Trixotillomaniya insanın öz saçını, qaşını və ya kirpiklərini təkrar-təkrar yolması ilə gedən, nəzərəçarpan saç itkisinə səbəb olan psixi pozuntudur. Vərdişin dəyişdirilməsinə yönəlmiş psixoterapiya əsas müalicə üsuludur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Saç yolma pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Trixotillomaniya insanın öz saçını, qaşını, kirpiklərini və ya bədənin digər nahiyələrindəki tükləri təkrar-təkrar yolması ilə gedən psixi sağlamlıq pozuntusudur. O, bədənə yönəlmiş təkrarlanan davranışlar qrupuna aiddir və obsessiv-kompulsiv spektrə daxildir. İnsan saçını yolmağa güclü daxili istək hiss edir, yolduqdan sonra müvəqqəti rahatlıq yaşayır, sonra isə çox vaxt utanc, təəssüf və özünü günahlandırma hissi gəlir.
Pozuntu adətən uşaqlıqda və ya yeniyetməlikdə başlayır, lakin istənilən yaşda yarana bilər. Kiçik uşaqlarda saç yolma çox vaxt qısamüddətli olur və özbaşına keçir, yeniyetmə və böyüklərdə isə uzun sürən, dalğavari gedişə meyllidir. Saç yolma bəzən gərginlik anında şüurlu şəkildə, bəzən isə diqqət olmadan – televizora baxarkən, oxuyarkən, telefonla danışarkən – avtomatik baş verir.
İnsanlar çox vaxt saç itkisini gizlədir, ətrafdakıların reaksiyasından çəkinir və illərlə kömək istəmir. Halbuki trixotillomaniya xarakter zəifliyi və ya iradəsizlik deyil, davranışa nəzarət mexanizmləri ilə bağlı pozuntudur və mütəxəssis köməyi ilə yaxşı idarə oluna bilər.
Səbəbləri
Trixotillomaniyanın dəqiq səbəbi tam məlum deyil. Güman edilir ki, pozuntu bioloji, psixoloji və mühit amillərinin birgə təsiri ilə yaranır. Risk amilləri və təhrik edən amillər:
- İrsi meyl – yaxın qohumlarında trixotillomaniya, obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP) və ya digər bədənə yönəlmiş təkrarlanan davranışlar olan insanlarda daha çox rast gəlinir;
- Beyin fəaliyyətinin xüsusiyyətləri – vərdişlərin və impulsların tənzimlənməsində iştirak edən beyin sistemlərinin işindəki kənaraçıxmalar;
- Gərginlik və narahatlıq – imtahan, ailədə münaqişə, köçmə, itki kimi stresli hadisələr davranışı gücləndirir;
- Cansıxıntı və passiv fəaliyyət – oxuma, ekran qarşısında oturma, yatmazdan əvvəlki vaxt;
- Emosiyaların tənzimlənməsində çətinlik – saç yolma xoşagəlməz hissləri müvəqqəti azaltmaq üsuluna çevrilir;
- Yanaşı psixi pozuntular – OKP, depressiya, narahatlıq pozuntuları, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu;
- Digər bədənə yönəlmiş vərdişlər – dərini didmə, dırnaq və dodaq dişləmə.
Saç yolmanı tərbiyə səhvləri və ya uşağın «nadinc» olması ilə izah etmək düzgün deyil – günahlandırma vəziyyəti yalnız pisləşdirir.
Təsnifat
Mütəxəssislər saç yolmanın iki üslubunu ayırır, bir çox insanda isə hər ikisi birlikdə olur:
- Fokuslanmış (şüurlu) forma – insan gərginlik, narahatlıq və ya xoşagəlməz düşüncələrə cavab olaraq saçını məqsədyönlü yolur, bəzən «uyğun gəlməyən» saçı axtarır və müəyyən ritual yerinə yetirir;
- Avtomatik forma – saç yolma başqa işlə məşğul olarkən, insan fərqinə varmadan baş verir və o, bunu yalnız sonradan yolunmuş saçları görəndə anlayır.
Formanı müəyyən etmək müalicə üsullarının seçilməsinə kömək edir: avtomatik formada davranışı tanımaq və praktik maneələr, fokuslanmış formada isə emosiyaların idarə olunması üzərində iş daha vacibdir.
Klinik mənzərə
Əsas əlamət saçın təkrar yolunması və bunun nəticəsində nəzərəçarpan saç itkisidir. Ən çox baş dərisi, qaşlar və kirpiklər, daha az – bədənin digər nahiyələri zədələnir.
- saçın, qaşın, kirpiklərin təkrar yolunması;
- baş dərisində qeyri-müntəzəm formalı seyrəkləşmiş sahələr, bir sahədə müxtəlif uzunluqda qırılmış saçlar;
- saç yolmazdan əvvəl artan gərginlik və ya istək, sonra rahatlama;
- davranışı azaltmaq və ya dayandırmaqda təkrar uğursuz cəhdlər;
- yolunmuş saçla müəyyən hərəkətlər – barmaqlar arasında fırlatma, dodaqlara toxundurma, dişləmə;
- bəzən saçı çeynəmək və ya udmaq;
- saç itkisini papaq, parik, yaylıq, makiyajla gizlətmək, bərbərə və hovuza getməkdən, yaxın ünsiyyətdən çəkinmək;
- utanc, özünə inamın azalması, əhvalın aşağı düşməsi.
Kiçik uşaqlarda saç yolma çox vaxt yuxuya getmə və ya sakitləşmə zamanı baş verir. Yeniyetmələrdə və böyüklərdə pozuntu tez-tez narahatlıq və depressiya ilə birlikdə olur. Bəzi qadınlarda hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövrdə emosional gərginlik fonunda əlamətlər güclənə bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər saç yolma ilə yanaşı qarın ağrısı, qusma, qəbizlik, iştahsızlıq və qarında bərk törəmə hiss edilirsə – bu, udulmuş saçdan yaranan düyünün əlaməti ola bilər. Ümidsizlik, özünə zərər vermək və ya həyata son qoymaq düşüncələri yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək və ya təcili psixiatrik yardıma müraciət etmək lazımdır.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr və ya psixoterapevt klinik söhbət əsasında qoyur. Həkim saç yolmanın nə vaxt başladığını, hansı vəziyyətlərdə gücləndiyini, insanın onu dayandırmağa çalışıb-çalışmadığını, gündəlik həyata, təhsilə, işə və ünsiyyətə necə təsir etdiyini soruşur. Söhbət mühakiməsiz aparılır, məqsəd insanı başa düşmək və uyğun kömək seçməkdir.
- Psixi vəziyyətin qiymətləndirilməsi – depressiya, narahatlıq, OKP və digər yanaşı pozuntuların aşkarlanması; bunun üçün standartlaşdırılmış sorğu vərəqələri istifadə oluna bilər;
- Dermatoloq və ya trixoloqun müayinəsi – trixoskopiya (saç və baş dərisinin böyüdücü cihazla müayinəsi) saç itkisinin xarakterini göstərir və trixotillomaniya üçün tipik qırılmış saçları aşkar edir;
- Qan analizləri – göstərişə görə, saç tökülməsinin digər səbəblərini (dəmir çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri) istisna etmək üçün;
- Qarın boşluğunun müayinəsi – saç udma və mədə-bağırsaq şikayətləri olduqda USM və ya endoskopiya.
Differensial diaqnostika ocaqlı alopesiya, baş dərisinin göbələk infeksiyası, saç tökülməsinin digər növləri və OKP ilə aparılır.
Xidmətlər
Ağırlaşmalar
- davamlı saç itkisi, saç follikullarının zədələnməsi və bəzi sahələrdə saçın bərpa olunmaması;
- baş dərisinin qıcıqlanması, dəri infeksiyaları;
- kirpiklərin yolunması zamanı gözün qıcıqlanması;
- trixobezoar – udulmuş saçdan mədədə və ya bağırsaqda düyün; qarın ağrısı, qusma, bağırsaq keçməməzliyi, cərrahi müdaxilə tələb edə bilər;
- sosial təcrid, utanc, özünə inamın azalması, depressiya və narahatlığın güclənməsi.
Müalicə
Trixotillomaniyanın müalicəsi fərdi seçilir və əsasən psixoterapiyaya əsaslanır. Məqsəd davranışı tanımağı və ona nəzarəti öyrənmək, onu təhrik edən amilləri azaltmaq və yanaşı psixi pozuntuları müalicə etməkdir.
- Vərdişin dəyişdirilməsi terapiyası – əsas üsuldur; insan saç yolmanı və ondan əvvəlki hissləri tanımağı, təhrik edən vəziyyətləri müəyyən etməyi və saç yolma ilə eyni vaxtda yerinə yetirilə bilməyən əvəzedici hərəkətlər (məsələn, yumruğu sıxmaq, əldə əşya tutmaq) tətbiq etməyi öyrənir;
- Koqnitiv-davranış terapiyası – saç yolma ilə bağlı düşüncələr və hisslərlə işləməyə kömək edir; bəzən qəbul və öhdəlik terapiyasının elementləri əlavə olunur;
- Praktik maneələr – barmaqlara plastır, nazik əlcək, saçı bağlamaq və ya örtmək, güzgü qarşısında vaxtı məhdudlaşdırmaq, əlləri məşğul edən əşyalar;
- Dərman müalicəsi – yanaşı depressiya, narahatlıq pozuntusu və ya OKP olduqda psixiatr tərəfindən təyin edilir; bəzi preparatlar köməkçi vasitə kimi istifadə olunur, lakin psixoterapiyanı əvəz etmir;
- Ailə ilə iş – uşaq və yeniyetmələrdə valideynlərin dəstəkləyici, cəzasız yanaşmanı öyrənməsi vacibdir;
- Dəri və saç qulluğu – trixoloqun tövsiyələri saçın bərpasına kömək edir.
Evdə saç yolma epizodlarını qeyd etmək (vaxt, yer, hisslər) faydalıdır – bu, həm həkimə, həm də insanın özünə davranışın qanunauyğunluğunu görməyə imkan verir. Stresin azaldılması, kifayət qədər yuxu və fiziki aktivlik müalicəni dəstəkləyir. Dərmanları özbaşına qəbul etmək, saç yolmanı yalnız iradə gücü ilə «dayandırmağa» çalışmaq və ya özünü danlamaq tövsiyə olunmur: geriləmələr müalicənin normal hissəsidir və vəziyyətin ümidsiz olduğunu göstərmir.
Profilaktika
Trixotillomaniyanın qarşısını tam almaq həmişə mümkün olmasa da, erkən tanınma və düzgün yanaşma onun ağırlaşmasının qarşısını alır:
- uşaqlarda vərdişin erkən tanınması və cəzasız, dəstəkləyici yanaşma;
- stresin idarə olunması – istirahət, fiziki aktivlik, rahatlama üsulları;
- yanaşı psixi pozuntuların – narahatlıq, depressiya, OKP-nin vaxtında müalicəsi;
- saç yolmanın tez-tez baş verdiyi vəziyyətlərdə əlləri məşğul saxlamaq;
- müalicədən sonra geriləmə əlamətlərini erkən tanımaq və psixoterapevtə yenidən müraciət etmək;
- ailədə və məktəbdə saç itkisi ilə bağlı lağ etmənin və damğalamanın qarşısını almaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əsas mütəxəssislər psixiatr (uşaqlar üçün uşaq psixiatrı) və psixoterapevtdir. Saç və baş dərisinin vəziyyətini dermatoloq və ya trixoloq qiymətləndirir, mədə-bağırsaq şikayətlərində qastroenteroloq və ya cərrah müayinə edir.
Yadda saxla!
Trixotillomaniya «pis vərdiş» və ya iradəsizlik deyil – müalicə olunan psixi sağlamlıq pozuntusudur.
- Uşağı danlamaq və cəzalandırmaq vəziyyəti ağırlaşdırır – dəstək və mütəxəssis köməyi lazımdır.
- Vərdişin dəyişdirilməsi terapiyası əsas və effektiv üsuldur.
- Saç yolma ilə yanaşı qarın ağrısı və qusma varsa, həkimə təcili müraciət edin.
- Ümidsizlik və özünə zərər vermək düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Əksər hallarda bəli, saç yolma dayandıqdan sonra saç bərpa olunur. Lakin uzun illər davam edən zədələnmə follikulların bir hissəsinin itməsinə səbəb ola bilər.
Sakit qalın, uşağı danlamayın. Uşaq psixiatrına və ya psixoterapevtə müraciət edin. Kiçik uşaqlarda vərdiş bəzən özbaşına keçir, lakin yeniyetmələrdə adətən mütəxəssis köməyi lazımdır.
Trixotillomaniya obsessiv-kompulsiv spektrə daxildir və bəzən OKP ilə birlikdə olur, lakin müstəqil pozuntudur və müalicəsi bir qədər fərqlidir.
Kiçik uşaqlarda saç yolma bəzən bir müddət sonra özbaşına keçir. Yeniyetmə və böyüklərdə isə pozuntu adətən uzun sürür və dalğavari gedir, ona görə psixoterapevtə müraciət etmək tövsiyə olunur. Erkən başlanan müalicə saç itkisinin və emosional çətinliklərin dərinləşməsinin qarşısını alır.
Saç yolmanın hansı vəziyyətlərdə baş verdiyini qeyd etmək, həmin anlarda əlləri məşğul saxlamaq, saçı bağlamaq və ya örtmək faydalı ola bilər. Bu üsullar mütəxəssis köməyini əvəz etmir – psixoterapevt sizə uyğun strategiyanı seçməyə kömək edəcək. Geriləmə olarsa, özünüzü günahlandırmayın.
Bəli, parik, yaylıq və ya papaq insanın özünü daha rahat hiss etməsinə kömək edə bilər, bəzən saça əlin çatmasını çətinləşdirərək maneə rolunu da oynayır. Lakin bu, müalicəni əvəz etmir. Saç uzatma üsulları baş dərisinə əlavə yük yarada bilər, ona görə əvvəlcə trixoloqla məsləhətləşmək daha yaxşıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Kəpək niyə yaranır?
Kəpək - demək olar ki, hər bir insanın həyatında ən azı bir dəfə qarşılaşdığı problemdir. Çoxları onu müstəqil…
İstiqamət: Trixologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
