Baş ağrısı (sefalgiya) əksər insanlara yaxşı tanış olan patoloji vəziyyətdir. Bu səhifədə baş ağrısının səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Neyrocərrah Oftalmoloq Onkoloq Otolarinqoloq Psixiatr Stomatoloq Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Baş ağrısı (sefalgiya) əksər insanlara yaxşı tanış olan patoloji vəziyyətdir. O, həm müstəqil xəstəlik, həm də bir çox xəstəliyin əlaməti ola bilər. Xoşagəlməz hisslər baş və boyun nahiyəsində yaranır və bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edə bilər. Bəzən insanı normal fəaliyyət göstərmək imkanından məhrum edən bu vəziyyət həkim təcrübəsində ən geniş yayılmış və ən tez-tez rast gəlinən şikayət növü hesab olunur. Əlamət istənilən cinsdən və yaşdan olan xəstələrdə yarana bilər.
Növləri
150-dən çox sefalgiya (baş ağrısı) növü mövcuddur. Mövcud təsnifata görə baş ağrısının hamısı 2 əsas qrupa bölünür:
- Birincili — müstəqil xəstəlik kimi meydana çıxan;
- Ikincili — başqa xəstəliyin simptomu kimi ortaya çıxan.
Birincili baş ağrısına 3 növ aiddir:
- Miqren: zaman-zaman baş verən, döyünən xarakterli güclü baş ağrısı tutmaları ilə müşayiət olunan patoloji vəziyyət; ağrı adətən başın yalnız bir tərəfində lokallaşır və bir neçə dəqiqədən üç günə qədər davam edir. Ağrının tərəfi dəyişə bilər. Çox zaman görmə pozğunluğu, iştahsızlıq, ürəkbulanma və qusma kimi əlavə əlamətlər müşahidə olunur.
- Gərginlik baş ağrısı: başın əzələlərini örtən apoqevroz (vətər lövhəsi) gərginliyi fonunda davamlı sefalgiya yaranır. Ağrı başı halqa kimi əhatə edir və zəif və ya orta şiddətdə olur. Bu patologiyada əlavə nevroloji əlamətlər müşahidə olunmur.
- Klaster (dəstə, triqeminal vegetativ) sefalgiya: bu növün xarakterik əlaməti bir-birinin ardınca gələn, güclü şiddətli qısa tutmalar seriyasıdır. Ağrı bir gözün arxasında və ya gicgah nahiyəsində yaranır. Bir neçə həftə davam edir, sonra müəyyən müddətə yox olur.
Baş ağrısının xarakterindən asılı olaraq bir neçə növü ayırd edilir:
- Kəskin: gözlənilmədən yaranır, dəqiq lokalizasiya və qabarıq əlamətlərlə xarakterizə olunur.
- Küt: dəqiq yeri olmayan ağrı bütün başın ağrıdığı hissini yaradır.
- Qəfil: adətən beyin damarlarının spazmı ilə əlaqədardır, bu, damar krizi və ya boyun osteoxondrozunda sinirin sıxılması zamanı müşahidə olunur. Tez-tez qida zəhərlənməsi, sinir gərginliyi və ya stresslə də bağlı olur.
- Sızıltılı: daim və ya dalğa şəklində gələn, zəif və ya orta intensivlikli ağrı.
- Döyünən: damar patologiyaları üçün xarakterikdir. Adətən yorğunluqdan və ya stresli vəziyyətdən sonra yaranır.
- Partladıcı: bu da damar mənşəlidir, məsələn, təzyiqin kəskin yüksəlməsi zamanı meydana çıxır.
Şiddətinə görə ağrı hissi uzunmüddətli və yorucu ola bilər, həmçinin qəfil, kəskin tutmalar şəklində təzahür edə bilər.
Səbəbləri
Sefalgiyanın yaranmasına həm xarici səbəblər, həm də orqanizmin daxili vəziyyəti təsir edir. Ən geniş yayılmış səbəblər aşağıdakılardır:
- Beyni qidalandıran damarların tonusunun pozulması (vazomotor və ya damar sefalgiyası);
- Boyun əzələlərinin həddindən artıq gərginləşməsi.
Bunlar həm xarici amillərin təsiri ilə yarana bilər, həm də orqanizmdəki funksional pozğunluqların və ya xroniki xəstəliklərin əlaməti ola bilər.
Baş ağrısına səbəb olan digər amillər aşağıdakılardır.
- Genetik amil: sefalgiya ilə müşayiət olunan xəstəliklərin əksəriyyəti irsi xarakter daşıyır; müxtəlif mənbələrə görə, uşaq valideynlərdən miqreni 25–70% hallarda irsən ala bilər.
- Hava dəyişikliyi: qısa müddətdə havanın temperaturunun kəskin dəyişməsi qan təzyiqinin və damar tonusunun dəyişməsinə səbəb olur ki, bu da baş ağrısına yol aça bilər.
- Hormonal dəyişikliklər: qadınlarda menstruasiyadan əvvəl və ya zamanı, həmçinin hamiləlik dövründə estrogen səviyyəsinin dəyişməsi hərarətsiz yayılmış baş ağrısına və ürəkbulanmaya səbəb ola bilər.
- Yorğunluq və ya sərt pəhrizlər. Bu, enerjinin azalmasına və orqanizmin ümumi zəifləməsinə gətirib çıxarır, nəticədə orqanizm stress hormonu olan kortizolun artan istehsalı ilə fövqəladə rejimə keçir. Belə baş ağrıları çox vaxt zəiflik və əhval-ruhiyyənin pisləşməsi ilə müşayiət olunur.
- Yuxusuzluq: orqanizmə tam istirahət üçün vaxt çatmır, bu da kortizolun istehsalını artırır.
- Emosional gərginlik və stress: bədənin demək olar ki, bütün əzələlərinin tonusunu artırır, bu da baş ağrısına səbəb olur.
- Cinsi əlaqə: koital sefalgiya kişilərdə və miqreni olan xəstələrdə daha tez-tez rast gəlinir.
Bəzən kəskin və ya xroniki sefalgiyanın səbəbi dəqiqləşdirilmir, ya da qarışıq mənşəli xəstəlik aşkarlanır. Baş ağrısının yaranması üçün risk amilləri hesab olunur:
- Güclü səslər;
- Parlaq işıq;
- Kəskin qoxular;
- Yuxu zamanı başın əlverişsiz vəziyyəti;
- Allergen məhsulların qəbulu;
- Artan fiziki yüklənmə;
- Alkoqoldan sui-istifadə.
Bu və ya digər səbəblərdən baş ağrımağa başlayırsa, simptomu dərmanlarla özbaşına aradan qaldırmaqdansa, mütəxəssisə müraciət etmək daha doğrudur.
Diaqnostika
Sefalgiyanın, xüsusilə xroniki sefalgiyanın səbəbinin müəyyən edilməsi mürəkkəb və uzun proses olub, müxtəlif profil həkimlərin iştirakını tələb edir. Həyat və xəstəlik anamnezinin toplanmasından, ümumi və ixtisaslaşmış müayinələrdən sonra təyin olunan diaqnostik tədbirlər kompleksinə aşağıdakılar daxil ola bilər.
- Orqanizmin ümumi vəziyyətini qiymətləndirmək, intoksikasiyaları, mübadilə pozğunluqlarını, aterosklerozu, iltihabi və infeksion patologiyaları aşkar etmək üçün qanın və sidiyin laborator müayinəsi.
- Qansızmaları, işemiya ocaqlarını, şişləri və digər anomaliyaları aşkar etmək üçün baş beynin KT və MRT-si, onurğanın MRT və KT-si.
- Beyin damarlarının daralma və genişlənmə qabiliyyətini qiymətləndirmək üçün reoensefaloqrafiya.
- Epilepsiya əlamətlərini aşkar etmək və baş beynin elektrik fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün elektroensefaloqrafiya.
- Anormal dəyişiklikləri aşkar etmək üçün kəllənin və onurğanın kontrastlaşdırma ilə rentgenoqrafiyası.
- Meningitdən şübhələnildikdə onurğa beyni punksiyası.
- Mümkün aterosklerotik lövhələri, spazmı, daralmaları aşkar etmək üçün baş və boyun damarlarının USDQ-si (ultrasəs doppleroqrafiyası).
Əlavə olaraq, konkret xəstəlikdən şübhələnildikdə xəstəyə əlaqədar profil mütəxəssislərinin (LOR, kardioloq və s.) konsultasiyası təyin oluna bilər.
Bəzi klinik hallarda, xəstədə daimi və ya dövri, lakin çox güclü yaxud tez-tez təkrarlanan baş ağrıları olduqda, kifayət qədər uzunmüddətli müşahidə tələb olunur. Bu, mütəxəssis tərəfindən aşkarlanmış simptomatikadan asılı olaraq seçilən müxtəlif diaqnostik üsullardan istifadə edilərək aparılır.
Müalicə
Böyüklərdə və uşaqlarda baş ağrısının uğurlu müalicəsinin açarı onun dəqiq səbəbinin müəyyən edilməsidir. Yalnız diaqnostika nəticələrinə əsasən həkim ilkin baş ağrısı tutmalarını effektiv aradan qaldıran dərman preparatını, yaxud ikincili sefalgiyaya səbəb olan patologiyanın müalicə kursunu seçə bilər. Belə ki, infeksiyalarda antibiotiklər, hipertoniyada isə arterial təzyiqi normallaşdıran preparatlar ön plana çıxır. Xroniki gərginlik baş ağrılarının müalicəsi antidepressantların və sedativ preparatların tətbiqini tələb edir.
Cərrahi müdaxilə kəllə-beyin travmaları, hidrosefaliya, damar xəstəlikləri, LOR xəstəlikləri və nevralgiya zamanı təyin oluna bilər. Şişi olan xəstələrə kimyaterapiya və ya şüa terapiyası təyin edilir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Uzunmüddətli və tez-tez təkrarlanan tutmalar insanın fiziki və psixi fəallığının pozulmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, mənfi nəticələrə baş ağrısının özü deyil, onun əlaməti olduğu xəstəliklər səbəb ola bilər. Arterial hipertenziya insultun və miokard infarktının, şişlər isə iflicin və ya ölümün səbəbi ola bilər. Ağırlaşma variantları patologiyaların sayı qədər çoxdur.
Hansı həkimə müraciət etməli
Baş ağrısı şikayəti ilə ilk növbədə terapevtə (uşaqlar pediatra) müraciət edilir. İlkin konsultasiyadan sonra o, sizi nevroloqa və ya digər profil üzrə mütəxəssisə yönləndirir, həmin həkim zəruri əlavə müayinələrdən sonra patoloji vəziyyətin səbəbini müəyyən edərək müalicə təyin edir. Baş ağrılarının diaqnostikası və müalicəsi ilə aşağıdakı həkimlər məşğul ola bilər:
Yadda saxla!
Dünyada böyüklərin təxminən 75%-i sefalgiyadan əziyyət çəkir və hamısı lazımi müalicə almır. Bəzi insanlarda bu simptomun müntəzəm təkrarlanması artan narahatlıq və depressiyaya səbəb olur. Təəssüf ki, bir çoxu belə ağrıları təhlükəli hesab etmir, həkimə müraciət etmir və sadəcə ağrıkəsici preparatlar qəbul edir. Lakin belə hallarda özünü müalicə çox təhlükəlidir, çünki bu, məhz dərman qəbulu fonunda yaranan xroniki abuzus baş ağrısının inkişafına səbəb ola bilər, həmçinin qastrit və mədə xorasına gətirib çıxara bilər. Dərmanın bir dəfəlik köməyi sefalgiya əlamətlərini aradan qaldırsa da, problemi həll etmir. Tutmalar müntəzəm təkrarlandıqda mütəxəssisin köməyi olmadan keçinmək mümkün deyil. Yalnız həkim tam diaqnostika apara, ağrının səbəbini müəyyən edə və klinik hala uyğun müalicə kursu seçə bilər. Bundan əlavə, baş ağrısının profilaktikasını unutmaq olmaz — bu barədə tövsiyələri də diaqnostika nəticələrinə əsasən həkim verəcək. Lakin əsas tövsiyələr düzgün qidalanma, hərəkətsizlikdən uzaq olmaq, tam istirahət və yuxunun normallaşdırılmasıdır.
Suallar və cavablar
Bu halda səbəb, ehtimal ki, uzun müddət hərəkətsiz və əlverişsiz vəziyyətdə qalmaqla və/və ya kifayət qədər işıqlanmanın olmaması ilə əlaqəli gərginlikdir.
Uzun sürən ağrılar zamanı beyində sinir ucları zədələnir, psixoemosional vəziyyət pozulur, kəskin əhval-ruhiyyə dəyişkənliyi və artan narahatlıq yaranır.
