Xroniki appendisit termini uzunmüddətli və ya təkrarlanan sağ aşağı qarın ağrısının appendikslə əlaqələndirildiyi nadir klinik vəziyyət üçün istifadə olunur. Diaqnoz qoyularkən digər səbəblərin diqqətlə istisnası vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Appendiksin xroniki iltihabı
- soxulcanabənzər çıxıntının xroniki iltihabı
- residivləşən appendisit
Xəstəlik haqqında
Appendiks (soxulcanabənzər çıxıntı) kor bağırsaqdan ayrılan kiçik, ucu qapalı borucuqdur. Onun iltihabı əksər hallarda kəskin gedir və təcili əməliyyat tələb edir. Xroniki appendisit isə çıxıntıda uzun müddət davam edən, zəif ifadə olunan və vaxtaşırı kəskinləşən iltihabdır. Bu diaqnoz olduqca nadir qoyulur və həkimlər arasında bu barədə fikirlər müxtəlifdir.
Çox vaxt xroniki appendisit kəskin iltihab epizodundan sonra, əməliyyat aparılmadan proses öz-özünə səngidikdə yaranır. Ağrı keçsə də, çıxıntıda bitişmələr, qatlanmalar, mənfəzin daralması qalır, onun boşalması pozulur və iltihabın təkrarlanması üçün şərait yaranır. Sağ qalça nahiyəsində ağrıların təkrar tutmaları xroniki appendisitin residivi kimi qiymətləndirilir.
Bu diaqnoz daha çox gənc və orta yaşlı insanlarda qoyulur. Onun əhəmiyyəti ondadır ki, hər an kəskin appendisitə keçə bilər, həmçinin sağ aşağı qarın ağrısı verən digər xəstəliklərlə – ginekoloji, uroloji, bağırsaq xəstəlikləri ilə – asanlıqla qarışdırılır. Diaqnoz çox vaxt yalnız çıxarılmış appendiksin histoloji müayinəsindən sonra təsdiqlənir.
Səbəbləri
Xroniki iltihabın əsasında appendiks mənfəzinin uzunmüddətli, natamam tutulması və onun boşalmasının pozulması durur. Mənfəzdə toplanan möhtəviyyat bakteriyaların çoxalması üçün şərait yaradır və ləng gedən iltihabı saxlayır.
- Keçirilmiş kəskin appendisit – əməliyyatsız səngimiş kəskin iltihabdan sonra çıxıntıda bitişmələr, çapıqlar və deformasiya qalır.
- Nəcis daşları (koprolitlər) – sərtləşmiş nəcis hissəcikləri çıxıntının mənfəzini tutur.
- Yad cisimlər – meyvə çəyirdəkləri, udulmuş kiçik əşyalar nadir hallarda mənfəzə düşə bilər.
- Qurd invaziyaları – parazitlər mənfəzi tuta və selikli qişanı qıcıqlandıra bilər.
- Limfoid toxumanın böyüməsi – infeksiyalardan sonra appendiks divarındakı limfoid follikullar böyüyərək mənfəzi daraldır.
- Anadangəlmə xüsusiyyətlər – çıxıntının əyriliyi, bükülməsi, anadangəlmə və qazanılmış divertikullar.
- Spesifik infeksiyalar – nadir hallarda vərəm, aktinomikoz kimi xroniki infeksiyalar appendiksi zədələyir.
- Çanaq və qarın boşluğunda bitişmə prosesi – keçirilmiş əməliyyatlardan və iltihablardan sonra çıxıntının vəziyyəti və qanlanması pozula bilər.
Təsnifat
Xəstəliyin müxtəlif təsnifatları mövcuddur. Ən praktik yönümlü olanlardan biri aşağıdakıdır:
- xroniki residivləşən appendisit – bir və ya bir neçə kəskin epizoddan sonra iltihab vaxtaşırı təkrarlanır;
- rezidual (qalıq) appendisit – keçirilmiş kəskin iltihabdan sonra çıxıntıda qalan dəyişikliklər daimi zəif ağrıya səbəb olur;
- ilkin-xroniki appendisit – kəskin epizod olmadan, başlanğıcdan ləng gedən iltihab; ən mübahisəli formadır.
Klinik mənzərə
Xroniki appendisitin əsas əlaməti qarnın sağ aşağı hissəsində (sağ qalça nahiyəsində) vaxtaşırı yaranan ağrıdır. Xəstəliyin anamnezi bir neçə il davam edə bilər; bu müddətdə pasiyentlərin çoxu bir və ya bir neçə dəfə kəskin appendisit şübhəsi ilə müayinə olunmuş olur.
- sağ qalça nahiyəsində küt, sızıldayıcı, az intensiv ağrı; bəzən o, bel nahiyəsinə, qasığa və ya sağ budun daxili səthinə yayılır;
- fiziki yükdən, qaçışdan, uzun yerişdən, öskürəkdən və ya qidalanmada pozuntulardan sonra ağrının güclənməsi;
- ürəkbulanma, qarında köp, ağırlıq hissi;
- nəcis pozğunluqları – qəbizlik və ishalın növbələşməsi;
- bəzən bədən hərarətinin cüzi yüksəlməsi, halsızlıq;
- qarın palpasiya edilərkən appendiksin proyeksiyasında cüzi ağrılılıq; kəskin iltihabda olan peritoneal əlamətlər isə adətən olmur.
Qadınlarda ağrı menstruasiya dövrü ilə əlaqələndirilə bilər, bu da ginekoloji xəstəliklərlə qarışdırılmağa səbəb olur. Hamiləlikdə appendiksin yeri dəyişir, ağrı daha yuxarıda hiss oluna bilər. Uşaqlarda xroniki appendisit çox nadirdir və təkrarlanan qarın ağrıları adətən başqa səbəblərlə bağlı olur.
Təcili həkimə müraciət etmək və ya 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər ağrı kəskin güclənir və ya sağ aşağı nahiyəyə yerini dəyişirsə, hərarət yüksəlirsə, təkrar qusma varsa, hərəkət, öskürək və ya qarnı sıxıb buraxma zamanı ağrı kəskin artırsa, qarın gərginləşirsə. Bu, kəskin appendisitin əlamətləri ola bilər; evdə gözləmək, qarnı isitmək, ağrıkəsici və ya işlətmə dərmanı qəbul etmək olmaz.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xroniki appendisitin diaqnostikası çətindir və əsasən sağ aşağı qarın ağrısının digər səbəblərinin ardıcıl istisna edilməsinə əsaslanır. Cərrah əvvəlcə ağrının xarakterini, əvvəlki tutmaları, keçirilmiş müayinələri ətraflı soruşur və qarnı palpasiya edir.
- laborator analizlər – qanın ümumi analizi (kəskinləşmə zamanı leykositlərin artması), C-reaktiv zülal, sidiyin ümumi analizi, qadınlarda hamiləlik testi; xroniki dövrdə analizlər çox vaxt normal olur;
- qarın boşluğunun USM-i – appendiksin divarının qalınlaşması, mənfəzində nəcis daşları, ətrafında maye və böyümüş limfa düyünləri aşkar edilə bilər; qadınlarda kiçik çanaq orqanları da qiymətləndirilir;
- kompüter tomoqrafiyası – appendiksin və ətraf toxumaların vəziyyətini daha dəqiq göstərir, digər səbəbləri istisna etməyə kömək edir;
- kolonoskopiya – yoğun bağırsaq xəstəliklərini (o cümlədən şişləri, Kron xəstəliyini) istisna etmək üçün; bəzən appendiks ağzının iltihabi dəyişikliklərini göstərir;
- diaqnostik laparoskopiya – digər üsullar cavab vermədikdə; həkim qarın boşluğunu birbaşa görür və lazım olduqda eyni zamanda appendiksi çıxarır.
Differensial diaqnostika ginekoloji xəstəliklər (yumurtalıq kistası, adneksit, endometrioz), sağ böyrəkdə daş, Kron xəstəliyi, qıcıqlanmış bağırsaq sindromu və qasıq yırtığı ilə aparılır. Yekun diaqnozu çıxarılmış appendiksin histoloji müayinəsi təsdiqləyir.
Ağırlaşmalar
- kəskin appendisitin inkişafı və onun ağırlaşmaları – appendiksin perforasiyası, peritonit;
- appendikulyar infiltrat və abses;
- qarın boşluğunda bitişmə prosesi və bağırsaq keçməzliyi;
- qadınlarda bitişmələrin uşaqlıq artımlarına keçməsi ilə bağlı sonsuzluq riski;
- diaqnozun gecikməsi səbəbindən uzunmüddətli ağrı və həyat keyfiyyətinin azalması;
- nadir hallarda appendiksdə gizli qalmış digər dəyişikliklərin, o cümlədən şişlərin gec aşkarlanması.
Müalicə
Xroniki appendisitin əsas və yeganə radikal müalicə üsulu cərrahi müdaxilədir – appendektomiya (appendiksin çıxarılması). Dərmanlarla xroniki iltihabı tam aradan qaldırmaq mümkün deyil, onlar yalnız müvəqqəti yüngülləşmə verə bilər.
Planlı əməliyyat. Diaqnoz əsaslandırıldıqdan və digər səbəblər istisna edildikdən sonra əməliyyat planlı qaydada aparılır. Bundan əvvəl pasiyent müayinədən keçir, mövcud xroniki xəstəliklər kompensasiya edilir. Kəskinləşmə əlamətləri olduqda isə əməliyyat təcili aparılır.
Laparoskopik appendektomiya müasir cərrahiyyədə əsas üsuldur: əməliyyat qarın divarındakı bir neçə kiçik kəsik vasitəsilə aparılır, toxuma travması az olur, pasiyent tez bərpa olunur, kosmetik nəticə yaxşı olur. Bundan əlavə, laparoskopiya qarın boşluğunun digər orqanlarını da yoxlamağa imkan verir. Bitişmə prosesi ağır olduqda və ya bəzi ağırlaşmalarda açıq üsula keçmək lazım gələ bilər.
Çıxarılmış appendiks mütləq histoloji müayinəyə göndərilir – bu, diaqnozu təsdiqləyir və nadir hallarda rast gəlinən digər dəyişiklikləri aşkar edir.
Əməliyyata qədər həkim simptomları yüngülləşdirmək üçün spazmolitiklər və ya digər dərmanlar təyin edə bilər. Pasiyent ağır, yağlı yeməklərdən, qəbizliyə səbəb olan qidalardan çəkinməli, kəskinləşmə əlamətlərini izləməlidir.
Nə etmək olmaz: qarına isti qoymaq, işlətmə dərmanları qəbul etmək, uzun müddət ağrıkəsicilərlə ağrını «basdırmaq» və antibiotikləri özbaşına qəbul etmək olmaz – bu, kəskin appendisitin əlamətlərini gizlədə və ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Reabilitasiya
Laparoskopik əməliyyatdan sonra pasiyent tez – adətən elə əməliyyat günü və ya ertəsi gün – ayağa qaldırılır, bu, bitişmələrin və tromboz riskini azaldır. Qidalanma tədricən genişləndirilir: əvvəlcə maye, sonra yüngül, püre halında yeməklər.
Bir neçə həftə ağır yük qaldırmaq, intensiv idman və qarın əzələlərinə güclü yük vermək tövsiyə edilmir. Yaralara qulluq, tikişlərin çıxarılması və nəzarət müayinəsi cərrahın tövsiyəsi ilə aparılır. Yaradan ifrazat, qızartı, hərarət və ya qarın ağrısının güclənməsi zamanı dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktika
Xroniki appendisitin spesifik profilaktikası yoxdur, lakin bəzi tədbirlər risk amillərini azalda bilər.
- lifli qidalarla – tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullarla zəngin balanslaşdırılmış qidalanma, əti tərəvəzlərlə birləşdirmək;
- bağırsağın müntəzəm boşalması, qəbizliyin vaxtında müalicəsi;
- kifayət qədər maye qəbulu və fiziki aktivlik;
- qurd invaziyalarının vaxtında aşkarlanması və müalicəsi;
- sağ aşağı qarın ağrısı ilə müşayiət olunan istənilən kəskin vəziyyətdə vaxtında həkimə müraciət və tam müayinə.
Hansı həkimə müraciət etməli
Təkrarlanan sağ aşağı qarın ağrıları zamanı cərraha müraciət etmək lazımdır. Lazım olduqda qastroenteroloq, ginekoloq və ya uroloq müayinəsi təyin edilir.
Yadda saxla!
- Sağ aşağı qarında təkrarlanan ağrılar nadir hallarda xroniki appendisitlə bağlı olur – həkim əvvəlcə daha tez-tez rast gəlinən səbəbləri istisna edir.
- Xroniki appendisit istənilən vaxt kəskinləşə bilər; ağrı kəskin güclənirsə, hərarət və qusma varsa, dərhal 103-ə zəng edin.
- Əsas müalicə appendiksin çıxarılmasıdır; diaqnozu çıxarılmış toxumanın histoloji müayinəsi təsdiqləyir.
- Qarın ağrısında özbaşına ağrıkəsici, işlətmə dərmanı qəbul etmək və qarnı isitmək olmaz.
Suallar və cavablar
Bu diaqnoz nadir qoyulur və həkimlər arasında müzakirə mövzusudur. Lakin bəzi pasiyentlərdə təkrarlanan ağrı appendiksin çıxarılmasından sonra keçir və histoloji müayinə xroniki iltihabı təsdiqləyir. Ona görə diaqnoz yalnız digər səbəblər istisna edildikdən sonra qoyulur.
Dərmanlar simptomları müvəqqəti yüngülləşdirə bilər, lakin çıxıntıdakı dəyişiklikləri aradan qaldırmır. Radikal müalicə üsulu appendektomiyadır. Antibiotikləri özbaşına qəbul etmək kəskinləşmənin əlamətlərini gizlədə bilər.
Bəli, xroniki iltihab istənilən vaxt kəskinləşə bilər. Ağrının kəskin güclənməsi, hərarət, qusma və qarın gərginliyi təcili tibbi yardım tələb edir.
Laparoskopik əməliyyatdan sonra pasiyentlər adətən qısa müddətdə gündəlik fəaliyyətə qayıdırlar. Ağır fiziki işə və idmana qayıtma müddətini isə cərrah əməliyyatın gedişini və bərpanı nəzərə alaraq müəyyən edir.
Hamiləlikdə appendiksin yeri dəyişir və iltihabın əlamətləri qeyri-tipik ola bilər. Kəskinləşmə həm ana, həm də döl üçün təhlükəlidir. Ona görə hamiləlikdə istənilən qarın ağrısı zamanı dərhal ginekoloqa və ya cərraha müraciət etmək lazımdır.
Appendiks həyati vacib orqan deyil və onun çıxarılması həzmə və immunitetə nəzərəçarpacaq təsir göstərmir. Əməliyyatdan sonra insanlar adi həyat tərzinə qayıdırlar.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
