Soyuqdəymə əsasən yuxarı tənəffüs yollarını zədələyən müxtəlif virusların törətdiyi yüngül kəskin respirator infeksiyadır. Burun axması, boğaz ağrısı və öskürək tipikdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Nəzlə
- kəskin respirator virus infeksiyası
Xəstəlik haqqında
Soyuqdəymənin törədiciləri burun və ya ağız vasitəsilə orqanizmə daxil olur. Yoluxma açıq və ya silinmiş simptomları olan xəstə insandan baş verir. Törədicilərin növ müxtəlifliyi 200-dən çox olduğundan spesifik immunitet aktual deyil. Epidemiyalar əsasən payız-qış dövründə baş verir.
Əsas törədicilər:
- rinoviruslar;
- adenoviruslar;
- enteroviruslar;
- koronaviruslar;
- qrip, paraqrip, herpes virusları;
- streptokoklar;
- stafilokoklar;
- pnevmokoklar;
- xlamidiyalar, mikoplazmalar.
Yoluxma hava-damcı yolu ilə, törədicinin olduğu selikli qişalarla və ya bioloji mayelərlə təmasda baş verir.
Səbəbləri
Burnun ucu nahiyəsində selikli qişanın hüceyrələri yerləşir, onlar fermentlərlə dolu qovuqcuqlar – ekzosomlar istehsal edir. Onlar nəfəslə alınan infeksiyalara hücum edir, onları əhatə edir və zərərsizləşdirir, yayılmağa imkan vermir. Soyuqda ekzosomlar daha yavaş istehsal olunur, patogenlərlə daha az effektiv mübarizə aparır, orqanizmin müdafiə dərəcəsi azalır. İnfeksion agent selikli qişalara daxil olur, adaptasiya olunur və çoxalmağa başlayır.
Soyuqlama özlüyündə soyuqdəyməyə səbəb olmur. Onun yaranması o deməkdir ki, azalmış immun müdafiə fonunda orqanizmə patogen daxil olub və ya artıq mövcud olan infeksiya aktivləşib.
Təsnifat
Yuxarı tənəffüs yollarının infeksion zədələnmələrində soyuqdəymə simptomları burun, səs telləri, qırtlaq, orta qulaq, burun ətrafı ciblərindən müşahidə olunur. Aşağı yolların iltihabında bronxlar, traxeya, bronxiollar və alveollar cəlb olunur. Törədicinin lokalizasiyasından asılı olaraq soyuqdəymənin əsas növləri:
- rinit (burun axması);
- farinqit – udlaq divarının iltihabı;
- laringit – qırtlağın zədələnməsi;
- tonzillit – badamcıqların iltihabı;
- traxeit – bronxlarla birləşən hava keçirici borucuqda iltihabi proses;
- bronxit – bronxların selikli qişasının zədələnməsi. Patoloji prosesin kiçik şaxələrə yayılması zamanı bronxiolit inkişaf edir.
Simptomların mövcudluq müddətinə görə soyuqdəymənin növləri:
- kəskin: 5-dən 10 günə qədər;
- yarımkəskin: 11-dən 30 günə qədər;
- uzunmüddətli: bir aydan çox.
Gedişat xarakterinə görə kəskin respirator xəstəlik (ORZ) ağırlaşmış və ağırlaşmamış, tipik və atipik ola bilər.
Klinik mənzərə
Yetkinlərdə və uşaqlarda soyuqdəymə simptomları təxminən eynidir, törədicinin lokalizasiyasından və tipindən asılıdır.
- Rinit. Burun keçidlərinin selikli qişasının şişməsi səbəbindən çətinləşmiş nəfəsalma, asqırma, iybilmənin pisləşməsi xarakterikdir. Soyuqdəymənin ilk əlamətlərində şəffaf seliyin ifrazı olur, sonra bakterial infeksiyanın qoşulması nəticəsində ona irin qarışır. İfrazat sıxlaşır, sarı-yaşıl çalar alır.
- Farinqit. Soyuqdəymənin birinci mərhələsi boğazda qıcıqlanma hissindən başlayır. Daim öskürmə istəyi olur. İltihabın inkişafı ilə udqunma zamanı ağrı yaranır.
- Laringit. Boğaz ağrısı, spesifik “hürən” öskürək, səsin batması ilə təzahür edir. Bəzən səs tamamilə itir.
- Traxeit. Döş sümüyü arxasında sızıltı, ağrılar hiss olunur. Quru, əldən salan öskürək xarakterikdir.
- Bronxit. Döş sümüyündə sızıldayan ağrılarla müşayiət olunan, bol bəlğəm ifrazı ilə öskürəklə fərqlənir. Quru xırıltılı nəfəsalma.
İnfeksiya yayıldıqda simptomlar birləşir. Əlavə olaraq dəridə səpki, limfa düyünlərinin iltihabı və böyüməsi, konyunktivit, enterit yarana bilər.
Adətən yetkinlərdə soyuqdəymə yoluxmadan 1-2 gün sonra başlayır, ilk əlamətlər bu zaman təzahür edir. Ən böyük ifadəliliyə 4-cü gündə çatır. Ağırlaşma olmadıqda xəstəlik 7-10 gün davam edir.
Soyuqdəymənin növlərindən biri qripdir. Aydın ifadə olunmuş intoksikasiya, 37,5⁰-dən yuxarı temperatur yüksəlməsi, güclü öskürək, baş ağrıları ilə fərqlənir. Qripdə soyuqdəymənin ilk simptomları kəskin və hamısı birdən yaranır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim üstünlük təşkil edən simptomlara əsasən fiziki müayinə zamanı törədicinin xarakteri barədə ilkin fərziyyə irəli sürə bilər. Ağız-udlaq selikli qişalarında ərp və ya irinin olması bakterial infeksiyanın mövcudluğuna dəlalət edir. Şişkinlik və qızarma, şəffaf ifrazat viruslar üçün xarakterikdir.
Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün klinik qan analizi aparılır, burada leykositar formula və EÇS (eritrositlərin çökmə sürəti) həlledici əhəmiyyət daşıyır. Ərp və ya pərdə varsa, həkim mikroskopiya, bakposev, PZR (PCR) üsulu ilə tədqiqat üçün yaxma götürür.
Müalicə
Terapiyanın əsasında etiotrop (səbəbə yönəlmiş) müalicənin aparılması durur. Bu, törədicidən asılı olaraq antibiotiklər və ya əksvirus vasitələridir. Həmçinin yetkinlərdə soyuqdəymənin müalicəsi üçün həkim iltihab əleyhinə, bəlğəmgətirici, antihistamin preparatlar və simptomları aradan qaldıran digər vasitələr təyin edə bilər.
Hər bir insan soyuqdəymənin ilk simptomlarında və iltihab əlamətlərində nə etməli olduğunu bilməlidir.
- Temperaturu ölçmək. Əgər yüksəlibsə – evdə qalmaq və həkim çağırmaq.
- Əgər temperatur 38⁰-dən çox deyilsə, onu qızdırma əleyhinə vasitələrlə salmaq tövsiyə edilmir. Beləliklə orqanizm törədicidən azad olur, immun mexanizmləri aktivləşdirir.
- Daha çox maye qəbul etmək. Qələvi mineral su, C vitamini olan içkilər faydalıdır.
- Burun keçidlərinin işlənməsi üçün dəniz suyu olan preparatlardan, boğaz üçün fitosprevlərdən istifadə etmək olar. Selikli qişanı nəmləndirmək və yumşaltmaq lazımdır, onda immun komponentlər var. Antiseptiklərlə qurudan qarqaralar onun immunitetini azaldır, təbii müdafiədən məhrum edir.
Antibiotikləri və əksvirus vasitələrini özbaşına qəbul etmək olmaz. Bu preparatları həkim təyin etməlidir. Əks halda immun mexanizmləri pozmaq, infeksiyanın rezistentliyini provoke etmək riski var.
Əgər insan xəstələnməyə başlayırsa, digər insanlarla təmasları məhdudlaşdırmaq lazımdır. Temperatur olmadıqda belə soyuqdəyməni ayaq üstə keçirmək ağırlaşmalarla, xəstəliyin xroniki formaya keçməsi ilə təhlükəlidir.
Bəziləri soyuqdəymənin ilk əlamətlərində xəstələnməmək üçün isindirici vasitə kimi alkoqol qəbul edir. Bunu heç bir halda etmək olmaz. Selikli qişaların stress zədələnməsi və immun müdafiənin azalması səbəbindən vəziyyət yalnız ağırlaşacaq.
Bir çox yetkinlər soyuqdəyməyə tutulduqlarını hiss etdikdə fəal istilik prosedurlarına başlayır: boğazı şərflə bükür, spirtli kompreslər qoyur, isti buxarla nəfəs alırlar. İsitmə ilə müalicə təhlükəlidir. Güclənmiş qan axını fonunda infeksiya orqanizm üzrə fəal yayılmağa başlaya bilər.
Profilaktika
Əsas profilaktika tədbirləri immun sistemin işinin dəstəklənməsinə və yoluxmanın qarşısının alınmasına yönəlib. Onlara daxildir:
- rasional qidalanma;
- müntəzəm fiziki fəallıq;
- küçədə olduqdan sonra və ya yeməkdən əvvəl əllərin yuyulması;
- otağın tez-tez havalandırılması;
- xəstələrlə təmasdan qaçınmaq, epidemiya dövründə ictimai yerlərdə maska taxmaq;
- qripə qarşı peyvəndlənmə.
Burun və boğaz selikli qişalarının sağlamlığını qorumaq vacibdir: qurumasına yol verməmək, damarları daraldan vasitələrdən sui-istifadə etməmək, siqaret çəkməmək, alkoqol miqdarını minimuma endirmək.
Yadda saxla!
Soyuqdəymədən heç kəs sığortalanmayıb. Şaxta, yağış və ya külək bu zaman həlledici əhəmiyyət daşımır. Bütün məsələ törədicidədir. Arktika və Antarktidada cəmiyyətdən təcrid olunmuş şəraitdə işləyən mütəxəssislər kollektivə yenidən qayıdana qədər soyuqdəymə keçirmirlər.
Soyuqdəymənin neçə gün davam etməsi infeksiyanın tipindən və immun sistemin vəziyyətindən asılıdır: adekvat müalicə zamanı əksər insanlarda simptomlar 7-10 gün ərzində keçir. Bəzi hallarda ağırlaşmalar yaranır:
- LOR orqanları tərəfindən: sinusit, yalançı krup, otit;
- tənəffüs sistemi tərəfindən: pnevmoniya, absess, plevra (ağciyər qişası) irinləməsi;
- sinir sistemi tərəfindən: nevrit, qıcolmalar, meningit, meningoensefalit.
Zahirən adi görünən soyuqdəymə fonunda xroniki xəstəliklər kəskinləşə bilər: tonzillit, revmatizm, pielonefrit, vərəm. Miokardit – ürək əzələsinin iltihabı hallarına da rast gəlinir.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Stasionar - yardım növləri, gün rejimi və çıxarış zamanı tövsiyələr
Stasionar yardım səhiyyə sisteminin ayrılmaz hissəsidir və pasiyentlərə lazımi müalicə və qulluğu təmin etmək üçün nəzərdə tutulub.
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Pap-test nəticəsi nəyi göstərir, nəyi göstərmir?
Pap-test uşaqlıq boynu hüceyrələrini qiymətləndirir. Nəticənin normal və ya qeyri-normal olması gələcək nəzarətə təsir edir, lakin bütün ginekoloji…
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Preventiv tibb
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
