Spastik əyriboyunluq boyun əzələlərinin qeyri-iradi yığılmaları nəticəsində başın anormal vəziyyət alması ilə xarakterizə olunan fokal distoniyadır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Servikal distoniya
- tortikollis
- spazmodik tortikollis
Xəstəlik haqqında
Spastik əyriboyunluq (servikal distoniya) – boyun əzələlərinin qeyri-iradi, davamlı və ya dövri yığılmaları nəticəsində başın və boynun düzgün olmayan vəziyyət alması ilə özünü göstərən nevroloji xəstəlikdir. Bu, ən çox rast gəlinən fokal distoniyadır, yəni bədənin yalnız bir nahiyəsini əhatə edən hərəkət pozuntusudur.
Xəstəlik zamanı baş bir tərəfə dönür, əyilir, önə və ya geriyə çəkilir. Vəziyyət daimi ola bilər və ya baş titrəməsi (tremor), sıçrayışlı hərəkətlərlə müşayiət oluna bilər. Əksər pasiyentləri boyun və ənsə nahiyəsində ağrılar, gərgin əzələlərdə sızıltı da narahat edir. Əlamətlər adətən stress, yorğunluq, yeriyiş zamanı güclənir, yuxuda isə keçir.
Servikal distoniya əsasən orta yaşlı insanlarda başlayır, qadınlarda daha tez-tez rast gəlinir. Xəstəlik adətən tədricən inkişaf edir, ilk illərdə irəliləyir, sonra sabitləşir. Bəzi pasiyentlərdə əlamətlər müvəqqəti olaraq özbaşına zəifləyə bilər, lakin sonradan çox vaxt geri qayıdır.
Bu xəstəliyi uşaqlarda rast gəlinən anadangəlmə əzələ əyriboyunluğundan ayırmaq lazımdır. Sonuncu döş-körpücük-məməyəbənzər əzələnin qısalması ilə bağlı ortopedik problemdir və tamamilə fərqli şəkildə müalicə olunur.
Servikal distoniya həyat üçün təhlükəli deyil, lakin ağrı, görünüşdən narahatlıq və iş qabiliyyətinin azalması səbəbindən həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edə bilər. Müasir müalicə üsulları, xüsusən botulinoterapiya, əksər pasiyentlərdə əlamətləri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan verir.
Səbəbləri
Servikal distoniya beyində hərəkətlərə nəzarət edən strukturların – bazal nüvələrin, beyinciyin və onların əlaqələrinin – fəaliyyətinin pozulması ilə bağlıdır. Əksər hallarda dəqiq səbəb müəyyən edilmir (birincili və ya idiopatik forma). Xəstəliyin inkişafında irsi meyllilik və xarici amillərin birgə təsiri rol oynayır.
- İrsi meyllilik – ailədə distoniya halları riski artırır; bəzi formalar müəyyən genlərin dəyişiklikləri ilə əlaqəlidir.
- Dərmanların təsiri – neyroleptiklər və bəzi qusmaəleyhinə dərmanlar kəskin və ya gecikmiş distonik reaksiyalara səbəb ola bilər.
- Boyun və baş travmaları – bəzən əlamətlər travmadan sonra başlayır.
- Beyin xəstəlikləri – insult, şişlər, ensefalit, dağınıq skleroz, Parkinson xəstəliyi və digər neyrodegenerativ xəstəliklər ikincili distoniyaya səbəb ola bilər.
- Mübadilə xəstəlikləri – gənc yaşda başlayan distoniyada Vilson xəstəliyi (mis mübadiləsinin pozulması) istisna edilməlidir.
- Təhrik edən amillər – psixoemosional stress, yorğunluq, uzun müddət məcburi vəziyyətdə qalma əlamətləri gücləndirə bilər, lakin xəstəliyin səbəbi deyil.
Formaları
Başın və boynun vəziyyətindən asılı olaraq servikal distoniyanın bir neçə forması ayırd edilir:
- tortikollis – başın üfüqi müstəvidə bir tərəfə dönməsi; ən çox rast gəlinən formadır;
- laterokollis – başın çiyinə doğru yana əyilməsi;
- anterokollis – başın və boynun önə əyilməsi;
- retrokollis – başın geriyə çəkilməsi;
- kombinə olunmuş formalar – bir neçə istiqamətin birləşməsi, həmçinin başın boyuna nisbətən yerdəyişməsi (məsələn, başın və boynun ayrı-ayrılıqda dönməsi).
Gedişatına görə tonik (davamlı vəziyyət), klonik (sıçrayışlı hərəkətlər, titrəmə) və qarışıq formalar ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik adətən tədricən başlayır. Əvvəlcə boyunda dartılma, başın «özbaşına» dönməsi hissi yaranır, sonradan qeyri-iradi vəziyyət daha aydın görünür.
- başın bir tərəfə dönməsi, yana, önə və ya geriyə əyilməsi;
- başın titrəməsi (tremor) və ya sıçrayışlı hərəkətlər;
- boyun, ənsə və çiyin nahiyəsində ağrı, əzələlərin bərkiməsi;
- bir tərəfdə çiyinin qalxması;
- başı düz saxlamağın çətinliyi, xüsusən yeriyərkən, yazarkən, avtomobil sürərkən;
- korreksiyaedici jest («sensor hiylə») – çənəyə, yanağa və ya ənsəyə yüngül toxunduqda başın müvəqqəti olaraq düzəlməsi; bu əlamət diaqnoz üçün xarakterikdir;
- istirahətdə və yuxuda əlamətlərin zəifləməsi, stress və yorğunluqda güclənməsi;
- yuxu pozuntusu, narahatlıq, əhvalın düşkünlüyü.
Uşaqlarda başın əyri vəziyyəti daha çox anadangəlmə əzələ əyriboyunluğu, göz və ya onurğa problemləri ilə bağlı olur, buna görə uşaqda belə əlamət pediatr və ortoped tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: neyroleptik və ya qusmaəleyhinə dərman qəbulundan sonra qəfil başın, gözlərin, dilin məcburi vəziyyəti, udqunma və ya nəfəs almanın çətinləşməsi yaranarsa; boyun ağrısı yüksək hərarət, güclü baş ağrısı və ənsə əzələlərinin gərginliyi ilə müşayiət olunarsa; travmadan sonra boyun ağrısı, əl-ayaqda keyimə və ya zəiflik yaranarsa. Belə hallarda 103-ə zəng edin, travmada isə boynu tərpətməyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Servikal distoniyanın diaqnozunu nevroloq qoyur. Diaqnoz əsasən klinikdir, yəni həkimin müayinəsinə əsaslanır.
- Anamnez – əlamətlərin nə vaxt və necə başladığı, qəbul edilən dərmanlar, keçirilmiş travmalar, ailədə oxşar halların olması.
- Nevroloji müayinə – başın vəziyyətinin istiqaməti, hansı əzələlərin iştirak etdiyi, tremorun və korreksiyaedici jestin olması, digər nevroloji əlamətlər qiymətləndirilir.
- Elektromioqrafiya – əzələlərin elektrik fəaliyyətini qeydə alır, distoniyada iştirak edən əzələləri dəqiqləşdirir və inyeksiyaların planlaşdırılmasına kömək edir.
- Beynin maqnit-rezonans tomoqrafiyası – ikincili səbəbləri (şiş, insult, digər dəyişikliklər) istisna etmək üçün, xüsusən atipik gedişatda aparılır.
- Boyun onurğasının rentgen müayinəsi və ya MRT – onurğa patologiyasını istisna edir.
- Laborator analizlər – gənc pasiyentlərdə mis mübadiləsinin göstəriciləri (Vilson xəstəliyinin istisna edilməsi), lazım olduqda genetik müayinə.
- Boyun əzələlərinin ultrasəs müayinəsi – əzələlərin vəziyyətini qiymətləndirir və inyeksiyalar zamanı nəzarət üçün istifadə olunur.
Differensial diaqnostika anadangəlmə əzələ əyriboyunluğu, boyun onurğasının xəstəlikləri və travmaları, göz əzələlərinin iflici zamanı başın kompensator vəziyyəti, dərmanla bağlı kəskin distoniya və boyun əzələlərinin kəskin ağrılı spazmı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- xroniki boyun və baş ağrısı;
- boyun onurğasında erkən degenerativ dəyişikliklər, sinir köklərinin sıxılması;
- əzələlərin hipertrofiyası və kontrakturalar;
- depressiya, narahatlıq, sosial təcrid;
- iş qabiliyyətinin azalması, avtomobil sürməkdə çətinlik.
Müalicə
Servikal distoniyanı tamamilə sağaltmaq hələ mümkün deyil, lakin müasir müalicə əksər pasiyentlərdə əlamətləri və ağrını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. Müalicə nevroloq tərəfindən fərdi olaraq seçilir.
- Botulinoterapiya (botulinum toksini inyeksiyaları) – əsas və ən effektiv üsuldur. Botulinum toksini distoniyada iştirak edən əzələlərə yeridilir və onların həddindən artıq yığılmasını zəiflədir. Effekt bir neçə gün ərzində yaranır və bir neçə ay davam edir, buna görə inyeksiyalar müntəzəm təkrarlanır. Dəqiqlik üçün inyeksiyalar elektromioqrafiya və ya ultrasəs nəzarəti altında aparıla bilər.
- Dərman müalicəsi – xolinolitiklər, miorelaksantlar, bəzi hallarda benzodiazepinlər təyin oluna bilər; onların effekti adətən botulinoterapiyadan zəifdir və yan təsirləri ola bilər. Yanaşı depressiya və ya narahatlıq olduqda müvafiq müalicə aparılır.
- Fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – əzələlərin dartılması, antaqonist əzələlərin gücləndirilməsi, duruşun korreksiyası, korreksiyaedici jestdən istifadə etməyi öyrənmək; botulinoterapiya ilə birlikdə daha yaxşı nəticə verir.
- Psixoloji dəstək – xəstəliyə uyğunlaşma, stresslə başa çıxma.
- Cərrahi müalicə – digər üsullar kömək etmədikdə nəzərdən keçirilir: beynin dərin stimulyasiyası (beynin müəyyən strukturlarına elektrodların yerləşdirilməsi) və ya seçici periferik denervasiya.
Uşaqlarda anadangəlmə əzələ əyriboyunluğu fərqli xəstəlikdir: onun müalicəsi əsasən ortoped tərəfindən aparılır, erkən başlanmış müalicəvi bədən tərbiyəsi və uşağın düzgün yerləşdirilməsi, nadir hallarda isə əməliyyat tətbiq olunur.
Evdə nə etmək olar: həkimin göstərdiyi məşqləri müntəzəm yerinə yetirmək, iş yerini rahat təşkil etmək, isti prosedurlar və relaksasiya ilə ağrını yüngülləşdirmək, kifayət qədər yatmaq. Nə etmək olmaz: boynu kəskin hərəkətlərlə «yerinə salmağa» çalışmaq, mütəxəssis olmayanlara manual manipulyasiya etdirmək, özbaşına sakitləşdirici dərmanlar qəbul etmək.
Profilaktika
Birincili servikal distoniyanın spesifik profilaktikası yoxdur. Lakin aşağıdakı tədbirlər ikincili formaların riskini və əlamətlərin güclənməsini azalda bilər:
- neyroleptikləri və qusmaəleyhinə dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edin;
- stressi idarə edin, kifayət qədər istirahət edin və yatın;
- uzun müddət eyni vəziyyətdə qalmayın, iş zamanı fasilələr verin;
- müntəzəm fiziki aktivliyi və həkimin göstərdiyi məşqləri davam etdirin;
- uşaqda başın əyri vəziyyətini görsəniz, vaxtında pediatra müraciət edin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yetkinlərdə spastik əyriboyunluğun diaqnostikası və müalicəsi ilə nevroloq məşğul olur. Uşaqlarda ilkin olaraq pediatr, travmatoloq-ortoped və uşaq nevroloqu müayinə aparır.
Yadda saxla!
- Spastik əyriboyunluq nevroloji xəstəlikdir və onu boyun «soyuqlaması» və ya onurğa problemi kimi qəbul etmək düzgün deyil.
- Diaqnozu nevroloq qoyur, ikincili səbəblər istisna edilməlidir.
- Botulinoterapiya əsas müalicə üsuludur və müntəzəm təkrarlanmalıdır.
- Dərman qəbulundan sonra qəfil yaranan məcburi baş vəziyyəti, udqunma və ya nəfəs çətinliyi təcili yardım tələb edir – 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xəstəliyi tamamilə sağaltmaq hələ mümkün deyil, lakin müasir müalicə əksər pasiyentlərdə başın vəziyyətini və ağrını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Bəzi insanlarda əlamətlər müvəqqəti olaraq özbaşına zəifləyə bilər. Müntəzəm müşahidə və müalicə ən yaxşı nəticəni verir.
Təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparıldıqda botulinoterapiya təhlükəsiz və yaxşı öyrənilmiş üsuldur. Mümkün yan təsirlər – müvəqqəti boyun zəifliyi, udqunmanın çətinləşməsi, inyeksiya yerində ağrı – adətən keçici olur. Əks-göstərişləri və planı həkim fərdi müəyyən edir.
Botulinum toksininin təsiri müvəqqətidir və bir neçə ay davam edir, buna görə inyeksiyalar müntəzəm təkrarlanır. Fasilələrin müddətini nevroloq effektə və pasiyentin vəziyyətinə görə müəyyən edir.
Yüngül masaj və müalicəvi bədən tərbiyəsi ağrını azalda və əzələ gərginliyini yumşalda bilər, lakin xəstəliyin səbəbini aradan qaldırmır. Kəskin manual manipulyasiyalar boyun üçün təhlükəli ola bilər, buna görə hər hansı prosedur həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Bəzi formalar irsi meyllilik və ya müəyyən genlərin dəyişiklikləri ilə əlaqəlidir, lakin əksər hallarda xəstəlik ailədə təkrarlanmır. Ailədə bir neçə distoniya halı olduqda nevroloq genetik məsləhət tövsiyə edə bilər.
Çox vaxt yox. Körpələrdə başın əyri vəziyyəti adətən anadangəlmə əzələ əyriboyunluğu ilə bağlıdır və erkən başlanmış müalicəvi bədən tərbiyəsi ilə yaxşı korreksiya olunur. Səbəbi müəyyən etmək üçün uşağı pediatr və ortopedə göstərmək lazımdır.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
