Karies diş ərpindəki bakteriyaların əmələ gətirdiyi turşuların təsiri ilə diş minasının və dentinin tədricən dağılmasıdır. Erkən mərhələdə ağrısız keçir, irəlilədikcə həssaslıq, ağrı və pulpitə səbəb olur. Müntəzəm gigiyena və flüorlu pasta kariesin qarşısını almağa kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diş çürüməsi
- kariyes
- Caries dentium
Xəstəlik haqqında
Karies dişin bərk toxumalarının – minanın və dentinin – tədricən dağılmasıdır. Dünyada ən geniş yayılmış xəstəliklərdən biridir və həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə rast gəlinir. Ağızdakı bakteriyalar qida qalıqlarındakı şəkərləri qıcqırdaraq turşu əmələ gətirir. Turşu minadan kalsium və fosfat mineralları çıxarır: əvvəlcə ağ, təbaşirvari ləkə yaranır, sonra mina zəifləyir və boşluq əmələ gəlir.
Proses dentinə və daha dərinə – pulpaya (diş sinirinə) yayıla bilər. Bu zaman pulpit, sonra isə kök ucunda iltihab – periodontit inkişaf edir. Erkən mərhələdə minanın remineralizasiyası – mineralların bərpası mümkündür. Boşluq yarandıqdan sonra isə diş öz-özünə bərpa olunmur və həkim müalicəsi tələb olunur.
Karies yalnız estetik problem deyil: dağılmış dişlər çeynəməni çətinləşdirir, ağızda xroniki infeksiya ocağı yaradır, uşaqlarda isə daimi dişlərin düzgün yerləşməsinə təsir edir. Xəstəliyin qarşısını almaq asandır, ona görə də profilaktika və müntəzəm müayinə əsas rol oynayır.
Səbəbləri
Karies bir neçə amilin birgə təsiri ilə yaranır: diş ərpindəki bakteriyalar, şəkərli qida, dişin müqaviməti və zaman. Turşu hücumları nə qədər tez-tez təkrarlanırsa, mina bir o qədər az bərpa olunmağa imkan tapır.
- Diş ərpi və bakteriyalar – ərpdə yaşayan turşu əmələ gətirən mikroblar (ilk növbədə streptokoklar) kariesin birbaşa səbəbidir;
- Şirin və nişastalı qidaların tez-tez qəbulu – xüsusən yeməklər arasında qəlyanaltılar, şirin içkilər, şirəli və yapışqan şirniyyatlar; burada əsas rolu şəkərin miqdarından çox qəbulun tezliyi oynayır;
- Qeyri-kafi ağız gigiyenası – ərpin vaxtında təmizlənməməsi, diş arası sahələrə qulluq edilməməsi;
- Flüorun çatışmazlığı – flüor minanı turşuya qarşı möhkəmləndirir və remineralizasiyaya kömək edir;
- Tüpürcəyin azalması – ağız quruluğu, bəzi dərmanların yan təsiri, baş-boyun nahiyəsinə şüa müalicəsi; tüpürcək turşunu neytrallaşdırır və dişi qoruyur;
- Dişlərin quruluş xüsusiyyətləri – minanın anadangəlmə zəifliyi, dərin çeynəmə çuxurları (fissurlar), dişlərin sıx düzülüşü, breketlər və protezlər ərpin toplanmasını asanlaşdırır;
- Diş ətinin çəkilməsi – yaşlı insanlarda açılmış kök səthi minadan daha zəifdir və tez zədələnir;
- Körpələrdə qidalanma vərdişləri – gecə şüşə ilə şirin içki, şirə və ya süd verilməsi, əmziyin şirəyə batırılması «şüşə kariesi»nə səbəb olur.
Mərhələlər
- Ləkə mərhələsi – minada ağ və ya qəhvəyi ləkə, səth hamardır, ağrı yoxdur; bu mərhələdə proses geri dönə bilər;
- Səthi karies – mina daxilində dağılma, şirin və turşa qarşı qısa müddətli həssaslıq;
- Orta karies – dentinə çatan boşluq, soyuq, şirin və turşudan ağrı olur və qıcıqlandırıcı aradan qalxanda tez keçir;
- Dərin karies – pulpaya yaxın dərin boşluq, daha güclü, lakin yenə də keçici ağrı.
Yerləşməsinə görə çeynəmə səthinin, diş arası (aproksimal), diş boynu və kök kariesi, həmçinin plomb kənarında təkrar karies fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə karies heç bir narahatlıq yaratmır və yalnız müayinə zamanı aşkar olunur. Proses dərinləşdikcə əlamətlər artır:
- dişdə ağ, qəhvəyi və ya qara ləkə, minanın parıltısının itməsi;
- qısa müddətli ağrı və ya həssaslıq – şirin, turş, soyuq və ya isti qidadan; qıcıqlandırıcı aradan qalxdıqdan sonra tez keçir;
- dişdə görünən və ya dillə hiss olunan boşluq, qidanın ilişib qalması;
- ağızdan xoşagəlməz qoxu və ya pis dad;
- dişin kənarının qopması, plombun ətrafında qaralma.
Diş arası karies uzun müddət görünməyə bilər və çox vaxt yalnız rentgen şəklində aşkarlanır. Uşaqlarda süd dişlərinin minası nazik olduğu üçün karies sürətlə yayılır; ilk əlamət çox vaxt yuxarı ön dişlərin diş əti kənarında ağ zolaqdır. Hamiləlikdə qusma, qidalanma rejiminin dəyişməsi və gigiyenaya diqqətin azalması karies riskini artırır.
Ağrının uzun sürməsi, gecə öz-özünə başlaması, döyüntülü olması və ya dişə toxunanda, çeynəyəndə güclənməsi pulpit və ya periodontitin – kariesin ağırlaşmalarının – əlaməti ola bilər. Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər üzdə və ya diş ətində şişkinlik, hərarət, ağzın açılmasının çətinləşməsi, udqunma və ya tənəffüsün çətinləşməsi yaranarsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu stomatoloq qoyur. Həkim şikayətləri, ağrının xarakterini, qidalanma və gigiyena vərdişlərini soruşur, sonra yaxşı işıqda dişlərə baxır.
- Vizual baxış və zondla müayinə – dişlər qurudulur, minanın rəngi, səthin hamarlığı, boşluğun olub-olmaması qiymətləndirilir;
- Rentgen şəkilləri – diş arası və plomb altındakı gizli kariesin, prosesin dərinliyinin və kök ucunun vəziyyətinin aşkarlanması üçün (periapikal və diş arası – «bitewing» şəkilləri, ortopantomoqramma);
- Əlavə üsullar – transilluminasiya (dişin işıqla görünməsi), xüsusi boyaqlar, lazer flüoressensiyası; erkən ləkələri və sərhədləri dəqiqləşdirir;
- Pulpanın vəziyyətinin yoxlanılması – soyuq testi və elektroodontodiaqnostika dişin sinirinin canlı və sağlam olub-olmadığını göstərir.
Karies flüoroz, mina hipoplaziyası, eroziya, pazvari defekt və travmatik zədələrdən fərqləndirilir. Hamiləlikdə zəruri rentgen şəkli qoruyucu önlükdən istifadə etməklə çəkilə bilər – qərarı həkim verir.
Ağırlaşmalar
- Pulpit – diş sinirinin iltihabı, güclü, gecə artan ağrı;
- Periodontit – kök ucunda iltihab, kista və ya abses yaranması;
- Diş tacının dağılması və dişin itirilməsi;
- Çənə-üz nahiyəsinin irinli infeksiyaları – abses, flegmona; nadir hallarda həyat üçün təhlükəlidir;
- Uşaqlarda – süd dişlərinin vaxtından əvvəl itirilməsi, daimi dişlərin rüşeymlərinin zədələnməsi və düzülüşünün pozulması.
Müalicə
Müalicənin həcmi kariesin mərhələsindən və dişin dağılma dərəcəsindən asılıdır. Məqsəd – prosesi dayandırmaq, sağlam toxumanı maksimum qorumaq və dişin formasını, funksiyasını bərpa etməkdir.
- Ləkə mərhələsi – qazmadan müalicə: flüor lakları və gelləri, remineralizasiyaedici vasitələr, gigiyenanın yaxşılaşdırılması, şəkər qəbulunun azaldılması; bəzi hallarda xüsusi maye ilə infiltrasiya üsulu tətbiq olunur;
- Boşluq olduqda – zədələnmiş toxuma çıxarılır və diş plomb materialı (kompozit, şüşəionomer sement) ilə bərpa olunur;
- Böyük dağılmada – inley, onley və ya tac ilə bərpa;
- Pulpa zədələndikdə – kök kanallarının müalicəsi (endodontik müalicə), sonra dişin bərpası;
- Dişi saxlamaq mümkün olmadıqda – dişin çıxarılması və sonradan itirilmiş dişin bərpasının planlaşdırılması;
- Uşaqlarda – çeynəmə səthinin çuxurlarının hermetikləşdirilməsi (silantla örtülməsi) yeni kariesin qarşısını alır; süd dişləri də mütləq müalicə olunur.
Müasir müalicə yerli keyləşdirmə ilə aparılır və adətən ağrısız keçir. Hamiləlikdə planlı stomatoloji müalicə mümkündür; ən rahat dövr adətən ikinci trimestr sayılır, kəskin ağrı və infeksiya isə istənilən vaxt müalicə olunmalıdır.
Evdə nə etmək olar: həkimə qədər dişi yumşaq fırça ilə təmizləmək, ağzı ilıq su ilə yaxalamaq, çox soyuq, isti və şirin qidadan çəkinmək. Nə etmək olmaz: dişə və ya diş ətinə ağrıkəsici həb, spirt, sarımsaq qoymaq – bu, selikli qişanın yanığına səbəb olur; isti kompres qoymaq; antibiotikləri özbaşına qəbul etmək. Ağrıkəsici ilə ağrını «susdurmaq» kariesi dayandırmır, müalicəni təxirə salmaq isə daha mürəkkəb müdaxiləyə gətirir.
Profilaktika
- dişləri səhər və gecə yatmazdan əvvəl flüorlu diş pastası ilə fırçalamaq; fırçaladıqdan sonra ağzı çox su ilə yaxalamamaq ki, flüor dişin səthində qalsın;
- diş arası sahələri diş ipi və ya diş arası fırçalarla təmizləmək;
- şirin qida və içkilərin miqdarını, xüsusən qəbul tezliyini azaltmaq, yeməklər arasında şirin qəlyanaltılardan çəkinmək;
- yeməkdən sonra ağzı su ilə yaxalamaq, şəkərsiz saqqız çeynəmək;
- il ərzində bir-iki dəfə stomatoloq müayinəsindən və peşəkar gigiyenadan keçmək;
- uşaqlarda – ilk diş çıxandan fırçalamağa başlamaq, gecə şüşə ilə şirin içki verməmək, fissurların hermetikləşdirilməsi və flüor lakları barədə uşaq stomatoloqu ilə məsləhətləşmək;
- ağız quruluğu olduqda kifayət qədər su içmək və bunu həkimlə müzakirə etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kariesi stomatoloq-terapevt müalicə edir, uşaqlarda isə uşaq stomatoloqu. Ağırlaşmalarda endodontist, çənə-üz cərrahı və ya ortoped-stomatoloq cəlb oluna bilər.
Yadda saxla!
Karies ağrısız başlayır – ona görə də müntəzəm müayinə ağrı yaranmasını gözləməkdən daha etibarlıdır.
- Ləkə mərhələsində kariesi qazmadan dayandırmaq mümkündür, boşluq isə yalnız həkim tərəfindən bərpa olunur.
- Şəkərin miqdarı qədər onun qəbul tezliyi də vacibdir.
- Ağrıkəsici ilə ağrını «keçirmək» kariesi dayandırmır.
- Üzdə şişkinlik və hərarət yaranarsa, təcili stomatoloji yardım alın.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Diş pulpiti, nə ilə təhlükəlidir, nə qədər müalicə olunur, növləri və digər xəstəliklərdən fərqləri
Diş pulpiti — dişin daxilindəki yumşaq toxumaya, yəni sinirlərin, qan və limfa damarlarının yerləşdiyi pulpaya toxunan iltihabi prosesdir.…
İstiqamət: Stomatologiya
Dişlərin peşəkar təmizlənməsi - prosedur nə qədər çəkir, nələri əhatə edir, nə tezliyi ilə etmək olar
Dişlərin peşəkar təmizlənməsi sadəcə modaya güzəşt və ya növbəti tibbi manipulyasiya deyil, gigiyenanın və patologiyaların qarşısının alınmasının mühüm…
İstiqamət: Stomatologiya
Müalicədən sonra diş ağrısı — növləri, səbəbləri və nə etməli
Dişin müalicəsindən sonra ağrı kifayət qədər geniş yayılmış problemdir. Çox vaxt belə ağrı müvəqqəti olur və bərpa prosesləri…
İstiqamət: Stomatologiya
Plombun altında diş niyə ağrıya bilər - səbəblər və müalicə üsulları
Plomb qoyulduqdan sonra narahatedici hisslər tez-tez rast gəlinən haldır və bir çox pasiyent stomatoloqa müraciətdən sonra bununla qarşılaşır.
İstiqamət: Stomatologiya
Suallar və cavablar
Bəli. Süd dişlərindəki karies ağrı və infeksiyaya səbəb olur, daimi dişlərin rüşeymlərinə zərər verə və onların düzülüşünü poza bilər. Süd dişləri vaxtından əvvəl itirilməməlidir.
Yalnız ən erkən – ləkə mərhələsində – flüorlu pasta, düzgün gigiyena və şəkərin azaldılması ilə prosesi dayandırmaq mümkündür. Boşluq yarandıqdan sonra diş öz-özünə bərpa olunmur və həkim müalicəsi lazımdır.
Bəli, plombun kənarında təkrar karies yarana bilər, xüsusən gigiyena zəif olduqda və ya plomb köhnəldikdə. Müntəzəm müayinə zamanı stomatoloq plombların vəziyyətini yoxlayır.
Bəli, hamiləlikdə karies müalicəsi və yerli keyləşdirmə mümkündür, müalicə olunmamış infeksiya isə həm ana, həm də körpə üçün arzuolunmazdır. Planlı müalicə üçün adətən ikinci trimestr seçilir. Hamiləliyiniz barədə həkimə mütləq məlumat verin.
Kariesə səbəb olan bakteriyalar tüpürcək vasitəsilə, məsələn, valideyndən körpəyə ümumi qaşıq və ya əmzik vasitəsilə ötürülə bilər. Lakin kariesin yaranıb-yaranmaması daha çox gigiyenadan, qidalanmadan və flüordan asılıdır. Körpənin əmziyini və qaşığını ağıza almamaq tövsiyə olunur.
Ağrının olmaması dişin sağlam olduğunu göstərmir: səthi və orta karies çox vaxt az narahatlıq verir. Erkən müalicə daha sadə və qısa olur, gecikdikdə isə kanal müalicəsi və ya dişin itirilməsi ehtimalı artır.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə diş ağrısı: stomatoloji müalicəni təxirə salmaq lazımdırmı?
Hamiləlik diş ağrısını aylarla dözmək üçün səbəb deyil. Müalicəsiz kariyes və infeksiya daha mürəkkəb problemə çevrilə bilər. Amerika…
İstiqamət: Stomatologiya / Ginekologiya
Dişin periodontit müalicəsindən sonra ağrılar
Yəqin ki, stomatoloji klinikaya getməzdən əvvəl prosedurun o qədər də xoş olmayacağından narahat olub qorxu keçirməyən adam yoxdur.…
İstiqamət: Stomatologiya
Diş müalicəsindən sonra diş ətində ağrılar
Diş ətindəki ağrı — istər dartıcı, istər sızıldayıcı, istərsə də deşici olsun — rahat yatmağa, yemək yeməyə və…
İstiqamət: Stomatologiya
Pulpit müalicəsindən sonra diş ağrıyır - niyə və ağrını necə aradan qaldırmalı
Pulpitin müalicəsi proseduru uğurla yerinə yetirildikdən sonra belə - pasiyentlər narahatlıq doğuran xoşagəlməz hisslərlə qarşılaşa bilərlər. Sual yaranır:…
İstiqamət: Stomatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
