Sialolitiaz tüpürcək vəzisinin axarında və ya vəzinin özündə daş əmələ gəlməsidir. Ən çox çənəaltı vəzidə rast gəlinir. Tipik əlamət yemək zamanı vəzinin ağrılı şişməsi və sonra tədricən kiçilməsidir. Müasir minimal invaziv üsullar vəzini saxlamağa imkan verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tüpürcək daşı xəstəliyi
- tüpürcək vəzisində daş
- sialolit
- Sialolithiasis
Xəstəlik haqqında
Sialolitiaz tüpürcək vəzisinin axarında və ya vəzinin öz toxumasında daş (sialolit) əmələ gəlməsidir. Daşlar tüpürcəkdəki kalsium duzlarının üzvi maddələr ətrafında tədricən çökməsi ilə yaranır, ölçüləri qum dənəsindən bir santimetrə və nadir hallarda daha böyük ölçüyə qədər ola bilər.
Daşların böyük əksəriyyəti çənəaltı vəzidə yaranır: bu vəzinin axarı uzun və yuxarı istiqamətlidir, tüpürcəyi isə daha qatı, selikli və minerallarla zəngindir. Qulaqətrafı vəzidə daş daha az, dilaltı və kiçik tüpürcək vəzilərində isə nadir hallarda olur. Xəstəlik ən çox orta yaşlı böyüklərdə rast gəlinir, uşaqlarda nadirdir.
Daş axarı qismən və ya tam bağlayır, tüpürcək axını pozulur və vəzi şişir. Uzun müddət tıxanma infeksiyanın qoşulmasına – sialoadenitə, sonra isə vəzinin funksiyasının itirilməsinə səbəb ola bilər. Ona görə daşın vaxtında aşkar edilməsi və çıxarılması vacibdir; müasir minimal invaziv üsullar çox vaxt vəzini saxlamağa imkan verir.
Səbəbləri
Daşın yaranmasının dəqiq mexanizmi tam aydın deyil. Əsas rolu tüpürcəyin durğunluğu, onun tərkibinin dəyişməsi və axarın daxili qişasının zədələnməsi oynayır. Aşağıdakı amillər riski artırır:
- Tüpürcəyin durğunluğu və qatılaşması – axın zəiflədikdə duzlar daha asan çökür və kristallar əmələ gəlir;
- Susuzlaşma, az maye qəbulu – xüsusən isti havada, ahıl insanlarda, qızdırmalı xəstəliklər zamanı;
- Ağız quruluğu yaradan dərmanlar – sidikqovucular, antixolinergik təsirli preparatlar, bəzi antidepressantlar və antihistamin vasitələr;
- Axarın daralması və ya travması – protez, iti diş kənarı, axar ağzının zədələnməsi tüpürcəyin axınını çətinləşdirir;
- Xroniki sialoadenit – iltihab axarın divarını dəyişir və daş əmələ gəlməsinə şərait yaradır; daş isə öz növbəsində iltihabı saxlayır;
- Siqaret – tüpürcəyin tərkibinə və ağız mikroflorasına mənfi təsir edir;
- Kalsium mübadiləsinin pozulması – məsələn, qalxanabənzərətrafı vəzilərin hiperfunksiyası; nadir səbəbdir;
- Bəzi ümumi xəstəliklər – podaqra, Şeqren sindromu və ağız quruluğu ilə müşayiət olunan digər vəziyyətlər.
Tüpürcək daşları adətən böyrək daşları ilə əlaqəli deyil və qidadakı kalsiumun miqdarından birbaşa asılı deyil.
Təsnifat
Daşlar yerləşməsinə və sayına görə fərqlənir, bu isə müalicə üsulunun seçiminə təsir edir:
- Vəzinin adına görə – çənəaltı vəzinin daşları (ən çox rast gəlinən), qulaqətrafı vəzinin daşları, dilaltı və kiçik tüpürcək vəzilərinin daşları (nadir);
- Axarda yerləşən daşlar – çox vaxt əllənir və ağız tərəfdən və ya endoskopla çıxarılması daha asandır;
- Vəzidaxili daşlar – vəzinin dərinliyində yerləşir, çıxarılması daha mürəkkəbdir;
- Tək və çoxsaylı daşlar – çoxsaylı daşlar adətən xroniki iltihab fonunda yaranır.
Klinik mənzərə
Simptomların ifadəliliyi daşın ölçüsündən, yerləşməsindən və axarın nə dərəcədə tıxandığından asılıdır. Kiçik daşlar uzun müddət heç bir narahatlıq yaratmaya bilər.
- «Yemək sancısı» – yemək zamanı və ya hətta yeməyi görəndə, iyini hiss edəndə çənə altında və ya qulaq önündə qəfil ağrılı şişkinlik;
- Şişkinliyin tədricən azalması – yeməkdən sonra bir neçə saat ərzində, tüpürcək yavaş-yavaş axdıqca;
- Ağız dibində bərk düyün – dilin altında axar boyunca əllənən və ya görünən sarımtıl daş;
- Axar ağzından duzlu dadlı və ya qumlu ifrazat;
- İnfeksiya qoşulduqda – ağızda pis dad, axardan irin, vəzi üzərində dərinin qızarması, hərarət;
- Əlamətsiz gediş – daş bəzən diş rentgeni və ya başqa səbəbdən aparılan müayinədə təsadüfən aşkar edilir.
Uşaqlarda daşlar nadir olsa da, oxşar əlamətlər yaradır və valideynlər onları çox vaxt diş ağrısı kimi qəbul edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər şişkinlik yeməkdən sonra keçmir və artırsa, yüksək hərarət, güclü ağrı, ağzın açılmasının çətinləşməsi, axardan irin gəlməsi varsa. Şişkinlik boyuna və ağız dibinə yayılırsa, udqunmaq və nəfəs almaq çətinləşirsə, dərhal 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu LOR həkimi və ya çənə-üz cərrahı qoyur. Tipik şikayət – yemək zamanı vəzinin şişməsi – çox vaxt diaqnozu güman etməyə imkan verir. Həkim şikayətlərin nə vaxtdan başladığını, əvvəllər belə epizodların olub-olmadığını, qəbul edilən dərmanları soruşur, üzə və boyuna baxır, axar ağzını yoxlayır və vəzini masaj edərək ifrazatın xarakterini qiymətləndirir.
- Bimanual palpasiya – həkim bir əli ilə ağız dibini, digəri ilə çənəaltı nahiyəni əlləyərək axardakı daşı aşkar edə bilər;
- Tüpürcək vəzilərinin USM-i – əsas, şüa yükü olmayan müayinə; daşın ölçüsünü, yerini, axarın genişlənməsini və vəzidəki iltihabı göstərir;
- Kompüter tomoqrafiyası – kiçik, çoxsaylı və ya dərində yerləşən daşlarda dəqiq məlumat verir;
- Ortopantomoqramma və ya ağız dibinin rentgen şəkli – kalsiumla zəngin daşları göstərir, lakin bəzi daşlar rentgendə görünmür;
- MR-sialoqrafiya – axar sisteminin quruluşunu və daralmaları kontrast vurmadan qiymətləndirir;
- Sialendoskopiya – axara nazik endoskop yeridilir; həm diaqnostik, həm də müalicəvi üsuldur.
Differensial diaqnostika sialoadenit, axarın daralması, limfa düyünlərinin böyüməsi, tüpürcək vəzisinin şişləri və diş mənşəli infeksiyalarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- Kəskin sialoadenit – tıxanmış vəzidə bakterial iltihab: ağrı, qızartı, hərarət, axardan irin;
- Xroniki təkrarlanan sialoadenit – vəzi tədricən bərkiyir, şişkinlik tez-tez təkrarlanır;
- Vəzi absesi – irinin toplanması, cərrahi drenaj tələb edir;
- İnfeksiyanın ağız dibi və boyun toxumalarına yayılması – nadir, lakin təhlükəli vəziyyət;
- Axarın daralması – daşın uzun müddət qalması və ya travma nəticəsində;
- Vəzinin funksiyasının itirilməsi.
Müalicə
Müalicə daşın ölçüsündən, yerləşməsindən, iltihabın olub-olmamasından və şikayətlərin tezliyindən asılıdır. Müasir yanaşmanın əsas məqsədi daşı çıxarmaq və mümkün qədər vəzini saxlamaqdır.
- Konservativ tədbirlər – kiçik daşlarda: bol maye qəbulu, tüpürcək ifrazını stimullaşdıran turş qidalar və şəkərsiz turş konfetlər, vəzinin arxadan önə doğru yüngül masajı, isti kompres. Kiçik daş bu tədbirlərlə öz-özünə çıxa bilər.
- Ağrı və iltihabda – qeyri-steroid iltihabəleyhinə ağrıkəsicilər; bakterial infeksiya qoşulduqda antibiotiklər yalnız həkim təyinatı ilə.
- Daşın ağız tərəfdən çıxarılması – axarın ağıza yaxın hissəsində yerləşən və əllənən daşlarda axar yerli keyləşdirmə altında kəsilir və daş çıxarılır.
- Sialendoskopiya – axara nazik endoskop yeridilir, daş xüsusi səbət və ya qısqacla tutulub çıxarılır; böyük daşlar əvvəlcə lazer və ya digər üsulla parçalanır.
- Litotripsiya – daşın xaricdən zərbə dalğası ilə (ekstrakorporal) və ya endoskop vasitəsilə xırdalanması; müəyyən hallarda tətbiq olunur.
- Kombinə edilmiş əməliyyatlar – böyük daşlarda endoskopik və açıq üsulların birgə istifadəsi.
- Vəzinin çıxarılması – digər üsullar effektsiz olduqda, vəzinin dərinliyində yerləşən daşlarda və tez-tez təkrarlanan xroniki iltihabda.
Nə etmək olmaz: daşı iti əşyalarla özünüz çıxarmağa çalışmayın – axar zədələnə və daralma yarana bilər. Antibiotikləri həkim təyinatı olmadan qəbul etməyin: onlar daşı əritmir, yalnız iltihabı müvəqqəti yatırır. Tüpürcək daşlarını əridən dərman yoxdur.
Profilaktika
- Gün ərzində kifayət qədər maye qəbulu – xüsusən isti havada, fiziki iş zamanı və ahıl yaşda;
- Ağız gigiyenası – dişlərin müntəzəm təmizlənməsi, ağzın yaxalanması, stomatoloqa planlı müraciət;
- Tüpürcək axınının dəstəklənməsi – ağız quruluğunda şəkərsiz saqqız, turş meyvələr;
- Siqaretdən imtina;
- Ağız quruluğunda dərmanların həkimlə nəzərdən keçirilməsi – bəzən preparatı əvəz etmək mümkündür;
- Yemək zamanı vəzinin təkrarlanan şişməsində vaxtında müayinə – kiçik daşı çıxarmaq daha asandır;
- Daş çıxarıldıqdan sonra həkim nəzarəti – təkrarlanmanı erkən aşkar etməyə imkan verir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Tüpürcək vəzisinin şişməsi və «yemək sancısı» zamanı LOR həkiminə və ya çənə-üz cərrahına müraciət edin. İlkin baxışı stomatoloq da apara bilər.
Yadda saxla!
- Yemək zamanı çənə altında və ya qulaq önündə ağrılı şişkinlik sialolitiazın tipik əlamətidir və müayinə tələb edir.
- Tüpürcək vəzilərinin USM-i daşı aşkar etmək üçün sadə və təhlükəsiz üsuldur.
- Müasir endoskopik üsullar çox vaxt vəzini saxlamağa imkan verir.
- Bol maye için və ağız gigiyenasına diqqət edin.
- Yüksək hərarət, irin, boyunun şişməsi və nəfəs çətinliyi təcili yardım tələb edir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Kiçik daşlar, xüsusən axarın ağıza yaxın hissəsində olanlar, bol maye, turş qidalar və masajla öz-özünə çıxa bilər. Böyük daşlar adətən müdaxilə tələb edir.
Vəzinin çıxarılması müasir cərrahiyyədə ehtiyatla aparılır, lakin yaxınlıqda sinirlər olduğu üçün müəyyən risklər var. Ona görə əvvəlcə vəzini saxlayan minimal invaziv üsullar sınanır.
Bəli, təkrarlanma mümkündür. Kifayət qədər maye qəbulu, ağız gigiyenası və vəzilərin vəziyyətinin müntəzəm nəzarəti riski azaldır.
Xeyr, tüpürcək daşlarını əridən dərmanlar mövcud deyil. Dərmanlar yalnız ağrını və iltihabı azaldır. Daş ya öz-özünə çıxır, ya da həkim tərəfindən çıxarılır.
Adətən yox. Tüpürcək daşları əsasən tüpürcəyin durğunluğu və axarın yerli dəyişiklikləri ilə bağlıdır. Hər iki növ daş eyni insanda varsa, həkim kalsium mübadiləsinin yoxlanmasını tövsiyə edə bilər.
Prosedur yerli keyləşdirmə və ya qısa ümumi anesteziya altında aparılır, ona görə ağrı hiss olunmur. Sonrakı günlərdə vəzinin bir qədər şişməsi və narahatlıq ola bilər, bu tədricən keçir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
