Apatiya maraq, təşəbbüs və motivasiyanın azalması, ətrafda baş verənlərə və öz vəziyyətinə qarşı laqeydlik halıdır. Ayrıca xəstəlik deyil, sindromdur: yorğunluq və stress fonunda, həmçinin depressiya, nevroloji və somatik xəstəliklər zamanı yarana bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Laqeydlik
- biganəlik
Xəstəlik haqqında
Apatiya maraq, təşəbbüs və motivasiyanın azalması, ətrafda baş verənlərə və öz vəziyyətinə qarşı laqeydlik halıdır. Apatiyası olan insan əvvəllər sevdiyi işlərə marağını itirir, məqsəd qoymur, gündəlik işlərə başlamaqda belə çətinlik çəkir, emosional reaksiyaları zəifləyir.
Apatiya ayrıca xəstəlik deyil, sindromdur. Qısamüddətli laqeydlik həddindən artıq yorğunluqdan, stressdən və ya ağır itkidən sonra sağlam insanda da ola bilər və adətən istirahətdən sonra keçir. Uzun müddət davam edən apatiya isə depressiya, şizofreniya, demensiya, Parkinson xəstəliyi, insult və kəllə-beyin travmasının nəticələri, hipotireoz, qanazlığı kimi xəstəliklərin əlaməti ola bilər. Bəzi dərmanlar da apatiyaya səbəb olur.
Apatiyanı depressiyadan ayırmaq vacibdir: depressiyada əsas əlamət kədər, ümidsizlik və günahkarlıq hissidir, apatiyada isə daha çox emosiyaların «sönməsi» və motivasiyanın itməsi müşahidə olunur. Lakin bu iki vəziyyət tez-tez birlikdə rast gəlinir. Apatiya xüsusən yaşlı insanlarda və nevroloji xəstəlikləri olanlarda geniş yayılmışdır. Səbəbi müəyyən edilib müalicə olunduqda vəziyyət çox vaxt yaxşılaşır.
Səbəbləri
Qadınlarda və kişilərdə apatiyanın səbəbləri aşağıdakı xəstəliklər ola bilər:
- Beyin qan dövranının pozulmaları;
- Kəllə-beyin travmalarının nəticələri;
- Demensiyalar (damar, alın-gicgah, Alzheimer xəstəliyində, Pik xəstəliyində);
- Ensefalit;
- Ensefalopatiyalar;
- Hidrosefaliya;
- Tireotoksikoz, hipotireoz;
- Intoksikasiyalar;
- Xroniki yorğunluq sindromu;
- Gənə mənşəli borelioz;
- HİV-infeksiyası;
- Onkopatologiya, xüsusən də beyin şişləri;
- Ağır ürək-damar, qaraciyər, böyrək çatışmazlığı;
- B12 hipovitaminozu;
- Depressiv epizod, rekurrent depressiv pozuntu;
- Bipolyar affektiv pozuntunun strukturunda depressiya;
- Şizofreniya;
- Şizotipal pozuntu;
- Şizoaffektiv pozuntu;
- Stresslə əlaqəli pozuntular, adaptasiya pozuntuları;
- Alkoqolizm;
- Narkomaniya.
Bu vəziyyət bəzi dərman preparatlarının (oral kontraseptivlər, yuxu dərmanları, antidepressantların ayrı-ayrı qrupları, trankvilizatorlar) qəbulu fonunda, terapiyanın yan təsiri kimi inkişaf edə bilər.
Təsnifat
Apatiyanın ümumi qəbul edilmiş vahid təsnifatı yoxdur. Praktikada onu əsasən iki yanaşma ilə təsvir edirlər.
Hansı sahənin daha çox zədələndiyinə görə:
- davranış və idrak apatiyası — təşəbbüsün, məqsədyönlü fəaliyyətin, planlaşdırmanın və gündəlik işlərə marağın azalması;
- emosional apatiya — emosional reaksiyaların zəifləməsi, sevinc və ya kədər hisslərinin «sönməsi»;
- sosial apatiya — ünsiyyətə, yaxınlarla və ətrafdakılarla münasibətlərə marağın azalması.
Bu təzahürlər bir insanda birlikdə də ola bilər. Yaxınlar çox vaxt insanın əvvəllər ona zövq verən şeylərə marağını itirdiyini, laqeyd və süst hala gəldiyini, onu «canlandırmağın» çətin olduğunu hiss edirlər.
Səbəbindən asılı olaraq apatiyanın aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- psixi pozuntularla əlaqəli (depressiya, şizofreniya və s.);
- nevroloji xəstəliklərlə əlaqəli — insult, demensiya, Parkinson xəstəliyi, kəllə-beyin travmalarından sonra; travmatik apatiya zamanı ətraf aləmə kəskin laqeydlik, süstlük və yuxululuq müşahidə oluna bilər;
- somatik patologiyanın təzahürü kimi yaranan (hipotireoz, qanazlığı və s.);
- bəzi dərman preparatlarının təsiri ilə yaranan.
Apatiya özü intihar riskinin göstəricisi hesab edilmir, lakin o, depressiya ilə birlikdə ola bilər. Ümidsizlik, yaşamaq istəməmək barədə fikirlər yaranarsa, dərhal mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.
Klinik mənzərə
Apatiya tədricən inkişaf edir və çox vaxt ilk olaraq yaxınlar tərəfindən hiss olunur. Onun əlamətləri üç sahədə özünü göstərir.
- Davranışda: təşəbbüsün azalması, işlərə başlamamaq və ya onları yarımçıq qoymaq, uzun müddət hərəkətsiz oturmaq, məişət işlərinə, gigiyenaya və görünüşə biganəlik, dostlarla görüşlərdən və əvvəlki məşğuliyyətlərdən imtina.
- Düşüncədə: yeni məlumata, xəbərlərə, planlara maraq göstərməmək, öz sağlamlığına və gələcəyinə laqeydlik, qərar verməkdə çətinlik, diqqətin toplanmasının zəifləməsi.
- Emosiyalarda: sevinc və kədərin zəif hiss olunması, yaxşı və pis xəbərlərə eyni cür sakit reaksiya, mimikanın kasadlaşması, səsin monotonluğu.
Bunlara tez-tez yorğunluq, yuxululuq, iştahanın dəyişməsi, nitqin və hərəkətlərin ləngiməsi qoşulur. Apatiya ilə yanaşı dərin kədər, ümidsizlik və ya yaşamaq istəməmək barədə fikirlər varsa, bu, depressiyanın əlaməti ola bilər və təxirə salınmadan mütəxəssisə müraciət tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Apatiyanı diaqnostika etmək kifayət qədər çətindir, çünki o, təzahürlərinə görə digər emosional sferanın pozuntuları, xüsusən də depressiv vəziyyət ilə oxşarlıq göstərir. Düzgün diaqnozu yalnız ixtisaslı həkim bir sıra diaqnostik tədqiqatlar aparıldıqdan sonra qoya bilər. Əvvəlcə söhbət aparılır, bu zaman mütəxəssis onun mimikasını və jestlərini müşahidə edir, ilkin diaqnoz qoyulur və onu dəqiqləşdirmək üçün əlavə müayinələr təyin edilir.
Ağırlaşmalar
Müalicə olmadıqda apatiya ciddi nəticələrin inkişafına gətirib çıxarır, bunlara daxildir:
- Emosiyaların tam olmaması;
- Yaddaşın pisləşməsi;
- Təfəkkürün pozulması;
- Bulanıq nitq;
- Kifayət qədər koordinasiya olunmayan hərəkətlər;
- Şəxsi yaşantıların atrofiyası.
Travmatik apatiya hallüsinasion-delüziyalı və affektiv psixozların inkişafını təhrik edə bilər. Emosional pozuntunun ağır formaları depressiyaya və intihara cəhdlərə gətirib çıxarır.
Müalicə
Apatiyanın müalicəsinin əsasını laqeydliyə və bu vəziyyətin digər simptomlarının yaranmasına səbəb olmuş xəstəliyin müalicəsi təşkil edir. Xəstəyə aşağıdakılar təyin oluna bilər:
- Psixoterapiya;
- Dərman vasitələri;
- Fizioterapiya metodları;
- Həyat tərzinin korreksiyası.
Psixoterapevtik yardım psixoanaliz, kognitiv-davranış terapiyası və digər metodları əhatə edir. Müalicənin ilkin mərhələsində psixoterapevt vəziyyətin mümkün səbəblərini müəyyən edəcəyi, pasiyentin yenidən emosiyaları hiss etməsinə kömək edəcəyi, məqsəd qoymağı və onlara çatmağı öyrədəcəyi, apatiyanı aradan qaldırmağın müxtəlif yollarını təklif edəcəyi fərdi seanslar üstünlük təşkil edir. Müalicənin ikinci mərhələsini təşkil edən qrup təlimləri pasiyentin motivasiyasını artıracaq, insanlararası qarşılıqlı əlaqə istəyini stimullaşdıracaq, yeni sosial əlaqələrin formalaşmasına təkan verəcək.
Dərman müalicəsi pasiyentin əsas somatik xəstəliyin müalicəsi üçün preparatlar qəbul etməsindən, yaxud apatiyanın səbəbi psixi pozuntu olmuşdursa, stimullaşdırıcı antidepressantlar, neyroleptiklər, anksiolitiklərin qəbulundan ibarətdir. Dərman preparatlarının qəbul sxemini və müddətini yalnız həkim klinik vəziyyətin xüsusiyyətləri əsasında müəyyən edir.
Apatiya ilə müşayiət olunan xəstəliklərin kompleks müalicəsində fizioterapiya metodları – maqnitoterapiya, darsonvalizasiya, elektroyuxu istifadə oluna bilər.
Pasiyentə sağlam həyat tərzi sürmək tövsiyə olunur:
- Əmək və istirahət rejiminə əməl etmək – işdə həddindən artıq yorulmamaq;
- Stress vəziyyətlərini minimuma endirmək, stressədavamlılıq formalaşdırmaq (bəlkə də psixoloqun köməyi ilə);
- Özünə keyfiyyətli gecə yuxusu təmin etmək;
- Rasional və balanslaşdırılmış qidalanmaq;
- Zərərli vərdişlərdən (siqaret çəkmə, spirtli içkilər, narkotik vasitələr) imtina etmək;
- Kifayət qədər hərəkət etmək (hər gün idman zalında məşğul olmaq vacib deyil, axşamlar orta templə bir saatlıq gəzintilər tamamilə kifayət edə bilər).
Maraqların və hobbilərin olmamasının öhdəsindən gəlməyə yaradıcılıqla məşğul olmaq və ya əvvəllər pasiyentə zövq verən hər hansı digər fəaliyyət kömək edəcək (kitab oxumaq, gitara çalmaq, tikmə ilə məşğul olmaq). Özünüzə yerinə yetirilməsi mümkün olmayan məqsəd qoymayın – mənzərə çəkmək; heç olmasa başlamağa və 5-10 dəqiqə rəsm çəkməklə məşğul olmağa çalışın. Çox güman ki, maraq məşğələnin gedişində yaranacaq və siz planlaşdırdığınızdan xeyli çox iş görəcəksiniz.
Profilaktika
Apatiyanın xüsusi profilaktikası yoxdur, çünki o, çox vaxt digər xəstəliklərin təzahürüdür. Lakin psixi və fiziki sağlamlığı dəstəkləyən vərdişlər və əsas xəstəliklərin vaxtında müalicəsi onun yaranma riskini azalda bilər.
- Yuxu rejiminə əməl edin: hər gün eyni saatda yatıb qalxın, 7–9 saat yatmağa çalışın.
- Müntəzəm fiziki aktivlik — gündəlik gəzintilər, həftədə bir neçə dəfə orta intensivlikli məşqlər — əhvalı və enerji səviyyəsini yaxşılaşdırır.
- İş və istirahəti növbələşdirin, uzunmüddətli həddindən artıq yüklənmədən çəkinin, məzuniyyətdən imtina etməyin.
- Sosial əlaqələri qoruyun: yaxınlarla ünsiyyətə və sevdiyiniz məşğuliyyətlərə vaxt ayırın.
- Alkoqoldan və narkotik maddələrdən imtina edin — onlar beynin motivasiya sistemini pozur.
- Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərini, qanazlığını, diabeti, arterial hipertenziyanı nəzarətdə saxlayın.
- Uzun müddət davam edən stress, kədər və ya motivasiyanın azalması zamanı psixoloq və ya psixoterapevtə vaxtında müraciət edin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Emosional-psixi pozğunluqların, laqeydlik və tam biganəlik halının səbəbini müəyyən etmək üçün ilk növbədə terapevtə müraciət olunur. Ümumi profilli həkim anamnez toplayır, emosional pozğunluğun ehtimal olunan səbəbini müəyyənləşdirir və diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün pasiyenti dar ixtisaslı həkimə yönləndirir. Apatiya ilə müşayiət olunan xəstəliklərin müalicəsi ilə bir neçə mütəxəssis məşğul olur.
Bu xəstəliklə məşğul olan həkimlər: terapevt, psixiatr, psixoloq, nevroloq, kardioloq, endokrinoloq.
Yadda saxla!
Apatiya psixi enerjinin ehtiyatlarının tükənməsinin nəticəsidir; bu, həm patologiya zamanı, həm də sağlam orqanizmdə ifadəli müsbət və ya mənfi emosiyalar, həddindən artıq yorğunluq fonunda yarana bilər. Normanın bir variantı kimi apatiklik əlamətləri ən çox provokasiyaedici vəziyyətdən sonrakı ilk günlərdə ifadə olunur, istirahət fonunda tədricən geriləyir – yaxşı yatmış, rutin işlərdən diqqətini yayındırmış insan bir neçə gün ərzində yenidən sağlam əmək qabiliyyətli vəziyyətə qayıdır. Xəstəlik nəticəsində inkişaf edən apatiya keçib getmir, əksinə, əsas xəstəliyin proqressivləşməsi ilə birlikdə zaman keçdikcə onun təzahürləri ağırlaşır. Belə vəziyyətdə xəstənin yaxınları qayğı və təkid göstərməlidirlər – xəstəni psixiatrdan kömək almağa təşviq etməli, stimullaşdırmalıdırlar. Vaxtında başlanmış adekvat müalicə olmadan o, başıbağlı şəkildə xəstəliyə qərq olacaq, vəziyyətlə başa çıxmaq isə apatiyanın və əsas prosesin ilkin mərhələsində olduğundan xeyli çətin olacaq.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Anoreksiya
- Bipolyar pozğunluq
- Bulimiya
- Depressiya
- Emosional tükənmə sindromu
- Fobiyalar və qorxular
- Kompulsiv həddən artıq yemə
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narahatlıq (anksiyete)
- Nevroz
- Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP)
- Oyun asılılığı (ludomaniya)
- Panik ataklar
- Paranoya
- Posttravmatik stress pozuntusu (PTSP)
Suallar və cavablar
Apatiyanın psixi pozğunluq çərçivəsində müalicəsi yalnız psixiatr və/və ya psixoterapevt tərəfindən aparılır. Bu simptomokomplekslə müşayiət olunan somatik xəstəliklər müvafiq profilli həkimlər tərəfindən müalicə olunur, zərurət olduqda terapevtik prosesə psixiatr da cəlb edilə bilər.
Bu vəziyyətin ilk təzahürləri — xəstədə əvvəllər zövq verən hobbilərə, məşğələlərə, istəklərə və motivasiyaya marağın azalmasıdır.
Apatiya — xəstəlik deyil, digər xəstəliklərin gedişini müşayiət edən sindromdur. Müalicə məhz ona deyil, əsas patologiyanın aradan qaldırılmasına və ya kompensasiyasına yönəldilməlidir. Xalq təbabəti vasitələrinin effektivliyi və təhlükəsizliyi bu simptomokompleksin hər hansı mümkün səbəbi ilə bağlı sübut edilməmişdir, buna görə də onların tətbiqi tövsiyə edilmir və təhlükəli ola bilər.
Apatiya vəziyyətinə düşməmək üçün ağlamaq istəyi yarandıqda emosiyaları boğmaq olmaz. İş zamanı yorğunluq hissi yaranarsa, istirahət üçün fasilə vermək lazımdır. Həftə sonları kompüterdən və müxtəlif işlərdən diqqəti yayındırmaq, vaxtı parkda gəzintiyə, sərgiyə getməyə, teatra və ya kinoteatra baş çəkməyə həsr etmək məqsədəuyğundur. Tənha insanlar it saxlamağa dəyər. Heyvana qulluq və onunla uzun gəzintilər məsuliyyət hissinin formalaşmasına kömək edir və apatiyanın inkişafının qarşısını alır.
Mövzu üzrə məqalələr
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
