Klaster baş ağrısı göz ətrafında birtərəfli, çox güclü, qısa tutmalarla gedən və seriyalar şəklində təkrarlanan birincili baş ağrısıdır. Tutma zamanı göz yaşarması, burun tutulması və həyəcan tipikdir, xüsusi müalicə tutmaları tez dayandırır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Dəstə baş ağrısı
- Horton sefalgiyası
Xəstəlik haqqında
Klaster baş ağrısı birincili baş ağrılarına, daha dəqiq desək, trigeminal-avtonom sefalgiyalar qrupuna aiddir. «Birincili» o deməkdir ki, ağrı başqa xəstəliyin əlaməti deyil, müstəqil vəziyyətdir. Adı ingiliscə «cluster» – «dəstə, topa» sözündəndir: tutmalar dəstə-dəstə, müəyyən dövrlərdə toplanır.
Ağrı tutmaları həftələr və ya aylar davam edən «klaster» dövrlərində hər gün, bəzən gündə bir neçə dəfə, çox vaxt eyni saatlarda – xüsusən gecə, yuxuya getdikdən bir müddət sonra – təkrarlanır. Sonra aylar və ya illər davam edən remissiya gəlir. Bir çox pasiyentdə klaster dövrləri ilin eyni fəslində başlayır.
Bu, insanın hiss edə biləcəyi ən güclü ağrı növlərindən biri sayılır. Daha çox gənc və orta yaşlı kişilərdə rast gəlinir, lakin qadınlarda və yaşlılarda da ola bilər. Miqrendən fərqli olaraq tutma zamanı insan uzanıb sakit qala bilmir, otaqda gəzinir, yerində narahat olur. Xəstəlik tez-tez diş, sinus və ya miqren ağrısı ilə qarışdırılır, buna görə düzgün diaqnoz illərlə gecikə bilər.
Səbəbləri
Xəstəliyin dəqiq səbəbi tam məlum deyil. Mexanizmdə bioloji saatı idarə edən hipotalamusun funksiyasının pozulması və üçlü sinir sisteminin, həmçinin üz və göz nahiyəsinin vegetativ sinir liflərinin aktivləşməsi əsas rol oynayır. Bu, tutmaların sutkalıq və mövsümi ritmini və ağrı tərəfdəki göz yaşarması, burun tutulması kimi əlamətləri izah edir.
Risk amilləri:
- kişi cinsi və gənc-orta yaş – xəstəlik çox vaxt bu qrupda başlayır;
- siqaret çəkmə – pasiyentlərin xeyli hissəsi siqaret çəkir və ya keçmişdə çəkib;
- ailə anamnezi – yaxın qohumlarda klaster baş ağrısı olduqda risk artır;
- baş travması – bəzi pasiyentlərdə anamnezdə qeyd olunur.
Klaster dövründə tutmaları təhrik edən amillər (remissiya dövründə adətən təsir etmir):
- alkoqol – hətta az miqdarda, çox vaxt qısa müddət ərzində tutma yaradır;
- güclü qoxular – boya, benzin, ətir, həlledicilər;
- istilik – isti vanna, sauna, isti otaq;
- yuxu rejiminin pozulması və gündüz yuxusu;
- yüksəklik və uçuşlar – oksigen təzyiqinin azalması ilə əlaqələndirilir;
- damarları genişləndirən dərmanlar – məsələn, nitratlar.
Təsnifat
- epizodik forma – klaster dövrləri ən azı üç ay davam edən remissiyalarla növbələşir; ən çox rast gəlinən formadır;
- xroniki forma – tutmalar bir il və daha çox remissiyasız və ya üç aydan qısa remissiyalarla davam edir; müalicəsi daha çətindir.
Epizodik forma illər keçdikcə xroniki formaya keçə bilər, bəzən isə əksinə.
Klinik mənzərə
Tutma adətən xəbərdarlıqsız, qəfil başlayır, bir neçə dəqiqə ərzində maksimuma çatır və eyni qəfilliklə bitir.
- birtərəfli, çox güclü ağrı – göz ətrafında, gözün arxasında, gicgahda; deşici, yandırıcı, «gözə mismar vurulması» kimi təsvir olunur; bir seriya ərzində adətən həmişə eyni tərəfdə olur;
- tutmaların müddəti – 15 dəqiqədən 3 saata qədər, çox vaxt təxminən bir saat;
- tezlik – gündaşırı bir tutmadan gündə bir neçə tutmaya qədər, tez-tez eyni saatda;
- ağrı tərəfdə göz əlamətləri – göz yaşarması, gözün qızarması, göz qapağının şişməsi;
- burun əlamətləri – burun tutulması və ya sulu axıntı;
- Horner əlamətləri – göz qapağının sallanması, bəbəyin daralması;
- alında və üzdə tərləmə, üzün qızarması;
- narahatlıq, həyəcan – insan yerində dura bilmir, gəzinir, başını tutur, bəzən başını divara dayayır.
Qadınlarda və uşaqlarda klaster ağrısı nadirdir və bəzən atipik gedir, buna görə ehtiyatla qiymətləndirilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır (103-ə zəng edin), əgər həyatınızda ilk dəfə qəfil, «ildırım vurması» kimi başlayan ən güclü baş ağrısı yaranıbsa; ağrı qusma, huşun pozulması, qıcolmalar, nitq və ya görmə pozuntusu, əl-ayaqda zəiflik, yüksək hərarət və ənsə əzələlərinin gərginliyi ilə müşayiət olunursa; baş travmasından sonra başlayıbsa. Ağır tutmalar fonunda ümidsizlik və özünə xəsarət yetirmək düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz tipik klinik təsvirə əsaslanır, buna görə ağrının ətraflı təsviri xüsusilə vacibdir.
- anamnez – tutmaların yeri, müddəti, tezliyi, sutkanın hansı vaxtında başladığı, mövsümilik, müşayiət edən əlamətlər, alkoqolun təsiri; həkim insanın tutma zamanı necə davrandığını soruşur;
- baş ağrısı gündəliyi – tutmaların tarixi, saatı, müddəti və istifadə olunan müalicənin effekti qeyd edilir; diaqnoza və müalicənin seçiminə kömək edir;
- tutma zamanı çəkilmiş foto və ya video – göz yaşarması, göz qapağının sallanması kimi əlamətləri həkimə göstərməyə imkan verir;
- nevroloji müayinə – tutmalararası dövrdə adətən kənaraçıxma aşkarlanmır;
- baş beynin MRT-si – ilk müraciətdə, xüsusən əlamətlər atipikdirsə; hipofiz nahiyəsinin şişlərini, damar anomaliyalarını və digər struktur səbəbləri istisna etmək üçün;
- EKQ – bəzi profilaktik preparatlar ürək ritminə təsir etdiyi üçün müalicədən əvvəl və müalicə zamanı.
Differensial diaqnostika miqren, üçlü sinir nevralgiyası, digər trigeminal-avtonom sefalgiyalar, kəskin sinusit, qlaukoma tutması və diş xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yuxu pozuntusu – gecə tutmaları səbəbindən xroniki yuxusuzluq və yorğunluq;
- depressiya və narahatlıq – növbəti tutmanın qorxusu; ağır hallarda özünəqəsd düşüncələri;
- iş qabiliyyətinin itirilməsi, sosial və ailə münasibətlərinin pozulması;
- ağrıkəsicilərin həddən artıq qəbulu – faydasız olmaqla yanaşı, mədə, böyrək və qaraciyərə zərər verir;
- uzun müddət qlükokortikoid qəbulunun fəsadları – özbaşına və ya nəzarətsiz istifadə zamanı.
Müalicə
Müalicə iki istiqamətdə aparılır: tutmanın tez dayandırılması və klaster dövründə yeni tutmaların qarşısının alınması. Müalicəni nevroloq seçir.
Tutmanın dayandırılması:
- təmiz oksigenin inhalyasiyası – yüksək axımla, üz maskası vasitəsilə; effektiv və təhlükəsiz üsuldur, həkim təyin etdikdə evdə də istifadə olunur;
- triptanlar – dəri altına inyeksiya və ya burun spreyi şəklində; həb formaları gec təsir etdiyindən uyğun deyil; ürək-damar xəstəliklərində əks göstərişlər ola bilər;
- burundaxili yerli anestetiklər – bəzi hallarda əlavə vasitə kimi.
Adi ağrıkəsicilər tutma zamanı gec təsir etdiyindən adətən kömək etmir.
Profilaktik müalicə klaster dövrünün əvvəlində başlanılır və dövr bitdikdən sonra həkimin göstərişi ilə tədricən dayandırılır:
- kalsium kanalı blokatorları – əsas profilaktik preparatlar; müalicə EKQ nəzarəti ilə aparılır;
- qısa müddətli «körpü» müalicəsi – qlükokortikoidlər və ya böyük ənsə sinirinin blokadası; əsas preparat təsir göstərənə qədər tutmaları azaldır;
- digər preparatlar – bəzi hallarda litium preparatları, epilepsiya əleyhinə preparatlar və ya müasir bioloji preparatlar;
- neyromodulyasiya – ağır, dərmana davamlı xroniki formada sinirlərin elektrik stimulyasiyası üsulları.
Evdə nə etmək olar: baş ağrısı gündəliyi aparın, klaster dövründə alkoqoldan və təhrikedici amillərdən uzaq durun, yuxu rejiminə əməl edin, həkim oksigen təyin edibsə, onu tutmanın lap əvvəlində istifadə edin.
Nə etmək olmaz: ağrıkəsiciləri bir-birinin ardınca, böyük miqdarda qəbul etmək; qlükokortikoidləri özbaşına uzun müddət qəbul etmək; dişin çəkilməsi və ya sinus əməliyyatı kimi əsassız müdaxilələrə razılaşmaq – bu ağrı diş və ya sinus mənşəli deyil.
Profilaktika
Xəstəliyin özünün qarşısını almaq mümkün deyil, lakin tutmaların sayını azaltmaq olar:
- klaster dövründə alkoqoldan tam imtina;
- siqareti tərk etmək;
- sabit yuxu rejimi, gündüz yuxusundan çəkinmək;
- güclü qoxulardan, isti vanna və saunadan uzaq durmaq;
- dövrün başlanğıcında, ilk tutmalar yarandıqda profilaktik müalicəni vaxtında başlamaq;
- damarları genişləndirən dərmanları qəbul etməzdən əvvəl həkimə xəstəliyiniz barədə məlumat vermək;
- uçuşlardan əvvəl müalicəni həkimlə müzakirə etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Klaster baş ağrısının diaqnostikası və müalicəsi ilə nevroloq məşğul olur. Depressiya və yuxu pozuntularında psixiatr və ya psixoterapevtin köməyi faydalı ola bilər.
Yadda saxla!
Klaster baş ağrısı çox vaxt «diş», «sinus» və ya «miqren» kimi səhv qiymətləndirilir. Tipik təsvir olduqda nevroloqa müraciət edin – düzgün müalicə tutmaları dəqiqələr ərzində dayandıra bilər.
- Klaster dövründə alkoqol hətta az miqdarda tutma yaradır.
- Adi ağrıkəsici həblər tutmaya demək olar ki, kömək etmir – xüsusi müalicə lazımdır.
- İlk dəfə qəfil başlayan, həyatınızın ən güclü baş ağrısı, xüsusən qusma, huşun pozulması və ya nevroloji əlamətlərlə – 103-ə zəng edin.
Faydalı Məqalələr
Baş ağrısı haqqında hər şey
Həyatında heç olmasa bir dəfə baş ağrısı keçirməmiş insanlara son dərəcə nadir hallarda rast gəlmək olar. Baş ağrısından…
İstiqamət: Sefalgologiya
Suallar və cavablar
Klaster ağrısı daha qısa (adətən bir saata qədər), daha güclü, həmişə bir tərəfdə, göz ətrafında olur və göz yaşarması, burun tutulması ilə müşayiət olunur. İnsan hərəkətsiz qala bilmir. Miqren isə saatlarla davam edir, ürəkbulanma, işıq və səsə həssaslıqla gedir, insan qaranlıq otaqda uzanmağa çalışır.
Bəli, həkim təyin etdikdə xüsusi maska və balonla evdə yüksək axımlı oksigen istifadə olunur. Bu üsul demək olar ki, yan təsirsizdir və tutmaların çoxunu tez dayandırır. Oksigen balonu ilə işləyərkən açıq oddan və siqaretdən uzaq durmaq lazımdır.
Epizodik formada uzun remissiyalar olur, bəzən illərlə tutma olmur. Yaşla tutmalar seyrələ bilər. Xroniki formada isə uzunmüddətli profilaktik müalicə lazımdır.
Klaster baş ağrısı birincili xəstəlikdir və şişlə bağlı deyil. Lakin nadir hallarda oxşar ağrıları struktur dəyişikliklər yarada bilər. Buna görə ilk müraciətdə həkim baş beynin MRT-sini təyin edir.
Xəstəlikdə orqanizmin bioloji saatını idarə edən beyin strukturu – hipotalamus iştirak edir. Buna görə tutmalar sutkanın müəyyən saatlarına, klaster dövrləri isə çox vaxt ilin müəyyən fəsillərinə bağlı olur. Yuxu rejiminin sabitliyi tutmaları azaltmağa kömək edə bilər.
Xeyr. Klaster dövründə hətta az miqdarda alkoqol çox vaxt qısa müddətdə tutma yaradır. Remissiya dövründə alkoqol adətən tutmaya səbəb olmur, lakin onu da həkimlə müzakirə etmək məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
Xroniki miqren
Miqren qadınlarda daha tez-tez rast gəlinir. Adətən ilk dəfə yeniyetməlik və gənclik illərində özünü göstərir, orta yaşlarda tutmaların…
İstiqamət: Sefalgologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
