Sinir tiki — səbəbi, klinik əlamətləri və ağırlıq dərəcəsinə uyğun fərdi diaqnostika və müalicə tələb edən tibbi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Nevrotik tik
Xəstəlik haqqında
Bir qayda olaraq, tiklər ilk dəfə uşaqlıq yaşında yaranır, təzahürlər pubertata qədər artır, sonra isə onların intensivliyi tədricən azalır. Bir sıra hallarda nevroz tiki böyüklərdə saxlanılır və ya ilk dəfə yaranır.
Tik zamanı hərəkətlər öz-özünə gedən (naviazçivı) xarakter daşıyır, xəstə onları iradə, şüur gücü ilə nəzarətdə saxlaya bilmir və ya yalnız qismən nəzarətdə saxlaya bilir.
Tikləri olan xəstələrin əksəriyyəti kişi cinsindəndir, onların arasında qızlar/qadınlar cəmi 25-30% təşkil edir.
Səbəbləri
Nevroz tikinin əsasında aşağıdakı səbəblər dura bilər:
- genetik meyllilik;
- hamiləlik dövründə anaya təsir edən mənfi amillər (siqaret çəkmə, alkoqol qəbulu, xəstəliklər);
- bətndaxili dövrdə dölün patologiyası (hipoksiya, gestoz);
- çətin və ya vaxtından əvvəl doğuşlar;
- uşağın həyatının ilk 2 ilində keçirdiyi xəstəliklər (kəllə-beyin travmaları, meningitlər, ensefalitlər, intoksikasiyalar);
- emosional sarsıntılar;
- xronik streslər;
- pasiyentin ətrafındakı əlverişsiz psixoloji mühit;
- mərkəzi sinir sisteminin ekstrapiramid şöbəsinin üzvi xəstəlikləri (ensefalitlər, KBT, irsi xəstəliklər, damar şəbəkəsinin inkişaf anomaliyaları);
- bəzi dərman preparatlarının qəbulu (neyroleptiklər, əksqıcolma preparatları, psixostimulyatorlar);
- streptokokk infeksiyaları;
- nevralgiyalar (üçlü sinir, qulaq düyünü).
Böyüklərdə ilk dəfə yaranan nevroz tikinin səbəbi, bir qayda olaraq, sinir sisteminin üzvi patologiyasıdır, lakin bu, həmçinin uşaqlıq dövründə başlamış prosesin davamı da ola bilər.
Təsnifat
Nevroz tiklərinin iki növü fərqləndirilir:
- motor, yəni hərəki;
- vokal, yəni səs tikləri.
Hərəki aktın mürəkkəbliyinə görə onlar sadə və mürəkkəb tiklərə bölünür. Sadə motor tiklərə göz qırpma və ya gözü qıyma, ağız küncünün qalxması, çiyinin seyrilməsi (tərpənməsi) aiddir, vokal tiklərə isə – zümzümə (xırıltı) səsi, öskürək, burnunu çəkmə. Mürəkkəb hərəki tiklərə qarnın içəri çəkilməsi, sıçrayış, ədəbsiz jestlər və ya hərəki aktlar, ətrafdakıların hərəkətlərinin təkrarlanması aiddir; mürəkkəb vokal tiklərə isə sözlərin və ya ifadələrin qışqırılması, başqalarının dedikləri sözlərin təkrarlanması, ixtiyarsız söyüşlər aiddir.
Yaranma səbəbinə görə nevroz tikləri 2 tipə bölünür:
- birincili (ayrıca patologiya kimi meydana çıxan);
- ikincili (başqa xəstəliklərin, əsasən sinir sisteminin üzvi patologiyasının təzahürü olan).
Bəzən əzələlərin ixtiyarsız yığılması ilə müşayiət olunan pozğunluqların daha bir qrupu – irsi tiklər ayrılır, lakin genetik amil birincili tiklərin inkişafını da müəyyən etdiyi üçün onu ayrıca qeyd etmək məqsədəuyğun deyil.
Tiklərin 3 əsas formasının üstünlük təşkil etdiyi təsnifat geniş yayılmışdır:
- nevroz oxşar (rezidual-üzvi mənşəli, bətndaxili dövrdə, doğuş prosesində və ya iki yaşa qədər keçirilmiş sinir sisteminin ifadəsiz pozğunluqlarının nəticəsi kimi yaranan);
- nevrotik (stresslə bağlı pozğunluqların təzahürlərindən biri);
- nevropatik (sinir sisteminin kobud olmayan rezidual-üzvi dəyişikliklərindən qaynaqlanan «anadangəlmə uşaq nevrozluğu» fonunda yaranan).
Prosesin yayılma dərəcəsindən və təzahürlərin ağırlığından asılı olaraq tiklər aşağıdakı kimi ola bilər:
- lokal (bir anatomik nahiyənin, məsələn, gözün əzələlərini əhatə edən);
- çoxsaylı (bir neçə nahiyənin, məsələn, göz və boyun əzələlərinin eyni vaxtda zədələndiyi);
- generalizə olunmuş (bir çox əzələ qrupu eyni zamanda zədələnir; pasiyent həm gözünü qırpır, həm zümzümə edir, həm qarnını içəri çəkir, həm də ayağını tərpədir; nümunə – Turett sindromu).
Klinik mənzərə
Tiklər əsasən uşaqlıq – məktəbəqədər və ya kiçik məktəb – yaşında yaranır. Təhrikedici amillər kimi tez-tez yüksək əqli yüklənmə, psixoemosional gərginlik, məktəbdə və/və ya evdə əlverişsiz psixososial mühit (sinif yoldaşları ilə münaqişələr, valideynlərin dava-dalaşı) çıxış edir. Bəzi uşaqlarda tiklər ailədə ikinci uşağın dünyaya gəlməsi ilə bağlı yaşantılara görə ilk dəfə məhz bu hadisə zamanı meydana çıxır.
Tiklər davamlı narahatlıq yarada bilər və ya dalğavari, müxtəlif müddətli remissiyalarla keçə bilər, məsələn, yay tətili zamanı keçib yeni tədris ilinin başlanması ilə yenidən qayıda bilər, böyüklərdə isə – sakit vəziyyətdə keçir, emosional yaşantılar dövründə isə qayıdır.
Bir qayda olaraq, xəstəliyin başlanğıcında mimik əzələlər zədələnir – uşaqda ixtiyarsız göz qırpma, gözü qıyma, ağız küncünün seyrilməsi baş verir. Bu mərhələdə lazımi profilli həkimə (adətən nevropatoloqa) müraciət edilmədikdə proses digər əzələ qruplarına da yayıla bilər – klinik mənzərəyə çiyin, baş tərpənməsi əlavə olunur, sadə vokal tiklər meydana çıxır – pasiyent zümzümə etməyə, ixtiyarsız olaraq müəyyən ayrıca səs çıxarmağa başlayır.
Patologiyanın ağır hallarında, ciddi xəstəliklərdə (məsələn, Turett sindromunda) nevroz tiklərinin simptomları getdikcə daha çox ifadə olunur – zorakı hərəkətlər generalizə olunmuş xarakter alır, ədəbsiz jestlərə və söyüş ifadələrinin qışqırılmasına qədər ixtiyarsız mürəkkəb hərəkətlər və qışqırıqlar yaranır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Adətən nevroz tiki əlamətləri olan pasiyentlər ilkin məsləhət üçün nevroloqa müraciət edirlər. Sonrakı mərhələdə həkim, patologiyanın mənbəyi kimi nevrotik pozğunluq gördükdə, psixiatr məsləhətini tövsiyə edə bilər.
Məsləhət zamanı mütəxəssis pasiyentin şikayətlərini diqqətlə dinləyəcək, tikin nə vaxt, hansı şəraitdə ilk dəfə yarandığını, başlanğıcda necə təzahür etdiyini və patologiyanın təzahürlərinin zaman keçdikcə necə dəyişdiyini aydınlaşdıracaq. Həmçinin həkim pasiyentin yaxın qohumlarının bu cür pozğunluqdan əziyyət çəkib-çəkmədiyini dəqiqləşdirəcək, onun somatik sağlamlıq vəziyyəti, doğuşun gedişinin xüsusiyyətləri və həyatının ilk illəri barədə suallar verəcək.
Sonra həkim pasiyenti müayinə edərək, nəzarətsiz əzələ hərəkətlərinin lokalizasiyasını, ifadə dərəcəsini, yayılmasını qiymətləndirəcək və pasiyentin bu təzahürləri şüurlu şəkildə idarə edə bilib-bilmədiyini müəyyən edəcək.
Tikin əsasında dura biləcək üzvi patologiyanı istisna etmək üçün pasiyentə əlavə müayinə tövsiyə olunacaq:
- elektroensefaloqrafiya;
- baş beynin kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası;
- elektroneyroqrafiya, elektromioqrafiya;
- nevropatiyadan şübhələndikdə – burun ətrafı ciblərin rentgenoqrafiyası, eşitmə kəskinliyinin ölçülməsi, tüpürcək vəzilərinin USM-i;
- vəziyyət tələb etdikdə klinik psixoloq, psixiatr/psixoterapevt, stomatoloq, otolarinqoloq məsləhətləri.
Müalicə
Böyüklərdə nevroz tikinin müalicə taktikası ilk növbədə patologiyanın səbəblərindən asılıdır və aşağıdakı üsulları əhatə edə bilər:
- Həyat tərzinin korreksiyası: stresslərin minimuma endirilməsi, stresə davamlılığın formalaşdırılması; əmək və istirahət rejiminə riayət, keyfiyyətli yuxu; gündəlik fiziki aktivlik; tam dəyərli, balanslaşdırılmış qidalanma; qadcetlərdən istifadənin və televizora baxmağın məhdudlaşdırılması; zərərli vərdişlərdən (siqaret çəkmə, alkoqol qəbulu) imtina.
- Psixoloji, şəxsi problemlərin həlli, relaksasiya bacarıqlarının, adaptiv davranış strategiyalarının, münaqişələrin həlli üsullarının öyrədilməsi üçün fərdi və ya qrup psixoterapiyası.
- Medikamentoz müalicə (SİOZS qrupu antidepressantlar, həyəcanəleyhinə vasitələr (anksiolitiklər), kiçik dozalarda neyroleptiklər, üzvi patologiya olduqda – əksqıcolma vasitələri, spazmolitiklər, müalicəvi blokadalar).
- Fizioterapiya (Müalicəvi bədən tərbiyəsi, yaxalıq zonasının masajı, elektrik yuxusu).
- Cərrahi müalicə (digər müalicə üsulları səmərəsiz olduqda; baş beynin dərin subkortikal strukturlarının (talamus, solğun kürə) dərin stimulyasiyası – Turett sindromunda, üçlü sinir nevralgiyasında mikrocərrahi dekompressiya).
Profilaktika
Sinir tikinin inkişaf riskini azaltmağa stresslərin minimuma endirilməsi, evdə və işdə (məktəbdə) əlverişli psixoemosional mühit, sağlam həyat tərzi, həmçinin sinir sisteminin üzvi xəstəliklərinin vaxtında diaqnostikası və müalicəsi kömək edir.
Yadda saxla!
Mən praktik həkiməm və vaxtaşırı tiklər olan böyük pasiyentlərə məsləhət verirəm. Onların əksəriyyəti qeyd edir ki, ixtiyarsız əzələ hərəkətləri onlarda uşaqlıq dövründə də müəyyən edilib, lakin valideynlər bunda patologiya görməyib, uşaq nevroloquna müraciət etməyiblər, uşağın nazlandığını, onun göz qırpması və ya seyrilmələrinin itaətsizlik əlaməti olduğunu düşünüblər. Belə yanaşma, bir qayda olaraq, vəziyyəti ağırlaşdırır, çünki uşaq öz təqsiri olmadığını bilir, hətta özündə tikvari əzələ hərəkətlərinin olduğundan xəbərsiz də ola bilər. Valideynlərin ittihamları və «dayan» tələbləri simptomların azalmasına kömək etmir, əksinə, pasiyentin psixoemosional gərginlik dərəcəsini artırır ki, bu da tiklərin şiddətini yüksəldir.
Uşaqlıq dövründə korreksiya edilməmiş psixoloji və üzvi problemlər pasiyenti böyüklük həyatında da müşayiət edir – tiklər saxlanılır, stress zamanı isə daha da güclənir. Belə vəziyyətdə müalicəyə yanaşma kompleks olmalıdır – üzvi patologiyanın (əgər varsa), nevrotik pozğunluqların müalicəsini, psixoemosional problemlərin psixoterapevtik korreksiyasını əhatə etməlidir. Bu, patologiya ilə mübarizə aparmağa və pasiyentin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa kömək edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
- Blefarospazm
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
