Yara infeksiyası zədələnmiş toxumada patogen mikroorqanizmlərin çoxalması nəticəsində yaranır. Ağrı, qızartı, şişkinlik, irinli ifrazat və qızdırma ilə müşayiət oluna bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yaranın irinləməsi
- irinli yara
- yaranın infeksiyalaşması
- cərrahi yara infeksiyası
- əməliyyat sahəsinin infeksiyası
Xəstəlik haqqında
Yara infeksiyası – dərinin və altındakı toxumaların bütövlüyü pozulduqdan sonra yaraya düşən mikroorqanizmlərin çoxalması və iltihaba səbəb olmasıdır. Hər yarada müəyyən qədər mikrob olur, lakin onların sayı orqanizmin müdafiə imkanlarını aşdıqda yara sağalmır, əksinə, iltihablanır.
Yara infeksiyası posttravmatik (məişət və istehsalat xəsarətləri, dişləmələr, yanıqlar) və postoperativ (əməliyyatdan sonra) ola bilər. Yaranın torpaq, paltar parçaları və digər yad cisimlərlə çirklənməsi zamanı irinli ağırlaşmalar riski xeyli artır.
Əvvəlcə iltihab seroz xarakter daşıyır, müalicə olmadıqda irinli formaya keçir, ağır hallarda isə toxumaların ölməsi ilə irinli-nekrotik formaya, hətta qanqrenaya keçə bilər. İnfeksiya qan dövranına yayıldıqda sepsis – həyat üçün təhlükəli vəziyyət inkişaf edir. Vaxtında düzgün işlənmiş yara isə əksər hallarda heç bir ağırlaşma olmadan sağalır.
Səbəbləri
Yara infeksiyasını əksər hallarda insanın dərisində və ətraf mühitdə yaşayan bakteriyalar törədir. Əsas törədicilər bunlardır:
- Staphylococcus aureus (qızılı stafilokokk) – ən çox rast gəlinən törədici; antibiotiklərə davamlı ştammları xüsusilə xəstəxana şəraitində problem yaradır;
- Streptococcus pyogenes (piogen streptokokk) – sürətlə yayılan qızartı və selülit törədir;
- epidermal stafilokokk – xüsusən implantlar və kateterlər olan yerlərdə;
- bağırsaq çöpü, klebsiella, Proteus mirabilis – qarın boşluğu əməliyyatlarından və çirklənmiş yaralardan sonra;
- göy-irin çöpü – yanıqlarda və uzunmüddətli yaralarda, çox vaxt dərmanlara davamlı olur;
- anaeroblar, o cümlədən klostridiyalar – dərin, torpaqla çirklənmiş, havasız yaralarda; qazlı qanqrena və tetanus törədə bilər.
İnfeksiyanın inkişafını asanlaşdıran risk amilləri:
- yaranın xüsusiyyətləri – dərin, əzilmiş, çirklənmiş yaralar, dişləmələr, yaradakı yad cisimlər və ölü toxumalar;
- şəkərli diabet – yüksək qan şəkəri immun müdafiəni və sağalmanı zəiflədir;
- piylənmə və damar pozğunluqları – toxumaların qan təchizatı pisləşir;
- immunitetin zəifləməsi – qlükokortikoid və kimyəvi müalicə, ağır xroniki xəstəliklər;
- siqaret, qidalanma çatışmazlığı, ahıl yaş;
- yaraya gecikmiş və ya düzgün olmayan qulluq.
Son illərdə antibiotiklərin əsassız və nəzarətsiz istifadəsi bir neçə dərmana davamlı bakteriyaların yayılmasına səbəb olur. Bakteriyalar yara səthində biofilm – özlərini antibiotiklərdən, antiseptiklərdən və immun sistemdən qoruyan təbəqə əmələ gətirə bilir; bu, uzunmüddətli yaraların sağalmasını xeyli çətinləşdirir.
Təsnifat
- dərinliyinə görə – səthi (dəri və dərialtı toxuma), dərin (əzələ və fassiyalar) və orqan-boşluq infeksiyası (əməliyyatdan sonra);
- törədicinin oksigenə münasibətinə görə – aerob (oksigen tələb edən bakteriyalar) və anaerob (törədicilər oksigensiz şəraitdə yaşayır) infeksiya;
- iltihabın xarakterinə görə – seroz, irinli, irinli-nekrotik;
- klostridial infeksiya – müstəqil kateqoriya; spor əmələ gətirən klostridiyalar törədir və xüsusilə ağır gedişatı ilə fərqlənir (qazlı qanqrena).
Klinik mənzərə
İnfeksiyanın əlamətləri adətən zədədən və ya əməliyyatdan bir neçə gün sonra meydana çıxır. Yerli əlamətlər bunlardır:
- yaranın kənarlarının qızarması, qızartının tədricən genişlənməsi;
- kənarların ödemi, tikişlərin gərilməsi;
- ağrının azalmaq əvəzinə artması, döyüntülü ağrı;
- zədələnmə zonasında yerli hərarətin yüksəlməsi;
- bulanıq, irinli, bəzən xoşagəlməz qoxulu ifrazat, yaranın dibində irinli ərp;
- yaranın kənarlarının aralanması, tikişlərin açılması;
- yaxınlıqdakı limfa düyünlərinin böyüməsi və ağrılı olması.
Ağır hallarda ümumi əlamətlər qoşulur: hərarət, üşütmə, halsızlıq, iştahsızlıq. Yaradakı ağrılar ətrafın və ya bədən nahiyəsinin hərəkətini məhdudlaşdırır. Diabetli və ahıl yaşlı insanlarda əlamətlər zəif ifadə oluna bilər, ona görə hər hansı dəyişikliyə diqqətlə yanaşmaq lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qızartı saatlar ərzində sürətlə yayılırsa, yaradan yuxarıya doğru qırmızı zolaqlar gedirsə, ağrı yaranın görünüşünə nisbətən çox güclüdürsə, dəridə qabarcıqlar, tünd və ya qara sahələr yaranırsa, toxumaya basdıqda dərinin altında xışıltı (krepitasiya) hiss olunursa. Yüksək hərarət, üşütmə, ürəkdöyünmə, təzyiqin düşməsi, çaşqınlıq varsa və ya yaradan sonra çənə əzələlərinin gərginliyi, qıcolmalar yaranırsa – dərhal 103-ə zəng edin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlər, zədənin xarakteri və yaranın həkim tərəfindən müayinəsi əsasında qoyulur. Həkim zədənin nə vaxt və necə alındığını, tetanusa qarşı peyvənd statusunu, diabet və digər xroniki xəstəlikləri, qəbul edilən dərmanları soruşur, yaranın kənarlarını, dərinliyini, ifrazatın xarakterini qiymətləndirir.
- ümumi qan analizi – leykositlərin artması və formulun dəyişməsi iltihabın ağırlığını göstərir;
- C-reaktiv zülal, EÇS – iltihabın fəallığı və müalicənin effektivliyinə nəzarət;
- qan şəkəri – gizli diabetin aşkarlanması və nəzarəti;
- yaradan götürülmüş materialın bakterioloji əkilməsi – törədicini və onun antibiotiklərə həssaslığını müəyyən edir;
- yumşaq toxumaların ultrasəs müayinəsi – irin yığıntısını (abses), patoloji boşluqları və irinli cibləri aşkar edir;
- rentgenoqrafiya – yad cisimləri, sümük zədələnməsini və toxumalarda qazı göstərir;
- KT və ya MRT – dərin infeksiyalarda, osteomielit şübhəsində;
- qan əkilməsi – sepsis şübhəsində.
Differensial diaqnostika yaranın normal sağalma reaksiyası, tikiş materialına allergiya, hematoma və seroma ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- abses və flegmona – irinin toxumalarda toplanması və yayılması;
- limfangit və limfadenit;
- nekrozlaşan fassiit – fassiyalar boyunca sürətlə yayılan təhlükəli infeksiya;
- qazlı qanqrena, tetanus;
- osteomielit – infeksiyanın sümüyə keçməsi;
- sepsis və septik şok;
- kobud çapıqlar, əməliyyat yarasının açılması, yırtıq əmələ gəlməsi.
Müalicə
Yara infeksiyasının müalicəsi onun dərinliyindən, yayılmasından və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Əsas prinsip – infeksiya ocağının mexaniki təmizlənməsidir; antibiotiklər bunu əvəz etmir, yalnız tamamlayır.
Yerli müalicə:
- yaranın antiseptik məhlullarla müntəzəm işlənməsi;
- yaranın mərhələsinə uyğun müasir sarğı və yara örtükləri – irinli mərhələdə ifrazatı uducu, sağalma mərhələsində toxumanı qoruyan örtüklər;
- geniş təsir spektrli yerli antimikrob vasitələr;
- mənfi təzyiqlə yara terapiyası (vakuum sarğılar) – geniş və uzun sağalan yaralarda;
- fiziki üsullar – yaranın ultrasəslə və antiseptikin pulsasiyalı axını ilə təmizlənməsi.
Cərrahi müalicə nekroz, irin yığıntısı və yad cisimlər olduqda göstərişdir: qeyri-canlı toxumaların kəsilib çıxarılması, yara səthinin sanasiyası, irinli ciblərin açılması və drenaj qoyulması. Əməliyyatdan sonrakı yaranın irinləməsi zamanı tikişlər açılır və yara açıq üsulla müalicə olunur. Böyük toxuma defekti qalarsa, iltihab tamamilə sakitləşdikdən sonra rekonstruktiv-plastik əməliyyat aparılır.
Ümumi müalicə: yayılan və dərin infeksiyalarda, ümumi əlamətlər olduqda sistem antibiotikləri təyin olunur; preparat əkilmə nəticəsinə görə düzəldilir. Ağır hallarda stasionarda venadaxili müalicə, dezintoksikasiya, qan şəkərinin nəzarəti aparılır. Peyvənd statusundan asılı olaraq tetanusun təcili profilaktikası, heyvan dişləmələrində isə quduzluğa qarşı profilaktika məsələsi həll edilir.
Evdə həkimin göstərişinə uyğun sarğı dəyişmək, yaranı təmiz və quru saxlamaq, zədələnmiş ətrafa sakitlik vermək və onu bir qədər hündürdə saxlamaq lazımdır. Etmək olmaz: irini özbaşına sıxmaq, yaraya xalq vasitələri, yağlar, kül və ya torpaq qoymaq, antibiotikləri həkimsiz başlamaq və ya kursu yarımçıq dayandırmaq.
Reabilitasiya
Yara infeksiyasının cərrahi müalicəsindən sonra reabilitasiya tələb oluna bilər. Zədələnmiş ətrafın immobilizasiyası aparılıbsa, gips sarğısı çıxarıldıqdan sonra masaj, fizioprosedurlar və müalicəvi bədən tərbiyəsi aparılır. Bu, oynaqların hərəkətliliyini və əzələ gücünü bərpa etməyə, kontrakturaların qarşısını almağa kömək edir. Böyük çapıqlarda sonradan çapığın kosmetik və funksional korreksiyası mümkündür. Diabetli pasiyentlərdə sağalmadan sonra da ayaqlara və dəriyə xüsusi qulluq davam etdirilməlidir.
Profilaktika
- hər hansı yaranı dərhal təmiz axar su ilə yumaq, çirki və yad cisimləri ehtiyatla təmizləmək, antiseptiklə işləmək və steril sarğı qoymaq;
- dərin, çirklənmiş, kəsik-deşik yaralarda və dişləmələrdə tibbi yardıma vaxtında müraciət – birincili cərrahi işləmə ölü toxumaları və yad cisimləri aradan qaldırır;
- tetanusa qarşı peyvəndlərin vaxtında aparılması;
- diabetdə qan şəkərinin nəzarəti, ayaqların müntəzəm yoxlanılması;
- əməliyyatdan əvvəl siqaretdən imtina, xroniki xəstəliklərin kompensasiyası;
- əməliyyat yarasına qulluq qaydalarına riayət, sarğını yalnız təmiz əllə dəyişmək;
- antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Yaranın irinləməsi şübhəsində cərraha və ya travmatoloqa müraciət etmək lazımdır; əməliyyatdan sonrakı yaralarda əməliyyatı aparan cərraha. Uşaqlarda – uşaq cərrahına, diabetli pasiyentlərdə əlavə olaraq endokrinoloqa.
Yadda saxla!
- Yaranın ilk dəqiqələrdə düzgün təmizlənməsi infeksiyanın ən etibarlı profilaktikasıdır.
- Qızartının yayılması, ağrının artması və hərarət yaranın infeksiyalaşdığını göstərir – həkimə müraciət edin.
- İrin varsa, onu çıxarmaq lazımdır: antibiotiklər təkbaşına irinli ocağı sağaltmır.
- Diabet və ya zəif immunitet varsa, ən kiçik yara da həkim nəzarəti tələb edir.
- Çirklənmiş yaralarda tetanus peyvəndinin vaxtını yoxlayın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Normal sağalan yarada ağrı və qızartı gündən-günə azalır. Əgər qızartı genişlənirsə, ağrı artırsa, yara isti və şişkindirsə, bulanıq və ya qoxulu ifrazat çıxırsa, hərarət yüksəlirsə, bu infeksiyanın əlamətidir və həkimə müraciət etmək lazımdır.
Həmişə yox. Səthi və məhdud infeksiyalarda çox vaxt yerli müalicə və irinin çıxarılması kifayət edir. Sistem antibiotikləri yayılan, dərin infeksiyalarda və ümumi əlamətlər olduqda həkim tərəfindən təyin olunur.
Yaranı təmiz axar su ilə yaxşıca yumaq, çirki ehtiyatla təmizləmək, antiseptiklə işləmək və steril sarğı ilə örtmək lazımdır. Yara dərindirsə, kənarları aralanırsa, qanaxma dayanmırsa və ya heyvan dişləməsidirsə, həkimə müraciət edin.
Çirklənmiş, torpaqla təmasda olan, deşik yaralarda və dişləmələrdə həkim peyvənd statusunuzu yoxlayır. Son peyvənddən uzun müddət keçibsə və ya peyvənd barədə məlumat yoxdursa, təcili profilaktika aparılır. Bu məsələni zədədən sonra mümkün qədər tez həll etmək lazımdır.
Özbaşına heç nə etmədən əməliyyatı aparan cərraha müraciət etmək lazımdır. Həkim yaranı müayinə edəcək, lazım olduqda tikişləri açıb təmizləyəcək və müalicəni təyin edəcək; vaxtında tədbir görüldükdə yara əksər hallarda yaxşı sağalır.
Xeyr. Yağlar, bitki yarpaqları, kül, spirtli kompreslər və digər xalq vasitələri yaranı əlavə çirkləndirə, toxumanı zədələyə və infeksiyanı ağırlaşdıra bilər. Yara yalnız həkimin tövsiyə etdiyi vasitələrlə işlənməlidir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
