Kompartment sindromu qapalı fassial boşluqda təzyiqin artması nəticəsində əzələ və sinirlərin qan təchizatının pozulmasıdır. Kəskin forma sınıq və əzilmələrdən sonra yaranır və təcili əməliyyat tələb edir. Xroniki forma isə idmançılarda yük zamanı ağrı ilə özünü göstərir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fassial boşluq sindromu
- fassial yataq sindromu
- kəskin kompartment sindromu
- xroniki yüklənmə kompartment sindromu
Xəstəlik haqqında
Ətrafların əzələləri sıx və az elastik birləşdirici toxuma qişaları – fassiyalarla əhatə olunmuş boşluqlarda, yəni kompartmentlərdə yerləşir. Hər kompartmentdə əzələlərlə yanaşı sinirlər və damarlar da keçir. Fassiya demək olar ki, dartılmadığı üçün bu boşluqda şişkinlik və ya qansızma yarandıqda təzyiq sürətlə yüksəlir. Əvvəlcə nazik venalar və kapilyarlar sıxılır, toxumadan qanın axını çətinləşir, ödem daha da artır və qapalı dairə yaranır. Nəticədə əzələ və sinirlər oksigen almır.
Kəskin kompartment sindromu təcili cərrahi vəziyyətdir: bir neçə saat ərzində əzələ və sinirlərdə geri dönməz dəyişikliklər yarana bilər. Ən çox baldırda, daha az hallarda ön qolda, budda, əl və ayaq pəncəsində, sağrı nahiyəsində rast gəlinir. Əksər hallarda sınıqlardan sonra, xüsusən gənc kişilərdə inkişaf edir, çünki yüksək enerjili travmalar daha çox onlarda baş verir.
Xroniki (yüklənmə ilə bağlı) forma isə tamamilə başqa gedişə malikdir: o, qaçış və digər təkrarlanan yüklər zamanı yaranır, istirahətdə keçir və təcili vəziyyət sayılmır. Bu forma daha çox gənc idmançılarda və hərbçilərdə müşahidə olunur.
Səbəbləri
Kompartment sindromu boşluğun həcmi azaldıqda (xaricdən sıxılma) və ya onun içindəki möhtəviyyat artdıqda (ödem, qansızma) yaranır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- sınıqlar – xüsusilə qamış sümüyünün və ön qol sümüklərinin sınıqları; kəskin formanın ən çox rast gəlinən səbəbidir, açıq sınıq da sindromu istisna etmir;
- əzilmə travmaları və uzunmüddətli sıxılma – yol qəzası, uçqun altında qalma, huşsuz vəziyyətdə ətrafın üzərində uzun müddət uzanma;
- sıx gips və ya sarğı – ödem artdıqca sərt sarğı boşluğu xaricdən sıxır;
- damar zədələnmələri və qan axınının bərpası – uzun müddət qan dövranı pozulmuş ətrafda axın bərpa olunduqdan sonra toxumalar kəskin şişir;
- yanıqlar və ilan çalması – dərin, dairəvi yanıqlarda sərtləşmiş dəri, ilan çalmasında isə toxumaların kəskin ödemi təzyiqi artırır;
- qanın laxtalanma pozğunluqları – antikoaqulyant qəbulu və ya hemofiliya fonunda kiçik travmadan sonra əzələdaxili qansızma;
- həddindən artıq fiziki yük və rabdomioliz – əzələ hüceyrələrinin dağılması ilə müşayiət olunan ağır, adət edilməmiş məşqlər;
- venadaxili infuziyaların ağırlaşması – mayenin damardan kənara, əzələ toxumasına axması;
- xroniki forma üçün – qaçış, uzun yürüşlər, futbol kimi təkrarlanan yüklər və yükün kəskin artırılması; məşq zamanı əzələ həcminin artması fassiyanın imkanlarını aşır.
Formaları
- Kəskin kompartment sindromu – travma, sıxılma və ya qan dövranı pozuntusundan sonra saatlar ərzində inkişaf edir; təcili fassiotomiya tələb edir.
- Xroniki (yüklənmə ilə bağlı) kompartment sindromu – müəyyən yük zamanı təkrar-təkrar yaranır və istirahətdə keçir; geri dönməz zədə nadir hallarda olur, lakin idman fəallığını məhdudlaşdırır.
Bu iki forma bir-birinə keçmir: xroniki forması olan idmançıda kəskin sindrom yalnız ağır travma və ya həddindən artıq yük zamanı yarana bilər.
Klinik mənzərə
Kəskin formanın əlamətləri adətən travmadan və ya gips qoyulduqdan sonra bir neçə saat ərzində, bəzən bir-iki gün içində yaranır. Ən erkən və ən vacib əlamət ağrıdır.
- travmanın ağırlığına uyğun olmayan, getdikcə artan, ağrıkəsicilərlə keçməyən şiddətli ağrı;
- zədələnmiş kompartmentdəki əzələnin passiv dartılması zamanı kəskin ağrı – məsələn, barmaqları ehmalca açdıqda və ya bükdükdə;
- ətrafın gərgin, «taxta kimi» bərk şişkinliyi, dərinin parıldaması;
- keyimə, gizildəmə, qarışqa gəzməsi hissi – sinirlərin qan təchizatının pozulmasının əlaməti;
- barmaqlarda, pəncədə zəiflik, hərəkətin məhdudlaşması;
- gec mərhələdə – solğunluq, soyuqluq, nəbzin zəifləməsi; lakin nəbzin saxlanması sindromu istisna etmir.
Uşaqlarda ağrını qiymətləndirmək çətindir: narahatlığın, ağlamanın və ağrıkəsiciyə tələbatın artması ən erkən əlamət ola bilər. Huşsuz, sedasiya altında olan və ya regional anesteziya almış pasiyentlərdə ağrı hiss olunmaya bilər, buna görə onlar xüsusilə diqqətlə izlənilir.
Xroniki forma: məşqin müəyyən dəqiqəsində başlayan baldır ağrısı, gərginlik və «partlama» hissi; pəncədə keyimə və zəiflik; dayandıqdan sonra əlamətlərin tədricən keçməsi.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər travmadan, əməliyyatdan və ya gips qoyulduqdan sonra ağrı artırsa, ətraf bərkiyib gərginləşirsə, keyimə və ya barmaqlarda zəiflik yaranırsa. Belə hallarda gözləmək olmaz – dərhal 103 nömrəsinə zəng edin. Təcili yardım gələnədək sıx sarğıları, elastik bintləri, bağları boşaldın, sıxan gipsin açılması üçün isə tibb işçisinə dərhal xəbər verin; ətrafı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırmayın, ona buz və ya isti kompres qoymayın.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Kəskin kompartment sindromunun diaqnozu əsasən klinik qoyulur, yəni həkimin baxışına və əlamətlərin dinamikasına əsaslanır. Həkim travmanın mexanizmini, ağrının necə dəyişdiyini, qəbul olunan dərmanları (xüsusən antikoaqulyantları) soruşur, ətrafı palpasiya edir, passiv hərəkətlə ağrını, dərinin həssaslığını və barmaqların hərəkətini yoxlayır. Şübhəli hallarda baxış qısa fasilələrlə təkrarlanır.
- kompartmentdaxili təzyiqin ölçülməsi – xüsusi iynə-sensorla aparılır; huşsuz pasiyentlərdə, uşaqlarda və şübhəli hallarda xüsusilə dəyərlidir;
- rentgenoqrafiya – sınığın xarakterini qiymətləndirir, lakin sindromun özünü göstərmir;
- qan analizləri – kreatinkinaza (əzələ dağılmasının göstəricisi), kalium, kreatinin; sidik analizi – mioqlobinin və böyrək zədələnməsinin aşkarlanması üçün;
- damarların USM-i və ya angioqrafiya – damar zədələnməsindən şübhələndikdə;
- xroniki formada – yükdən əvvəl və dərhal sonra kompartment təzyiqinin ölçülməsi; MRT və digər müayinələr oxşar xəstəlikləri istisna etmək üçün aparılır.
Differensial diaqnostika dərin vena trombozu, arterial tromboz, sinir zədələnməsi və selülit, xroniki formada isə medial tibial stress sindromu, stress sınığı və tendinit ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- əzələ nekrozu və onun yerində çapıq toxuması, kontrakturalar (Folkman işemik kontrakturası) – əl və ya pəncənin deformasiyası;
- sinirlərin daimi zədələnməsi – həssaslığın itməsi, «sallanan pəncə», əlin funksiyasının pozulması;
- rabdomioliz və kəskin böyrək çatışmazlığı – dağılan əzələlərdən qana mioqlobin və kalium keçir;
- ürək ritminin pozulması – qanda kaliumun kəskin artması fonunda;
- yara infeksiyası, ağır və gecikmiş hallarda ətrafın amputasiyası.
Müalicə
Kəskin forma yalnız xəstəxanada müalicə olunur və burada vaxt həlledicidir.
- sıxan gips, longet və sarğıların dərhal açılması və ya kəsilməsi – bəzən bu, təzyiqi qismən azaldır;
- ətrafın ürək səviyyəsində saxlanması: onu yuxarı qaldırmaq arterial axını azaldır və vəziyyəti pisləşdirə bilər;
- oksigen, venadaxili maye, arterial təzyiqin normal saxlanması, ağrının adekvat kəsilməsi;
- təcili fassiotomiya – fassiyanın uzununa kəsilərək kompartmentin açılması; kəskin formanın əsas və yeganə effektiv müalicəsidir; baldırda adətən bütün kompartmentlər eyni vaxtda açılır;
- ölü əzələ toxumasının çıxarılması və bir neçə gün sonra təkrar baxış əməliyyatı;
- ödem azaldıqdan sonra yaranın bağlanması; lazım olduqda dəri plastikası və ya vakuum sarğısı;
- sınığın fiksasiyası – çox vaxt fassiotomiya ilə eyni zamanda;
- rabdomiolizdə – venadaxili maye, elektrolitlərə nəzarət, ağır hallarda dializ.
Xroniki forma əvvəlcə konservativ müalicə olunur: yükün azaldılması və ya idman növünün dəyişdirilməsi, qaçış texnikasının düzəldilməsi, uyğun ayaqqabı, fizioterapiya. Bu tədbirlər bir neçə ay ərzində nəticə vermədikdə və pasiyent əvvəlki fəallığa qayıtmaq istədikdə planlı fassiotomiya aparılır; əksər pasiyentlər bundan sonra idmana qayıda bilir.
Nə etmək olmaz: travmadan sonra güclü ağrını ağrıkəsicilərlə «boğub» evdə gözləmək, sıxan sarğını boşaltmadan saxlamaq, şübhəli halda ətrafı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırmaq, şişmiş ətrafa isti kompres qoymaq və onu ovuşdurmaq. Xroniki formada ağrıya baxmayaraq məşqi davam etdirmək də düzgün deyil.
Reabilitasiya
- fassiotomiyadan sonra erkən müalicəvi bədən tərbiyəsi – oynaqların hərəkətliliyinin qorunması və kontrakturaların qarşısının alınması;
- sinir funksiyasının bərpası üçün fizioterapiya, lazım olduqda pəncəni düzgün vəziyyətdə saxlayan ortezlər;
- çapığa və dəri transplantatına qulluq, dərinin qorunması;
- xroniki forma ilə əməliyyat olunanlarda idmana tədricən, həkim və ya fizioterapevtin nəzarəti altında qayıdış.
Profilaktika
- sınıq və travmalardan sonra ağrı artırsa, gips sıxırsa, barmaqlar keyiyir və ya rəngi dəyişirsə, dərhal həkimə müraciət etmək;
- gips və sarğını, xüsusən ilk günlərdə, diqqətlə izləmək; ətrafı həkimin göstərdiyi vəziyyətdə saxlamaq;
- gipsin altına əşya salmamaq, onu özbaşına düzəltməmək;
- antikoaqulyant qəbul edən şəxslərin travmadan sonra mütləq həkimə məlumat verməsi;
- idmançılarda yükün tədricən artırılması, düzgün ayaqqabı və qaçış texnikası;
- ağır məşqlər zamanı kifayət qədər maye qəbulu və adət edilməmiş həddindən artıq yükdən çəkinmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin hallarda – təcili yardım və travmatoloq-ortoped. Xroniki formada – ortoped və ya idman həkimi.
Yadda saxla!
- Kəskin kompartment sindromu saatlarla ölçülən təcili vəziyyətdir; yeganə etibarlı müalicə vaxtında aparılan fassiotomiyadır.
- Travmadan sonra ağrı ağrıkəsicilərə baxmayaraq artırsa, ətraf bərkiyirsə və keyiyirsə, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Nəbzin hiss olunması təhlükənin olmadığını göstərmir.
- Gips və ya sarğı sıxırsa, sarğını dərhal boşaldın, gipsin açılması üçün təcili həkimə müraciət edin; ətrafı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırmayın.
- İdman zamanı təkrarlanan baldır ağrısı və keyimə varsa, ortopedə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Kəskin forma evdə müalicə olunmur – təcili cərrahi əməliyyat tələb edir və hər saat gecikmə əzələ və sinirlər üçün təhlükəlidir. Xroniki formada isə yükün dəyişdirilməsi və fizioterapiya ambulator şəraitdə, həkimin nəzarəti altında aparılır.
Əməliyyat vaxtında aparıldıqda əksər hallarda funksiya yaxşı bərpa olunur. Gecikmiş müdaxilədə isə əzələ və sinir zədələnmələri qala bilər, bu zaman uzunmüddətli reabilitasiya lazım olur.
Xeyr. Baldır ağrısı daha çox medial tibial stress sindromu, stress sınığı və ya vətər zədələnməsi ilə bağlı olur. Kompartment sindromu yük zamanı başlayan, istirahətdə keçən gərginlik və keyimə ilə xarakterizə olunur və xüsusi müayinə ilə təsdiqlənir.
Travmadan sonra yüngül şişkinlik ola bilər. Lakin ağrı saatdan-saata artırsa, gips getdikcə daha çox sıxırsa, barmaqlar keyiyir, soyuyur və ya göyərirsə, bu, normal deyil – dərhal 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır. Gözləmə müddətində sıx sarğını boşaldın və ayağı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırmayın.
Bəli. O, əzilmə, uzunmüddətli sıxılma, yanıq, qanın laxtalanmasının pozulması fonunda qansızma və hətta həddindən artıq ağır məşqdən sonra da yarana bilər. Buna görə travmanın xarakterindən asılı olmayaraq artan ağrı və gərginlik diqqət tələb edir.
Həmişə yox. Çox vaxt yükün azaldılması, məşq rejiminin və qaçış texnikasının dəyişdirilməsi kifayət edir. Konservativ tədbirlər kömək etmədikdə həkim planlı əməliyyatı müzakirə edir, bundan sonra əksər idmançılar fəallığa qayıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
