Qol sınığı yuxarı ətraf sümüklərinin travmatik zədələnməsini ifadə edən ümumi termindir. Sınığın dəqiq lokalizasiyası və tipi rentgenoloji müayinə ilə müəyyən edilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yuxarı ətraf sınığı
Xəstəlik haqqında
Əl sınığı – yuxarı ətrafın əmələ gəlməsində iştirak edən sümüklərdən istənilən birinin bütövlüyünün pozulmasıdır.
Belə vəziyyətdə bazu, dirsək sümüyü, mil sümüyü, habelə daha xırda sümüklər (bilək, əldarağı sümükləri və barmaq falanqaları) zədələnə bilər. Sınıqlar sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşan xarici qüvvə tətbiq edildikdə baş verir. Adətən belə vəziyyət yıxılma və ya birbaşa zərbə zamanı müşahidə olunur. Qol sınığının səbəbləri məişətdə, istehsalatda və idmanla məşğul olarkən rast gəlinə bilər.
Bu travmalar həm ümumi, həm də spesifik simptomlarla təzahür edir. Əksər hallarda ağrı, ödem və yumşaq toxumalarda hematoma müşahidə olunur. Tam sınıqda ətrafın vizual olaraq müəyyən edilən deformasiyası və sümük xırıltısı (palpasiya zamanı meydana çıxır və sümük seqmentlərinin yerdəyişməsi ilə bağlıdır) müəyyən edilə bilər. Sınıq fonunda qolun funksiyası pozulur – hərəkətlər mümkünsüz olur, onları etməyə cəhd isə ağrı sindromunun güclənməsi ilə müşayiət olunur.
Klinik simptomlar əsasında ilkin diaqnoz qoyulur. Yekun diaqnozun müəyyən edilməsi üçün rentgen-skan aparılması göstərişdir. Rentgenoqramma zədə yerini əyani şəkildə vizuallaşdırmağa imkan verir. Bəzi hallarda kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası vasitəsilə qat-qat skanlama aparılması tələb oluna bilər.
Qol sınığının müalicəsi konservativ və ya cərrahi üsullarla aparıla bilər. Müalicə proqramının seçimi travmanın klinik xarakteristikası – lokalizasiyası, yerdəyişmə və qəlpələrin olması, mümkün ağırlaşmalar ilə müəyyən edilir.
Səbəbləri
Səbəb amili baxımından sınıqların 2 kateqoriyası ayırd edilir:
- Travmatik – sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşan mexaniki təsirin tətbiqi ilə bağlıdır (bu mexanizm birbaşa zərbə və ya öz bədən çəkisi ilə hündürlükdən yıxılma zamanı reallaşır).
- Patoloji – sümük toxumasının möhkəmlik xüsusiyyətlərinin azalması ilə şərtlənir, bunun nəticəsində aşağı enerjili xarici təsir zamanı da yarana bilər. Bu cür sınıqlar adətən osteoporoz, sümük vərəmi, osteomielit, sümük yenitörəmələri və s. ilə bağlıdır.
Təsnifat
Klinik tövsiyələrə əsasən, qolun sınığının aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- Açıq və qapalı. Birinci halda sümüklərin zədələndiyi yerin üzərindəki dəridə yara olur, ikinci halda isə dəri toxunulmaz qalır.
- Tam və natamam. Tam sınıqlarda sümük bütün uzunluğu boyunca qırılır, buna görə də belə sınıqlar çox vaxt sümük seqmentlərinin yerdəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Natamam sınıqlar həmçinin çat adlanır, çünki sümük bir tərəfdən zədələnir, digər tərəfdən isə bütövlüyünü saxlayır.
- Zədə xəttindən asılı olaraq sınıqlar eninə, çəp, uzununa, spiralvari, qəlpəli (üç sınmış sümük seqmenti olur), xırdalanmış (çoxlu miqdarda xırda qəlpələr əmələ gəlir) olur.
- Sınıqlar həmçinin tez-tez və nadir rast gəlinən sınıqlara təsnif olunur. Birincilərə tipik nahiyədə mil sümüyünün, cərrahi boyun zonasında bazu sümüyünün, əldarağı sümüklərinin və ya barmaq falanqalarının bütövlüyünün pozulması aiddir.
- Oynaqdaxili və oynaqdankənar sınıqlar. Birinci növdə zədə xətti oynaq kapsulunun daxilindən, ikincidə isə onun hüdudlarından kənardan keçir. Oynaqdaxili travmalar daha təhlükəli hesab olunur.
- Ayrıca kateqoriya kimi sınıq-çıxıqlar ayırd edilir. Bu halda təkcə sümüyün bütövlüyü deyil, həm də oynağın anatomiyası pozulur (sümüklərin oynaq uçları konqruentliyini itirir).
Boruşəkilli sümüklərin sınıqları onun istənilən seqmentində baş verə bilər. Bu əsasda zədələrin aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- epifizar – oynağın əmələ gəlməsində iştirak edən sümüyün uc fraqmenti zədələnir (bu cür sınıqlar, bir qayda olaraq, oynaqdaxili olur);
- metafizar – epifizin yaxınlığında, lakin gövdəyə daha yaxın yerləşən sümük seqmenti zədələnir (bu sınıqlar adətən paraartikulyardır);
- diafizar – zədə xətti uzun və ya qısa boruşəkilli sümüyün gövdəsi nahiyəsindən keçir;
- apofizar – sümüyün uc nahiyəsində sümük çıxıntılarının qopduğu kənar sınıqlardır.
Klinik mənzərə
Qol sınığının ümumi simptomlarına aşağıdakı əlamətlər daxildir:
- sümüyün zədələndiyi yerdə ifadə olunmuş ağrılar;
- toxumaların ödemi;
- yumşaq toxumalarda qansızma;
- travma yerinin deformasiyası (daimi olmayan simptomdur);
- sümük xırıltısı (sümük qırıqlarının yerdəyişməsi zamanı meydana çıxır);
- ətrafın zədələnmiş hissəsi ilə hərəkət etmək mümkünsüzlüyü.
Digər simptomlar sınıq yerinin lokalizasiyası və onun xüsusiyyətləri ilə müəyyən edilir:
- Bazu sınığında ən çox cərrahi boyun zədələnir. Risk qrupuna sümük toxumasının möhkəmliyinin təbii şəkildə azaldığı yaşlı insanlar daxildir. Əgər travma iri sinir kötüyünü əhatə edərsə, qolun aşağıda yerləşən hissələrinin həssaslığı və motor fəallığı pozulur.
- Önqol sınığı tez-tez bilək-mil oynağının zədələnməsi ilə müşayiət olunur. Hər bir sümüyün ayrılıqda izolə olunmuş zədələnməsi də müşahidə oluna bilər. Mil sümüyünün gövdəsinin zədələnməsi və dirsək sümüyünün əl ilə birləşməsində çıxığı Galeazzi sınığı adlanır. Monteggia sınığında isə əks dəyişikliklər müşahidə olunur – dirsək sümüyünün gövdəsi qırılır və mil sümüyünün bazu sümüyü ilə birləşdiyi nahiyədə çıxığı olur.
- Bilək sümükləri arasında ən çox qayıqvari sümük sınır (əl sınıqlarında isə əldarağı sümükləri və barmaq falanqaları üstünlük təşkil edir). Bu halda vaxtında ixtisaslı tibbi yardım göstərmək çox vacibdir, çünki bu sınıqlar ağırlaşmaların (sümüyün lizisi, sümük qırıqlarının bitişməməsi və s.) yüksək tezliyi ilə assosiasiya olunur.
Qol sınığında bədən istiliyi adətən normal qalır. Lakin bəzi hallarda ilk bir neçə sutkada subfebril yüksəlmə mümkündür. Açıq yaranın olduğu daha gec müddətlərdə hərarətin qalxması irinli ağırlaşmaların inkişafına işarə edə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Əl sınığının diaqnostikasına adətən aşağıdakı istiqamətlər daxildir:
- şikayətlərin təhlili, travma alınması faktı;
- zədələnmiş nahiyənin obyektiv müayinəsi və diqqətli palpasiyası;
- minimum 2 proyeksiyada rentgen-müayinəsi.
Rentgenoqrammada əksər hallarda zədələnmə xətti və sümük fraqmentlərinin vəziyyəti aydın şəkildə vizuallaşır. Lakin bəzən diaqnostik çətinliklərlə qarşılaşmaq lazım gəlir. Onların həlli üçün kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası uğurla tətbiq edilir.
Müalicə
Qol sınığının müalicəsi travmatik zədənin lokalizasiyası, sümük seqmentlərinin yerdəyişməsinin olub-olmaması, təcili ağırlaşmaların, xüsusən sinir kötüyünün sıxılması və ya bazu arteriyasının zədələnməsi ilə müəyyən edilir.
Sümük qırıqlarının yerdəyişməsi olmadıqda konservativ terapiya aparıla bilər. Bunun üçün ətrafın zədələnmiş seqmentinə 2 oynağı (biri aşağıdakı, digəri yuxarıdakı) əhatə edən gips sarğısı qoyulur. İmmobilizasiya müddəti zədələnmiş sümüyün ölçülərinə görə müəyyən edilir. Belə ki, barmaq falanqasının sınığında adətən 3-4 həftə kifayət edir, bazu sınığında isə adətən 6-8 həftə tələb olunur. Bu müddət ərzində sümük toxumasının regenerasiyası və sınığın konsolidasiyası baş verir. Gips sarğısı çıxarıldıqdan sonra nəzarət rentgenoqramması sümük zədəsinin bitişməsini təsdiqləməyə imkan verir.
Sümük qırıqlarının yerdəyişdiyi hallarda da konservativ terapiya aparıla bilər. İlk mərhələdə adekvat ağrıkəsmə aparılır, sonra həkim müəyyən alqoritmə əməl edərək sümüyün yerdəyişmiş seqmentlərinin repozisiyasına başlayır. Qırıqların düzgün vəziyyət tutduğuna əmin olmaq üçün nəzarət rentgen-skanlaması aparılır, bundan sonra gips sarğısı qoyulur.
Konservativ müalicə uğursuz olduqda cərrahi müdaxilə göstərişdir. O, skelet dartılmasından istifadə etməklə, habelə qol sınığında əməliyyat vasitəsilə aparıla bilər. İkinci variant daha üstündür, çünki müalicə və reabilitasiyanın daha qısa müddəti ilə əlaqədardır. Əməliyyat sümük seqmentlərinin bir-biri ilə sümüküstü lövhə və vintlər vasitəsilə fiksasiya edilməsindən ibarətdir. Bu, sümük toxumasının regenerasiyası üçün optimal şərait yaratmağa imkan verir. Əməliyyatdan sonra qola adətən dairəvi sarğıdan fərqli olaraq daha rahat olan gips lonqeti qoyulur.
Reabilitasiya
Qol sınığından sonra aktiv reabilitasiya immobilizasiyaedici gips sarğısı çıxarıldıqdan sonra başlayır. Bərpa mərhələsində aşağıdakı tədbirlər tövsiyə olunur:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi məşqlərinin yerinə yetirilməsi;
- fizioterapevtik prosedurlar kursu;
- masaj kursu;
- ətrafın zədələnmiş seqmentinin teypləşdirilməsi.
Sınıqdan sonra bərpanın daha tez getməsi üçün yüngül fiziki məşqlərin qol hələ gipsdə olduğu mərhələdə aparılması tövsiyə olunur. Belə ki, ən çox rast gəlinən travmalar olan bazu və ya önqol sınıqlarında barmaqları ehmalca bükmək və açmaq lazımdır ki, bu da kontraktura riskini və əzələ hipotrofiyası dərəcəsini azaltmağa imkan verir.
Profilaktika
Qol sınığının profilaktikası travma təhlükəsi olan vəziyyətlərin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. Patoloji sınıq risk amilləri olan xəstələrə sümük toxumasının möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş terapiya göstərişdir. Məsələn, menopauza dövründə olan qadınlara densitometriya aparılması və sümüyün mineral möhkəmliyinin müəyyən edilməsi göstərişdir. Osteopeniya və ya osteoporoz diaqnoz qoyularsa, menopauzal hormonoterapiya və/və ya sümük toxumasının dağılmasını yavaşladan bisfosfonatlar qrupundan preparatlar təyin edilir. Menopauzal hormonoterapiyanı mama-ginekoloq (əlavə müayinədən sonra) təyin edir.
Yadda saxla!
Qol sınığının nə demək olduğunu başa düşmək üçün anatomiyaya qısaca toxunmaq vacibdir. Yuxarı ətraf 3 hissədən ibarətdir. Proksimal seqment bazudur, ondan sonra önqol, daha sonra isə əl gəlir. Bazunun sümük əsası kürəklə yuxarı hissədə birləşən bazu sümüyüdür. Distal hissədə bazu sümüyü sınıqlar zamanı da zədələnə bilən dirsək oynağının əmələ gəlməsində iştirak edir. Önqol daha iri dirsək sümüyü və ondan kiçik olan mil sümüyündən təşkil olunub. Onlar əl ilə bilək-mil oynağı vasitəsilə birləşir.
Suallar və cavablar
Müalicə xəstəliyin və ya zədənin lokalizasiyası, ağırlığı, müayinə nəticələri və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
