Tüpürcək vəzi xərçəngi böyük və kiçik tüpürcək vəzilərindən inkişaf edən müxtəlif histoloji tipli nadir bədxassəli şişlər qrupudur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tüpürcək vəzisi karsinoması
Xəstəlik haqqında
Tüpürcək vəzisi xərçəngi nadir rast gəlinən onkoloji xəstəlikdir, o həm iri (qulaqyanı, çənəaltı, dilaltı) vəziləri, həm də ağız boşluğunun kiçik vəzilərini zədələyə bilər. Şiş ən çox qulaqyanı vəzidə, daha az halda isə dilaltı vəzidə inkişaf edir. Erkən diaqnostika və vaxtında aparılan müalicə proqnozu yaxşılaşdıraraq sağalma şansını artırır.
Səbəbləri
Tüpürcək vəzlərinin bədxassəli yeni əmələgəlmələrinin dəqiq səbəbləri müəyyən edilməyib. Lakin tədqiqatlar bu onkoloji patologiyanın inkişaf riskini artıran amilləri aşkar edib. Onların mövcudluğu xəstəliyin mütləq baş verəcəyi demək deyil, lakin artırılmış diqqət və müntəzəm tibbi nəzarət tələb edir. Risk amillərinə aşağıdakılar aiddir:
- baş və boyun nahiyəsinin əvvəllər şüalanması (o cümlədən şüa terapiyası);
- ahıl yaş;
- bəzi peşə zərərləri (nikel, asbest tozu, rezin istehsalı və s. ilə təmas);
- tüpürcək vəzinin xoşxassəli şişinin (məsələn, pleomorf adenomanın) uzun müddət müalicəsiz qalması.
Bu amillər tüpürcək vəzi hüceyrələrində mutasiyalara səbəb ola, onların bölünməsini və ölümünü poza bilər.
İnkişaf mexanizmi
Klinik təcrübədə I-dən IV-ə qədər işarələnən tüpürcək vəzi xərçənginin 4 mərhələsi ayırd edilir. Birinci mərhələ limfa düyünlərinin cəlb olunmadığı kiçik lokalizasiya olunmuş düyünün mövcudluğu ilə xarakterizə olunur, dördüncü mərhələ isə qonşu toxumalara yayılma və uzaq metastazların meydana çıxması ilə geniş şişi təmsil edir. Başlanğıc mərhələlərdə şiş adətən məhdud olur və zəif təzahür edir, lakin proses proqressivləşdikcə yeni əmələgəlmə böyüyür, ətraf toxumalara (əzələlərə, çənə sümüklərinə, üz dərisinə) nüfuz edir və bütün orqanizm üzrə yayıla bilər.
Yayılmanın ilk addımı ən yaxın limfa düyünlərinin (daha çox boyun düyünlərinin) zədələnməsidir. Sonra bədxassəli hüceyrələr qan axını ilə miqrasiya etmə qabiliyyətinə malikdirlər, və digər orqanlarda – ən çox ağciyərlərdə, qaraciyərdə və ya sümüklərdə ikincili şiş ocaqları (metastazlar) yaranır.
Tüpürcək vəzi xərçənginin inkişaf sürəti əsasən şişin histoloji tipi ilə müəyyən edilir. Məsələn, adenokistoz xərçəng tez-tez nisbətən yavaş böyüyür, lakin erkən sinir toxumalarını zədələməyə meyllidir, yastıhüceyrəli xərçəng isə sürətlə yayılır və erkən metastazlar əmələ gətirir. Müalicəyə vaxtında başlamaq son dərəcə vacibdir: erkən terapiya zamanı şişin böyüməsinə nəzarət etmək, bəzən isə onu tam aradan qaldırmaq mümkündür.
Təsnifat
Tüpürcək vəzlərinin bədxassəli zədələnməsi müxtəlif quruluşa (vəzili, yastıhüceyrəli və s.) malik ola bilən epitel hüceyrələrindən inkişaf edir. Bu, xəstəliyin formalarının müxtəlifliyini və təsnifatının mürəkkəbliyini şərtləndirir. Tüpürcək vəzlərinin ən geniş yayılmış şişləri bunlardır:
Adenokistoz xərçəng – ikinci ən çox rast gəlinən tipdir (kiçik tüpürcək vəzlərində və çənəaltı vəzdə isə ən çox rast gəlinənlərdəndir) və eyni zamanda ən təhlükəli tiplərdən biridir. Yavaş böyümə ilə, lakin sinir uclarına və ətraf toxumalara yayılma ilə aqressiv gedişlə fərqlənir.
Asinar hüceyrəli xərçəng – daha çox gənc xəstələrdə aşkar edilir. Vaxtında müalicə şərti ilə bu formada proqnoz əlverişlidir.
Yastıhüceyrəli xərçəng – regionar limfa düyünlərində metastazların erkən meydana çıxması ilə xarakterizə olunan nadir formadır.
Mukoepidermoid karsinoma – tüpürcək vəzlərinin ən geniş yayılmış bədxassəli şişidir. Hüceyrələrin differensasiya dərəcəsindən asılı olaraq həm aşağı, həm də yüksək bədxassəlilik dərəcəsində ola bilər.
Histoloji tipdən əlavə, həkimlər şiş hüceyrələrinin yetkinlik dərəcəsini qiymətləndirirlər. Ən əlverişli proqnoz şişin bədxassəlilik dərəcəsi aşağı olduqda qeyd edilir.
Mərhələlər
İri tüpürcək vəzilərinin (qulaqətrafı, çənəaltı və dilaltı) xərçəngi TNM sistemi üzrə mərhələlərə bölünür. Kiçik tüpürcək vəzilərinin şişləri isə yerləşdikləri nahiyənin — ağız boşluğu, udlaq, burun boşluğu — qaydaları ilə qiymətləndirilir.
- I mərhələ — şiş 2 sm-ə qədərdir, vəzinin hüdudlarından kənara çıxmayıb, limfa düyünləri zədələnməyib.
- II mərhələ — şiş 2–4 sm ölçüdədir, vəzidən kənara çıxmayıb, limfa düyünləri təmizdir.
- III mərhələ — şiş 4 sm-dən böyükdür və ya vəzi kapsulundan ətraf yumşaq toxumalara keçib, yaxud eyni tərəfdə bir kiçik limfa düyünü zədələnib.
- IV mərhələ — şiş dəriyə, alt çənəyə, qulaq keçidinə, üz sinirinə (IVA) və ya kəllə əsasına, yuxu arteriyasına (IVB) keçib, çoxsaylı və ya iri limfa düyünləri zədələnib, yaxud uzaq metastazlar var (IVC).
Proqnoz və müalicə üçün mərhələ ilə yanaşı şişin histoloji tipi və bədxassəlilik dərəcəsi (aşağı və ya yüksək) də vacibdir. Mərhələni həkim USM, MRT, KT, biopsiya və əməliyyatdan sonrakı histoloji tədqiqatın nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, əməliyyatın həcminə, üz sinirinin qorunmasının mümkünlüyünə və şüa terapiyasının zəruriliyinə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə tüpürcək vəzi xərçəngi tez-tez ifadəli simptomlar olmadan inkişaf edir. Xəstəlik uzun müddət heç bir şübhə doğurmaya bilər ki, bu da tez-tez onun daha az ciddi sağlamlıq problemləri ilə qarışdırılmasına gətirib çıxarır. Bir çox xəstələr yalnız şiş nəzərə çarpan olduqda və ya diskomfort yaratmağa başladıqda tibbi yardıma müraciət edirlər. Buna görə də vaxtında bu problemə şübhələnmək və zəruri müayinədən keçmək üçün bu patologiyanın xarakterik əlamətlərini bilmək vacibdir.
Tüpürcək vəzi xərçənginin əsas simptomları bunlardır:
- Yanaq, submandibulyar nahiyə və ya dil altı sahədə sıxlaşma və ya şişkinlik. Erkən mərhələdə belə düyün adətən ağrısız olur, lakin tədricən ölçücə böyüyür və toxunuşda daha sərt olur.
- Şişin böyüdüyü zonada ağrılılıq, dolğunluq hissi və ya keyimə. Bu hisslər sinir uclarının cəlb olunması ilə əlaqədardır. Bəzən qulağa və ya alt çənəyə verən daimi çəkici ağrı qeyd edilir.
- Ağızda quruluq – vəzin zədələnməsi zamanı tüpürcək ifrazının azalması, bu da danışma və qidanın udulması zamanı çətinliklərə səbəb olur.
- Əlavə qeyri-spesifik təzahürlər: iştahın azalması, bədən çəkisinin itirilməsi, ümumi zəiflik. Daha gec mərhələlərdə boyundakı limfa düyünləri böyüyə bilər.
Ağır hallarda bədxassəli şiş xoralaşa bilər. Ağız boşluğunda vaxtaşırı qandan ifraz olunan fistul dəlikləri əmələ gəlir. Tez-tez iltihaba və ağızdan xoşagəlməz qoxuya səbəb olan infeksiya inkişaf edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Tüpürcək vəzi xərçənginin diaqnostikası kompleks yanaşma tələb edir. İlkin qəbul zamanı onkoloq həkim ətraflı anamnez toplayır: xəstənin şikayətlərini dinləyir, şişkinliyin nə vaxt meydana çıxdığını dəqiqləşdirir, üz mimikasının dəyişikliklərini və həssaslıq pozğunluqlarını qeyd edir. Sonra ağız boşluğunun müayinəsi və şübhəli əmələgəlmənin ölçüsünü, sıxlığını və hərəkətliliyini qiymətləndirmək üçün palpasiyası aparılır.
Sonra aşağıdakıları əhatə edən instrumental və laborator müayinə üsulları təyin edilir:
- Tüpürcək vəzlərinin USM-i. Vəzlərin yerləşməsini və ölçülərini aşkar etməyə, habelə həcmli əmələgəlmələrin mövcudluğunu müəyyən etməyə və onların qanla təchizatını qiymətləndirməyə imkan verən ilkin müayinənin təhlükəsiz üsuludur.
- MRT və ya KT. Şişin nüfuz etmə dərinliyi, ətraf toxumaların cəlb olunması, damarların, sümük strukturlarının və limfa düyünlərinin vəziyyəti barədə ətraflı təsəvvür verən yüksək informativ üsullardır.
- Punksion biopsiya. Diaqnozun yekun təsdiqlənməsinin əsas üsuludur. Nazik iynə ilə aspirasiya zamanı şişdən hüceyrələr götürülür və mikroskop altında öyrənilir (sitoloji müayinə). Xərçəng hüceyrələrinin tipini və differensasiya dərəcəsini dəqiq müəyyən etmək üçün yoğun iynə ilə toxuma nümunəsi götürülür və histoloji müayinə aparılır.
- Sintiqrafiya və PET-KT. Radioizotop üsulları metastazlaşma sahələrini aşkar etmək və şiş prosesinin yayılmasını qiymətləndirmək üçün tətbiq edilir. Məsələn, sümüklərdə və ya daxili orqanlarda uzaq metastazları aşkar etməyə imkan verir ki, bu da xüsusilə aqressiv xərçəng formalarında vacibdir.
- Qan analizləri. Orqanizmin ümumi vəziyyətini qiymətləndirmək, iltihab, anemiya və digər pozğunluqların əlamətlərini aşkar etmək üçün ümumi və biokimyəvi qan analizləri aparılır. Müalicəyə başlamazdan əvvəl əlavə olaraq qaraciyər, böyrək funksiyasının göstəriciləri və s. tədqiq edilə bilər.
- Onkomarkerlər. Tüpürcək vəzi xərçəngi üçün spesifik markerlər hazırlanmayıb, lakin bəzi hallarda ümumi şiş markerlərinə (məsələn, CEA, CA 19-9) qan analizi aparılır. Bu markerlərin yüksəlmiş səviyyəsi xəstəliyin birmənalı əlaməti deyil, lakin dolayısı ilə onkoprosesin mövcudluğundan xəbər verə bilər və müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün istifadə edilir.
Kompleks müayinə şişin növünü və mərhələsini dəqiq müəyyən etməyə imkan verir. Yeni əmələgəlmənin histoloji tipini və yayılma dərəcəsini bilməklə, həkimlər onkologiyanın son nailiyyətlərini nəzərə alaraq optimal müalicə yanaşmasını seçirlər.
Ağırlaşmalar
Tüpürcək vəzlərinin bədxassəli şişləri, xüsusilə xəstəliyin gec mərhələlərində, tez-tez ciddi ağırlaşmalara səbəb olur:
- Qonşu orqan və toxumalara nüfuz etmə. Şiş xarici eşitmə keçidinə, yuxarı və alt çənə sümüklərinə, ağız boşluğunun dibinə və boyun orqanlarına toxunaraq qonşu toxumalara nüfuz edə bilər. Kəskinləşmiş hallarda proses kəllə əsasına və baş beyinə qədər yayıla bilər.
- Qanaxma. Şiş düyününün dağılması və ya üzərində xoraların əmələ gəlməsi tez-tez qanaxma ilə müşayiət olunur.
- İnfeksiyalar və fistullar. Şiş dağıldıqda tez-tez ikincili bakterial infeksiya baş verir və ağız boşluğu ilə dəri və ya burun boşluğu arasında fistul yolları formalaşır ki, bu da xroniki iltihaba və irinlənməyə gətirib çıxarır.
- Üz sinirinin zədələnməsi. Qulaqönü vəzin şişi üz sinirinin şaxələrini zədələyə bilər ki, bu da üzün asimmetriyasına, habelə nitq və çeynəmə pozğunluğuna gətirib çıxarır.
- Uzaq metastazlar. Xərçəng hüceyrələrinin ağciyərlərə, qaraciyərə, sümüklərə və digər orqanlara yayılması onların işində ciddi pozğunluqlara səbəb olur. Məsələn, ağciyərlərdə çoxsaylı metastazlar tənəffüs çatışmazlığına, sümüklərdə isə patoloji sınıqlara gətirib çıxara bilər.
Müalicə ilə bağlı ağırlaşmalar
Ağırlaşmalar təkcə şişin özü ilə deyil, müalicə ilə də əlaqəli ola bilər. Qulaqönü vəzin əməliyyatından sonra üz sinirinin müvəqqəti, nadir hallarda isə davamlı zəifliyi, həmçinin yemək zamanı yanaq dərisinin tərləməsi və qızarması (Frey sindromu) yarana bilər. Baş-boyun nahiyəsinin şüa terapiyası ağız quruluğuna, dişlərin kariyesinə, dad hissinin dəyişməsinə və çənə sümüyünün zədələnməsinə səbəb ola bilər. Bu ağırlaşmaların əksəriyyəti vaxtında reabilitasiya və stomatoloji nəzarət ilə azaldıla bilər.
Müalicə
Tüpürcək vəzilərinin bədxassəli şişlərində müalicə taktikası fərdi qaydada seçilir. Həkimlər şiş prosesinin yayılma dərəcəsini, xərçəngin növünü, mərhələsini, habelə xəstənin ümumi vəziyyətini və müşayiət edən xəstəlikləri nəzərə alırlar. Adətən cərrahların, radioterapevtlərin və kimyaterapevtlərin iştirakı ilə kombinə edilmiş müalicə tətbiq olunur.
Əsas metodlara aşağıdakılar daxildir:
Şüa terapiyası tüpürcək vəzisi xərçəngində əməliyyatdan əvvəl, sonra və ya müstəqil müalicə üsulu kimi tətbiq edilir. Müasir avadanlıq şişi hədəfli şəkildə dağıtmağa, sağlam toxumalara zərəri isə minimuma endirməyə imkan verir.
Kimyaterapiya əsasən proses yayılmış olduqda – uzaq metastazlar mövcud olduqda və ya onların yaranma riski yüksək olduqda tətbiq edilir. Kimyaterapiya həm müstəqil metod kimi (əməliyyat oluna bilməyən xərçəngdə), həm də digər yanaşmalarla (məsələn, şüa terapiyası ilə) birgə təyin oluna bilər.
Hədəfli terapiya və immunoterapiya xərçəngin proqressivləşməsi və ya standart metodların səmərəsiz olduğu hallarda tətbiq edilir. Birinci növ şişdəki molekulyar hədəflərə təsir edir, ikincisi isə – xərçəng hüceyrələri ilə mübarizə üçün immun sistemini aktivləşdirir. Bəzən bu metodlar kimyaterapiya və ya şüa terapiyası ilə birləşdirilir.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə tüpürcək vəziləri ilkin şişlərinin əsas və ən effektiv müalicə üsuludur. Əməliyyatın məqsədi residivin qarşısını almaq üçün yeni törəməni ətrafdakı sağlam toxuma sahələri ilə birlikdə mümkün qədər radikal şəkildə çıxarmaqdır.
Reabilitasiya
Tüpürcək vəzisi xərçənginin radikal müalicəsindən sonra bərpa bir neçə ay çəkə bilər. Xəstəyə tez-tez dar ixtisaslı mütəxəssislərin köməyi lazım olur – məsələn, loqopedin (nitq və ya udma prosesi zədələnibsə), üz və çeynəmə əzələlərini işə salmaq üçün fizioterapevtin, habelə stresi aradan qaldırmaq və adaptasiya üçün psixoloqun köməyi.
Reabilitasiyanın əsas istiqamətlərinə aşağıdakılar daxildir:
- Əməliyyatdan sonrakı yaralara və çapıqlara qulluq – infeksiyanın qarşısının alınması və kosmetik nəticələrin yaxşılaşdırılması.
- Üz mimikasının bərpası – üz sinirinin zədələnməsi zamanı xüsusi məşqlər, bəzən isə üz asimmetriyasını azaltmaq üçün plastik əməliyyatlar tələb olunur.
- Ağız quruluğu ilə mübarizə – nəmləndirici spreylər, tüpürcək əvəzediciləri təyin edilir, udmanı asanlaşdırmaq üçün bol maye qəbulu və yumşaq konsistensiyalı pəhriz tövsiyə olunur.
- Qidalanmanın və bədən çəkisinin saxlanması – çeynəmə çətinlikləri olduqda yüngül pəhriz seçilir, zərurət olduqda müvəqqəti olaraq zond vasitəsilə qidalanma və ya yüksək kalorili qarışıqlardan istifadə edilir.
- Psixoemosional dəstək – psixoloqla iş, dəstək qruplarında iştirak, xarici görünüş və həyat tərzindəki dəyişiklikləri qəbul etmək üçün yaxınların köməyi.
Müalicə başa çatdıqdan sonra onkoloq tərəfindən müntəzəm nəzarət son dərəcə vacibdir. Planlı müayinələr və müsahibələr potensial residivin aşkar edilməsinə kömək edir.
Profilaktika
Tüpürcək vəzisi xərçənginin qarşısını almaq üçün spesifik metodlar hələ mövcud deyil, lakin riskləri azaltmaq tamamilə mümkündür. Siqaretdən və həddindən artıq alkoqol istehlakından imtina etmək, toksik maddələrlə işləyərkən tənəffüs orqanlarını qorumaq, müntəzəm tibbi müayinələrdən keçmək vacibdir – xüsusilə onkoloji xəstəliklərə irsi meyli olanlar üçün. İmmuniteti dəstəkləmək də az əhəmiyyət kəsb etmir: balanslı qidalanmaq, xroniki infeksiyaları müalicə etmək, immunosupressantlardan sui-istifadə etməmək lazımdır.
Həmçinin ağız boşluğunun vəziyyətinə diqqətlə yanaşmaq lazımdır. Qabaqlaşdırılmış iltihablar və gingivit kimi xroniki xəstəliklər tüpürcək vəzilərində dəyişikliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Yanaqda, dil altında və ya çənəaltı nahiyədə hər hansı sıxlıq və ya «şiş» dərhal həkimə müraciət etmək üçün əsasdır. Xəstəlik nə qədər tez aşkar edilərsə, əlverişli proqnoz şansı da bir o qədər yüksək olar.
Yadda saxla!
Müalicənin uğuru birbaşa erkən müraciətdən asılıdır. Tüpürcək vəzisi xərçəngi I–II mərhələdə aşkarlandıqda tam sağalma şansı çox yüksəkdir. Bir çox xəstələr müalicədən sonra ciddi fəsadlar olmadan adi həyata qayıdırlar.
Ən yaxşı proqnoz asinar hüceyrəli tipdə müşahidə olunur. Adenokistoz və yastı hüceyrəli xərçəngdə daha çox çətinlik yaranır — onlar, xüsusilə gec diaqnostika zamanı, daha aqressiv təzahür edir. Lakin belə hallarda belə, düzgün seçilmiş müalicə ilə xəstəliyə nəzarət etmək mümkündür.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası şişin histoloji tipi, mərhələsi, yayılma dərəcəsi və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq multidissiplinar komanda tərəfindən müəyyən edilir.
Onkologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Xərçəngönü vəziyyət (prekanser)
Xərçəngönü vəziyyət — toxumalarda baş verən patoloji dəyişikliklərdir və bu zaman onların zaman keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
