Xondrokalsinoz oynaq qığırdağında və oynaqətrafı toxumalarda kalsium pirofosfat kristallarının toplanması ilə əlaqəli xəstəlikdir. Çox vaxt ahıl yaşda rast gəlinir, kəskin artrit tutmaları və ya xroniki oynaq ağrısı ilə özünü göstərə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Psevdopodaqra
- kalsium pirofosfat depozisiya xəstəliyi
- pirofosfat artropatiyası
Xondrokalsinoz – bu, oynaq və oynaqətrafı toxumalarda kalsium pirofosfat kristallarının toplanması ilə əlaqəli patoloji vəziyyətdir.
Xəstəlik haqqında
Xondrokalsinoz oynaq qığırdağında, menisklərdə, bağlarda və oynaq kapsulunda kalsium pirofosfat dihidrat kristallarının çökməsi ilə gedən xəstəlikdir. Bu kristallar oynaq boşluğuna düşdükdə immun hüceyrələr onlara iltihabla cavab verir və kəskin və ya xroniki artrit inkişaf edir. Xəstəliyin ikinci adı psevdopodaqradır: tutmalar podaqranı xatırladır, lakin podaqrada sidik turşusu duzları, xondrokalsinozda isə kalsium pirofosfat kristalları toplanır. Podaqradan fərqli olaraq ayağın baş barmağının oynağı nadir hallarda zədələnir, daha çox diz və bilək oynaqları əziyyət çəkir.
Psevdopodaqra əsasən ahıl və qocalıq yaşlarında rast gəlinir, yaş artdıqca kristalların rentgendə aşkar olunma ehtimalı da artır. Bir çox insanda kristallar heç bir şikayət yaratmır və təsadüfən rentgen müayinəsində tapılır. Gənc yaşda xondrokalsinoz aşkar edildikdə həkim mütləq mübadilə və endokrin səbəbləri (hiperparatireoz, hemoxromatoz, hipomaqneziemiya, hipofosfataziya) axtarır, çünki bu halda xəstəlik çox vaxt başqa bir pozuntunun əlamətidir.
Xəstəliyin əhəmiyyəti ondadır ki, o, tez-tez digər revmatik xəstəlikləri – podaqranı, revmatoid artriti, osteoartrozu, hətta infeksion artriti imitasiya edir. Düzgün diaqnoz qoyulmadıqda müalicə səmərəsiz olur, təkrarlanan iltihab isə qığırdağın tədricən dağılmasına səbəb olur. Müalicə əsasən konservativdir və iltihabın sakitləşdirilməsinə, tutmaların qarşısının alınmasına və əsas səbəbin korreksiyasına yönəlir.
Səbəbləri
Kalsium pirofosfat kristalları qığırdaqda pirofosfatın həddindən artıq hasil olunması və onun kalsiumla birləşməsi nəticəsində əmələ gəlir. Əksər hallarda bu proses yaşla bağlı qığırdaq dəyişiklikləri fonunda baş verir, lakin bir sıra xəstəliklər və amillər riski xeyli artırır:
- Ahıl yaş – qığırdağın quruluşu dəyişir, kristalların çökməsi üçün əlverişli şərait yaranır; xondrokalsinozun əsas risk amilidir;
- Hiperparatireoz – qalxanabənzərətraf vəzilərin (çox vaxt adenoma fonunda) artmış fəaliyyəti qanda kalsiumun səviyyəsini yüksəldir;
- Hemoxromatoz – orqanizmdə dəmirin həddindən artıq toplanması qığırdaqda kristalların əmələ gəlməsini sürətləndirir, xüsusilə əl barmaqlarının oynaqlarında;
- Hipomaqneziemiya – maqnezium çatışmazlığı pirofosfatın parçalanmasını zəiflədir; bəzi bağırsaq xəstəlikləri, sidikqovucu dərmanların uzun müddət qəbulu və irsi böyrək pozuntuları zamanı rast gəlinir;
- Hipofosfataziya – qələvi fosfataza fermentinin irsi çatışmazlığı, bu zaman pirofosfat toxumalarda toplanır;
- Həzm traktı xəstəlikləri – kalsium, fosfor və maqnezium mübadiləsinin pozulmasına səbəb ola bilər;
- Oynaq travmaları və əməliyyatları – zədələnmiş qığırdaqda kristallar daha asan çökür; diz oynağında menisk əməliyyatından sonra xəstəlik daha tez-tez rast gəlinir;
- Osteoartroz – qığırdağın degenerativ dəyişiklikləri kristalların toplanması ilə qarşılıqlı şəkildə bir-birini ağırlaşdırır;
- İrsi meyl – nadir ailəvi formalarda xəstəlik erkən yaşda və çoxsaylı oynaqlarda başlayır.
Kəskin tutmanı təhrik edən amillər arasında ağır xəstəlik, cərrahi əməliyyat, travma, susuzlaşma və qanda kalsium səviyyəsinin kəskin dəyişməsi qeyd olunur.
Təsnifat
Klinik gedişə görə xondrokalsinozun bir neçə forması ayırd edilir:
- Asimptomatik (latent) forma – kristallar rentgendə görünür, lakin heç bir şikayət yoxdur; ən çox rast gəlinən variantdır;
- Kəskin kristal artriti (psevdopodaqra) – bir və ya bir neçə oynağın qəfil, güclü ağrılı iltihabı;
- Osteoartrozla birlikdə gedən forma (psevdoosteoartroz) – oynaqlarda tədricən artan ağrı və deformasiya, adi artrozdan fərqli olaraq bilək, çiyin, dirsək oynaqları da zədələnir;
- Xroniki iltihabi artrit (psevdorevmatoid forma) – çoxsaylı oynaqların uzunmüddətli iltihabı, səhər oynaqlarda tutqunluq, revmatoid artriti xatırladır;
- Destruktiv (psevdoneyropatik) forma – oynaq səthlərinin sürətli dağılması, nadir rast gəlinir.
Ayrı-ayrılıqda onurğanın zədələnməsi də qeyd olunur, məsələn, boyun fəqərələri nahiyəsində kristalların toplanması kəskin boyun ağrısına səbəb ola bilər.
Klinik mənzərə
Xondrokalsinozun təzahürləri çox müxtəlifdir və çox vaxt digər revmatik xəstəlikləri xatırladır. Kalsium pirofosfat kristalları ən çox diz oynaqlarında və onların menisklərində aşkar olunur, lakin bilək, bud-çanaq, çiyin, dirsək və topuq oynaqları da zədələnə bilər.
- Kəskin oynaq ağrısı – bir neçə saat ərzində güclənən, hərəkətlə və toxunmaqla artan ağrı; tutma bir neçə gündən bir neçə həftəyədək davam edə bilər;
- Oynağın şişməsi və qızarması – oynaq boşluğunda maye toplanır, üzərindəki dəri isti və qırmızı olur;
- Hərəkətin məhdudlaşması – xəstə ayağını tam aça, qolunu qaldıra bilmir;
- Bədən temperaturunun yüksəlməsi və halsızlıq – xüsusilə ahıl insanlarda kəskin tutma zamanı;
- Xroniki ağrı və deformasiya – osteoartroza bənzər formada uzun müddət davam edən, yüklə güclənən ağrılar, oynaqda xırçıltı;
- Səhər oynaqlarda tutqunluq – xroniki iltihabi formada, bir neçə oynağın eyni vaxtda zədələnməsi ilə;
- Kəskin boyun ağrısı – boyun fəqərələrinin zədələnməsində, boyun əzələlərinin ifadəli gərginliyi və başın döndərilməsinin çətinləşməsi ilə.
Xəstəlik əsasən ahıl insanlarda rast gəlindiyi üçün uşaqlarda praktik olaraq müşahidə olunmur; gənc yaşda aşkar olunması mübadilə xəstəliyinin axtarılmasına əsasdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər oynaq kəskin şişib qızarıbsa və yüksək hərarət, üşütmə müşahidə olunursa – bu əlamətlər infeksion (septik) artritlə eyni ola bilər və onu yalnız həkim istisna edə bilər. Boyun ağrısı yüksək hərarət, şiddətli baş ağrısı və ya huşun pozulması ilə müşayiət olunarsa, 103-ə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika həkimin şikayətləri, xəstəliyin başlanğıcını və əvvəlki tutmaları ətraflı soruşması, oynaqları müayinə etməsi ilə başlayır. Diaqnozu təsdiqləmək və səbəbini müəyyən etmək üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Oynaq punksiyası və sinovial mayenin müayinəsi – ən etibarlı üsuldur; polyarizasiya mikroskopunda kalsium pirofosfat kristalları aşkar edilir, eyni zamanda maye infeksiya baxımından da yoxlanılır;
- Rentgenoqrafiya – qığırdaqda və menisklərdə xətti kalsifikasiya (xondrokalsinoz) görünür; kiçik kristal toplantılarını isə həmişə aşkar etmir;
- Oynaqların ultrasəs müayinəsi – qığırdaqda və vətərlərdə kristal çöküntülərini erkən aşkar etməyə imkan verir;
- Kompüter tomoqrafiyası – xüsusilə onurğa və boyun nahiyəsinin zədələnməsindən şübhələnildikdə;
- Qan analizləri – kəskin tutma zamanı leykositlər, EÇS və C-reaktiv zülal yüksəlir;
- Mübadilə göstəriciləri – qanda kalsium, fosfor, maqnezium, parathormon, ferritin və transferrinin dəmirlə doyma əmsalı, qələvi fosfataza.
Differensial diaqnostika ilk növbədə podaqra, septik artrit, revmatoid artrit və osteoartrozla aparılır.
Ağırlaşmalar
- tez-tez təkrarlanan kəskin artrit tutmaları;
- oynaq qığırdağının dağılması, ikincili osteoartrozun sürətlənməsi;
- oynaqların deformasiyası və hərəkət həcminin daimi azalması;
- bilək nahiyəsində kristalların toplanması ilə əlaqəli karpal kanal sindromu;
- boyun nahiyəsində kristal toplantılarının onurğa beyninə və ya sinir köklərinə təzyiqi – nadir hallarda;
- ahıl insanlarda uzunmüddətli hərəkətsizlik nəticəsində əzələ zəifliyi və yıxılma riskinin artması.
Müalicə
Hazırda oynaqda artıq toplanmış kalsium pirofosfat kristallarını əridən dərman yoxdur, buna görə müalicə iltihabın sakitləşdirilməsinə, tutmaların qarşısının alınmasına və əsas xəstəliyin korreksiyasına yönəlir. Müalicə planını revmatoloq fərdi şəkildə tərtib edir.
- Kəskin tutmanın müalicəsi – zədələnmiş oynağa istirahət verilir, soyuq kompres tətbiq olunur. Həkim qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, podaqrada da istifadə olunan kristal iltihabını azaldan preparatlar və ya qlükokortikoidlər təyin edə bilər;
- Oynaq punksiyası – oynaq boşluğundan iltihabi mayenin çıxarılması ağrını tez azaldır; lazım olduqda həkim oynaqdaxili qlükokortikoid yeridir;
- Xroniki və tez-tez təkrarlanan formalar – tutmaların qarşısını almaq üçün kristal iltihabını azaldan preparatlar uzun müddət kiçik dozalarda təyin oluna bilər; ağır hallarda revmatoloq digər iltihabəleyhinə vasitələri nəzərdən keçirir;
- Əsas xəstəliyin müalicəsi – hiperparatireozda adenomanın cərrahi yolla çıxarılması, hemoxromatozda dəmir artıqlığının azaldılması, maqnezium çatışmazlığının korreksiyası;
- Fizioterapiya və müalicəvi bədən tərbiyəsi – kəskin dövr keçdikdən sonra oynaqların hərəkətliliyini və əzələ gücünü bərpa etmək üçün;
- Cərrahi müalicə – nadir hallarda, davamlı ağrı və oynaq dağılması zamanı artroskopik müdaxilə və ya oynağın endoprotezlə əvəz edilməsi aparılır.
Evdə tutma zamanı oynağı yükdən azad etmək, ayağı və ya qolu yüksək vəziyyətdə saxlamaq, kifayət qədər maye qəbul etmək tövsiyə olunur. Ağrıkəsiciləri və hormon preparatlarını həkim təyinatı olmadan uzun müddət qəbul etmək olmaz: ahıl insanlarda onlar mədə qanaxmasına, təzyiqin yüksəlməsinə və böyrək funksiyasının pozulmasına səbəb ola bilər. Oynağı qızdırmaq, kəskin iltihab zamanı massaj etmək də məsləhət görülmür.
Profilaktika
Xondrokalsinozun spesifik profilaktikası yoxdur, lakin xəstəliyin inkişaf riskini və tutmaların tezliyini azaltmaq mümkündür:
- hiperparatireoz, hemoxromatoz, maqnezium çatışmazlığı kimi xəstəliklərin vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- gənc yaşda oynaq kalsifikasiyası aşkar edildikdə mübadilə analizlərindən keçmək;
- oynaq travmalarından qorunmaq, ağır fiziki yükləri məhdudlaşdırmaq;
- normal bədən çəkisini saxlamaq – diz oynaqlarına yükü azaldır;
- müntəzəm, mülayim fiziki aktivlik: üzgüçülük, gəzinti, stasionar velosiped;
- susuzlaşmadan qaçmaq, xüsusilə isti havada və xəstəlik zamanı;
- revmatoloqun müşahidəsində olmaq və təyin olunmuş müalicəni özbaşına dayandırmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Xondrokalsinozun diaqnostikası və müalicəsi ilə revmatoloq məşğul olur. Səbəbdən asılı olaraq endokrinoloq, hematoloq və ya travmatoloq-ortoped də müalicəyə cəlb oluna bilər.
Yadda saxla!
- Xondrokalsinoz tez-tez podaqra, artroz və ya revmatoid artrit maskası altında keçir, buna görə dəqiq diaqnoz üçün oynaq mayesinin müayinəsi vacibdir.
- Rentgendə təsadüfən tapılan kristallar şikayət yoxdursa, adətən müalicə tələb etmir.
- Gənc yaşda aşkar olunan xondrokalsinoz mübadilə və endokrin xəstəliklərin axtarılmasına əsasdır.
- Oynağın kəskin şişməsi və yüksək hərarət infeksiyanın əlaməti ola bilər – təcili həkimə müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Oynaq iltihabının diaqnostikası və müalicəsi ilə revmatoloq məşğul olur. Kristalların çökməsinə səbəb olan xəstəlik aşkar edildikdə müvafiq mütəxəssis də qoşulur, məsələn, hiperparatireoz zamanı endokrinoloq.
Xeyr, bunlar iki müxtəlif xəstəlikdir, lakin tez-tez birlikdə rast gəlinir. Artrozda qığırdaq degenerativ dəyişikliklər nəticəsində dağılır, xondrokalsinozda isə əsas rolu kalsium pirofosfat kristalları və onların yaratdığı iltihab oynayır. Ona görə də müalicəyə yanaşma da fərqlidir.
Bəli, kristallar ilk növbədə oynaq qığırdağında və menisklərdə toplanır, təkrarlanan iltihab qığırdağın tədricən dağılmasına səbəb olur. Prosesə bağlar, vətərlər və oynaq kapsulu da cəlb oluna bilər. Vaxtında müalicə bu dəyişikliklərin sürətini azaltmağa kömək edir.
Xarici əlamətlərə görə bu xəstəlikləri ayırmaq çox vaxt mümkün olmur. Dəqiq cavabı oynaq mayesinin mikroskopik müayinəsi verir: podaqrada sidik turşusu duzlarının, psevdopodaqrada isə kalsium pirofosfatın kristalları tapılır. Bu fərq vacibdir, çünki podaqrada sidik turşusunu azaldan müalicə xondrokalsinozda kömək etmir.
Podaqradan fərqli olaraq xondrokalsinozun xüsusi pəhrizi yoxdur və südlü məhsulları məhdudlaşdırmağa ehtiyac yoxdur. Balanslı qidalanma, normal çəkinin saxlanması və kifayət qədər maye qəbulu ümumi vəziyyətə müsbət təsir göstərir. Kalsium və ya maqnezium preparatlarını yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək lazımdır.
Toplanmış kristalları aradan qaldırmaq hələ mümkün deyil, lakin müasir müalicə tutmaları tez sakitləşdirməyə və onların tezliyini azaltmağa imkan verir. Əsas səbəb müalicə olunduqda xəstəliyin irəliləməsi çox vaxt ləngiyir. Revmatoloqun müşahidəsi altında əksər pasiyentlər aktiv həyat tərzini qoruyur.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
