Diafraqma yırtığı qarın boşluğu orqanlarının hissələrinin diafraqmadakı deşik vasitəsilə döş boşluğuna çıxması ilə xarakterizə olunan xroniki gedişli patologiyadır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hiatal yırtıq
- qida borusu dəliyinin yırtığı
Xəstəlik haqqında
Qarın boşluğu orqanlarının yerdəyişməsi ya süni yaranmış defektlər (məsələn travma və yaralanmalar nəticəsində), ya da zəif yerlər (diafraqmanın qida borusu dəliyi nahiyəsində) vasitəsilə baş verir. Qida borusunun qarın hissəsi (uzunluğu təxminən 2 sm), mədənin yuxarı hissəsi, bəzən isə bağırsaq ilgəkləri çıxa bilər. Diafraqma yırtıqları anadangəlmə və ya qazanılmış vəziyyət ola bilər. Patologiyanın yetkinlər arasında yayılması 5% təşkil edir, onların yarısında simptomatika yoxdur, xəstəlik isə digər səbəblərlə əlaqəli müayinə zamanı təsadüfən diaqnoz qoyulur.
Hallarının 98-99%-ində ən çox aksial yırtıqlar rast gəlinir, onlar üçün qida borusunun qarın hissəsinin mədənin yuxarı seqmenti ilə birlikdə döş boşluğuna çıxması xarakterikdir, bu zaman onlar qida borusunun döş hissəsi ilə vahid boru təşkil edir. Belə yırtıqların əksəriyyəti fiksasiya olunmamışdır, buna görə vəziyyət dəyişdikdə yırtıq möhtəviyyatı yenidən qarın boşluğuna qayıdır. Təxminən 1,5% tezliklə çıxıntı verən orqanların keçən qida borusu yanında dublikatura tipi kimi yerləşdiyi paraezofageal yırtıqlar rast gəlinir. Hallarının 1%-dən azında diafraqma yırtığı etioloji olaraq anadangəlmə qısa qida borusu ilə əlaqəli ola bilər.
Diafraqma yırtığının tipik simptomları epiqastral zonada, döş qəfəsinin sol və ya sağ yarısında, həmçinin qabırğaaltı nahiyələrdən birində ağrılı hisslərdir ki, bu da diafraqmadakı patoloji dəliyin lokalizasiyası ilə müəyyən edilir. Bundan əlavə insanı ağırlıq hissi, nəfəs darlığı və tezləşmiş ürək döyüntüsü narahat edir, bu zaman sadalanan əlamətlər yeməkdən dərhal sonra yaranır. Ac mədədə simptomatika yoxdur ki, bu da pasiyenti şüurlu olaraq qidanı məhdudlaşdırmağa vadar edir. Yeməkdən sonra birdəfəlik qusma yarana bilər ki, bu da vəziyyəti yüngülləşdirir. Bağırsağın boşalması da pasiyentin subyektiv hisslərinə oxşar şəkildə təsir göstərir. Diafraqma yırtığının patoqnomonik simptomu döş boşluğunda sağda və ya solda «bulqultu» və ya qurultudur, həmçinin üfüqi vəziyyətə keçərkən tənəffüsün çətinləşməsidir. Bədən vəziyyətindən asılı olaraq simptomatikanın dəyişməsi vacib differensial-diaqnostik əlamətdir.
Diaqnostika çıxıntı zonasını əyani vizuallaşdırmağa imkan verən rentgenoloji müayinənin nəticələrinə əsaslanır. Bununla belə, ayaq üstə vəziyyətdə kiçik aksial yırtıqlar vizuallaşdırılmaya bilər, buna görə üfüqi vəziyyətdə skanlaşdırma tövsiyə olunur.
Diafraqma yırtıqlarının müalicəsi reflüks-qastritin və patoloji simptomatikanın aradan qaldırılmasına yönəlmiş konservativ tədbirlərdən başlanır. Belə terapiyanın effektsizliyində və ya ağırlaşmaların inkişafında cərrahi müdaxilə məsələsi həll olunur.
Səbəbləri
Diafraqma yırtıqlarının səbəbləri anadangəlmə və qazanılmış olur. Onlar çox vaxt aşağıdakı amillərlə əlaqədardır:
- Orqanizmdə artıq yağ toxumasının olması;
- Duruşun pozulması;
- Xroniki öskürək;
- Xroniki qəbizlik;
- Ağırlaşmış irsiyyət;
- Siqaretçəkmə;
- Inkişaf anomaliyaları;
- Travmatik zədələnmələr.
Diafraqma yırtığının yaranması 3 amilin birgə təsirinin nəticəsidir:
- Birləşdirici toxumanın zəifliyi;
- Qarın boşluğunda yüksək təzyiq;
- Qida borusunun motorikasının pozulması.
Anadangəlmə diafraqma yırtığı diafraqmanın embrional inkişafının pozulmasının nəticəsidir. Bu anomaliyanın irsi xarakterinə dair göstərişlər var, müşahidələrin 10%-ində xromosom aberrasiyaları ilə əlaqə izlənilir. Hamiləlik zamanı dölə toksik təsirin etioloji rolu istisna edilmir. Anadangəlmə diafraqma yırtığı diafraqmanın embrional inkişafının pozulmasının nəticəsidir.
Təsnifat
Patogenetik təsnifata əsasən, diafraqma yırtıqlarının 2 əsas növü ayırd edilir:
- Həqiqi – diafraqmadakı zəif yerlər əzələ liflərinin lokal olmaması ilə əlaqəlidir, bu zaman zəif yerlər yalnız yırtıq kisəsini təmsil edən birləşdirici toxuma ilə təmsil olunub;
- Yalan – bunlar anadangəlmə və ya qazanılmış xarakterli diafraqmadakı mütləq defektlərdir, onlar vasitəsilə qarın orqanları çıxıntı verir, bu zaman yalnız yırtıq dəliyi var, yırtıq kisəsi isə yoxdur.
Topoqrafiyaya görə aksial və paraezofageal yırtıqlar fərqləndirilir.
Aksial yırtıqların 3 ağırlıq dərəcəsi də ayırd edilir:
- Birinci – torakal boşluğa yalnız qida borusunun qarın hissəsi nüfuz edir, bu zaman mədə diafraqma ilə sıx təmasda olur, lakin qarın boşluğunda qalır;
- Ikinci – döş boşluğunda hələ də yalnız qida borusunun qarın seqmenti var, mədə isə diafraqma dəliyində yerləşir;
- Üçüncü – döş boşluğunda qida borusunun qarın seqmenti və mədənin bir hissəsi yerləşir.
Klinik mənzərə
Diafraqma yırtığının əsas təzahürü ağrılardır. Onlar müxtəlif xarakterə malik ola bilər – küt ağrılardan kəskin ağrılara qədər. Duruşun dəyişməsi ilə əlaqə izlənilir – şaquli vəziyyətdə intensivlik az olur. Diafraqma yırtığında ağrılar çox vaxt müxtəlif nahiyələrə yayılır.
Ağrı sindromundan əlavə köksülmə də mövcuddur. Onu son zamanlarda qida qəbulu və bədən vəziyyətinin kəskin dəyişməsi (önə əyilmə, uzanma) provokasiya edir. Gecə köksülmə də xarakterikdir. O qida borusunun aşağı sfinkterini boşaldan parasimpatik sinir sisteminin tonusunun artması ilə əlaqədardır.
Diafraqma yırtıqları üçün «kardial» şikayətlər də xarakterikdir, xüsusilə sol tərəfli lokalizasiyada (yırtıq möhtəviyyatının ürəyə birbaşa mexaniki təzyiqi nəticəsində). Belə pasiyentlər tezləşmiş xoşagəlməz ürək döyüntüsü, döş qəfəsinin sol yarısında ağrılar və digər təzahürlər qeyd edir.
Döş boşluğuna nüfuz edən orqanlar sıxılmaya məruz qala bilər. Sıxılmış yırtıqlarda simptomatika dəyişir – parlaq və kəskin olur. Ya döşün aşağı hissəsində, ya da qarının yuxarı mərtəbəsində lokalizə olunmuş intensiv ağrının qəflətən tutması yaranır. Zədələnmə tərəfində döş boşluğunda təzyiq simptomu hiss olunur ki, sıxılmış orqanın həcmi nə qədər böyükdürsə, o bir o qədər güclü ifadə olunur. Sıxılma qan dövranının pozulması ilə müşayiət olunur, nəticədə qan yatağından plazma sızır və ağciyərlərin sıxılmasına səbəb olur. Klinik olaraq bu nəfəs darlığının güclənməsi ilə təzahür edir. Pozulmuş qan dövranı fonunda sıxılmış orqanın döş boşluğuna perforasiya ilə nekrozu baş verə bilər. Bu vəziyyət döş qəfəsində çox intensiv ağrı və arterial təzyiqin düşməsi, huş itirilməsi ilə xarakterizə olunur. Perforasiya olunmuş orqanın möhtəviyyatının nüfuz etməsi bir neçə saatdan sonra peritonitin inkişafına gətirib çıxarır.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Standart rentgenoloji tədqiqat birinci diaqnostik üsuldur. Diaqnozu döş boşluğunda içi boş abdominal orqanların aşkarlanması, zədələnmə tərəfində diafraqma qübbəsinin qalxması, əks tərəfdə isə mediasten orqanlarının yerdəyişməsi təsdiqləyir.
Çox vaxt diafraqma yırtığının diaqnostikasına kompüter tomoqrafiyasının aparılması daxildir. Əksər hallarda KT dəqiq diaqnoz qoymağa, lokalizasiyanı (ön, arxa, yan), ölçülərini, xüsusiyyətlərini qiymətləndirməyə, həmçinin pasiyentin idarə edilməsi taktikasını müəyyən etməyə imkan verir.
Maqnit-rezonans tomoqrafiya bütün diafraqmanı vizuallaşdırır və onun strukturlarının aydın differensiasiyasını göstərir. Üsul zədələnmə sahəsinin dəqiq lokalizasiyasını müəyyən etməyə və yırtıq çıxıntısını ölçməyə imkan verir.
Diafraqma yırtıqlı pasiyentlərin təxminən 15-20%-ində ağrı hissləri ürək nahiyəsində lokalizə olunur və kardial patologiya kimi qəbul edilir. Differensial diaqnostika çərçivəsində elektrokardioqrafiya və ürəyin ultrasəs skanlaşdırılması göstərişdir.
Xidmətlər
Müalicə
Klinik tövsiyələrə əsasən, diafraqma yırtığının konservativ müalicəsi birinci sıra hesab olunur. Əməliyyat göstərişlər olduqda aparılır.
Konservativ terapiya turş mədə möhtəviyyatının atılması fonunda qida borusu selikli qişasının iltihabı ilə xarakterizə olunan reflüks-ezofagit ilə mübarizəyə yönəlib. Bu məqsədlə medikamentoz və qeyri-medikamentoz tədbirlər tövsiyə olunur. Sonuncular dietik qidalanma prinsiplərinə əməl edilməsini, siqaret və spirtli içkilərdən imtinanı, artıq çəkinin azaldılmasını, yuxu zamanı çarpayının baş hissəsinin qaldırılmasını əhatə edir. Yeməkdən sonra müəyyən müddət şaquli vəziyyətdə olmaq tövsiyə olunur.
Medikamentoz müalicə aşağıdakı istiqamətlərdən ibarətdir:
- Mədə möhtəviyyatını az aqressiv edən proton nasosu inhibitorlarının tətbiqi (xlorid turşusunun sekresiyasını bloklayır);
- Mədə şirəsinin turşuluğunu neytrallaşdırmaq üçün antasid preparatların istifadəsi;
- Anemiya əleyhinə preparatların qəbulu – diafraqma yırtığında anemiyanın inkişafı eroziyalanmış selikli qişadan xroniki qan itirilməsi ilə əlaqədardır;
- Reflüksdə qida borusuna onikibarmaq bağırsağın möhtəviyyatının – sorbentlərin və prokinetiklərin istifadəsi.
Bu prinsiplər diafraqma yırtığının ən tez-tez rast gəlinən variantı – aksial üçün tətbiq olunur. Hallarının təxminən 1,5%-ini təşkil edən paraezofageal yırtıqlarda adətən cərrahi müdaxilə aparılır. Əməliyyatın əks göstərişi olan ağır patologiyalı yaşlı pasiyentlərdə diet və həyat tərzinin dəyişdirilməsinə əməl etmək vacibdir.
Diafraqma yırtığının operativ müalicəsinə göstərişlər:
- Ağırlaşmaların inkişafı;
- Konservativ yanaşmanın effektsizliyi;
- Paraezofageal tip yırtıq.
Əsas cərrahi müdaxilə variantları bunlardır:
- Yırtıq qapılarının tikilməsi və qida borusu dəliyinin əlavə fiksasiyası;
- Mədənin qarın boşluğu strukturlarına tikilməsi;
- Fundoplikasiya – qida borusunun son seqmentinin qarın boşluğuna qaytarılması, manjet formalaşdırılması və yırtıq dəliyinin tikilməsi.
Reabilitasiya
Əsas müalicə mərhələsi başa çatdıqdan sonra pasiyentlər qastroenteroloqun müşahidəsi altında qalır. Dinamik monitorinq ağırlaşmaların inkişafının qarşısını almağa, reflüks-ezofagiti vaxtında aşkar etməyə və müalicə etməyə imkan verir.
Profilaktika
Profilaktika aşağıdakı istiqamətlərdən ibarət ola bilər:
- Dölün anadangəlmə inkişaf qüsurları riskini azaltmaq üçün hamiləliyəqədər hazırlıq;
- Nəqliyyat hadisələrindən və digər travma təhlükəli vəziyyətlərdən sonra pasiyentlərin diqqətli müayinəsi;
- Bədən çəkisinin normallaşdırılması və çəkinin normativ hədlərdə saxlanması;
- Qəbizlik və xroniki öskürəyin vaxtında müalicəsi.
Yadda saxla!
Travmatik diafraqma yırtıqlarının payı 10-15%-i təşkil edir. Abdominal orqanlar diafraqmadakı patoloji dəlik vasitəsilə yerdəyişir, onun formalaşma riski avtomobil qəzaları və hündürlükdən düşmə zamanı artır. Ən çox travmatik yırtıqlar sol tərəfli lokalizasiyaya malikdir, çünki sağda diafraqma qübbəsi qaraciyər tərəfindən qorunub. Diafraqma yırtığının əmələ gəlməsi bilavasitə travma anında və ya bir müddət sonra baş verə bilər. Çox vaxt orqanların travmatik yerdəyişməsi halları uzun müddət diaqnoz qoyulmadan qalır, çünki simptomsuz keçir. Simptomatikanın yaranması adətən hamiləlik dövrü, xroniki öskürək və ya əhəmiyyətli çəki artımı üçün xarakterik olan qarın boşluğu daxilindəki təzyiqin davamlı artması ilə əlaqədardır. Bəzən travmatik yırtıqlar ağırlaşmaların inkişafı ilə debüt edir. Bu patologiyanın müalicəsi diafraqmanın anatomiyasını bərpa edən əməliyyatın aparılmasından ibarətdir.
Suallar və cavablar
Diaqnozun verifikasiyası və müalicəni qastroenteroloq aparır, cərrahi müdaxiləni isə abdominal cərrah yerinə yetirir.
Əksər hallarda klinik təzahürlər artıq neonatal dövrdə var, buna görə təcili əməliyyat aparılır. Lakin anadangəlmə diafraqma yırtıqlarının təxminən 1,5%-i rentgenoloji müayinədən keçən yetkinlərdə ilk dəfə aşkar edilə bilər.
Diet dispeptik hadisələr çağıran, yəni qida borusu selikli qişasını qıcıqlandıran və turşu əmələgəlməni gücləndirən qidanın istisna edilməsini nəzərdə tutur. Rasiondan qızardılmış yeməklər, konservlər, ekstraktiv maddələr və ədviyyatlar, qatı qəhvə istisna edilir. Mədədən sürətli qida keçidi üçün xırdalanmış və püreşəkilli qida gündə 5-6 dəfə tövsiyə olunur, bu zaman sonuncu qəbul yuxudan 3-4 saat gec olmamalıdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
