Deşilmiş-kəsilmiş yara iti-kəsici əşyanın toxumaya daxil olub həm dərin kanal, həm də kəsilmiş kənarlar yaratdığı travmatik zədələnmədir. Damar, sinir, vətər və daxili orqan zədəsi səthdəki yaradan daha ağır ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Deşik-kəsik yara
- kəsici-deşici yara
- bıçaq yarası
Xəstəlik haqqında
Deşilmiş-kəsilmiş (deşik-kəsik) yara ucu iti və kənarı kəsici olan əşyanın – bıçaq, şüşə qırığı, metal lövhə və s. – bədənə daxil olması nəticəsində yaranır. Belə yaranın xüsusiyyəti ondadır ki, o, həm deşilmiş yara kimi dərin, dar kanala, həm də kəsilmiş yara kimi hamar, aydın kənarlara malikdir. Giriş dəliyi adətən yarıqvari görünür, kənarları cırılmamışdır.
Bu zədələnmənin əsas təhlükəsi yaranın xarici görünüşü ilə daxildəki zədənin həcmi arasındakı uyğunsuzluqdur. Dəridə kiçik görünən yara dərinlikdə iri damarları, sinirləri, vətərləri, döş və ya qarın boşluğundakı orqanları zədələyə bilər. Buna görə də belə yaralar xarici və daxili qanaxma, ağrı sindromu, sonradan isə infeksiyalaşma ilə müşayiət oluna bilər.
Deşik-kəsik yaralar həm məişətdə, həm istehsalatda, həm də kriminal travmalar zamanı rast gəlinir. Yaralanan hər bir şəxs, yara kiçik görünsə belə, həkim tərəfindən müayinə olunmalıdır: yalnız mütəxəssis yaranın dərinliyini, dərin strukturların zədələnib-zədələnmədiyini qiymətləndirə və lazımi cərrahi yardımı göstərə bilər.
Səbəbləri
Deşik-kəsik yaranın birbaşa səbəbi iti-kəsici əşyanın toxumaya daxil olmasıdır. Zədənin ağırlığı əşyanın forması və uzunluğu, zərbənin gücü və istiqaməti, yaralanmanın anatomik nahiyəsi ilə müəyyən olunur. Ən çox rast gəlinən hallar:
- Məişət travmaları – mətbəxdə bıçaqla işləmə, şüşə qabların sınması, pəncərə şüşəsinə yıxılma; bu zaman daha çox əllər və barmaqlar zədələnir;
- İstehsalat travmaları – kəsici alətlər, metal təbəqələr, dəzgahlarla iş zamanı təhlükəsizlik qaydalarının pozulması;
- Kriminal travmalar – bıçaqla vurulan zərbələr; bu yaralar daha çox döş qəfəsi, qarın, boyun nahiyəsində olur və daxili orqanların zədələnməsi ilə müşayiət oluna bilər;
- Yol-nəqliyyat hadisələri və yıxılmalar – avtomobil şüşəsinin qırıqları, iti metal hissələr;
- Kənd təsərrüfatı və bağ işləri – oraq, bel, budama qayçısı ilə zədələnmə; torpaqla çirklənmə tetanus riskini artırır.
Ağırlaşmaların riskini artıran amillər bunlardır: yaranın torpaq, peyin, paslı metal və ya bioloji materialla çirklənməsi, yaralanmadan sonra yardımın gecikməsi, şəkərli diabet, immun çatışmazlığı, qan laxtalanmasının pozulması, qanı durulaşdıran dərmanların qəbulu, ahıl yaş.
Təsnifat
Travmatik zədələnmənin xüsusiyyətlərinə görə deşik-kəsik yaraların aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- kor və keçici yaralar – kor yaranın yalnız giriş dəliyi olur, keçici yaranın isə həm giriş, həm də çıxış dəliyi var;
- nüfuzedici və nüfuzetməyən yaralar – nüfuzedici yarada bədən boşluğunun (döş, qarın, kəllə, oynaq boşluğu) divarı deşilir, nüfuzetməyən yara isə yumşaq toxumalarla məhdudlaşır;
- ağırlaşmış və ağırlaşmamış yaralar – ağırlaşmış yarada qanaxma, damar, sinir, vətər, daxili orqan zədəsi və ya infeksiya olur.
Lokalizasiyaya görə ətrafların (bazu, önqol, əl, bud, baldır, pəncə), gövdənin (boyun, döş qəfəsi, kürək, qarın divarı, bel) və üzün (göz nahiyəsi, göz qapaqları) yaraları fərqləndirilir. Boyun, döş və qarın nahiyəsinin yaraları xüsusilə təhlükəli sayılır.
Klinik mənzərə
Deşik-kəsik yaranın yerli əlamətləri adətən aydın görünür, lakin onlar zədənin həqiqi dərinliyini əks etdirmir. Əsas əlamətlər:
- hamar kənarlı, yarıqvari giriş dəliyi;
- yaradan qanaxma – damar zədələndikdə qan fışqıraraq (arterial) və ya fasiləsiz axaraq (venoz) gələ bilər;
- yara nahiyəsində ağrı, hərəkət zamanı ağrının güclənməsi;
- barmaqların və ya ətrafın hərəkətinin pozulması – vətər zədəsinə işarə edə bilər;
- yaradan aşağıda keyimə, hissiyyatın azalması – sinir zədəsinin əlaməti ola bilər;
- ətrafın solğunluğu, soyuqluğu – iri arteriyanın zədələnməsinə şübhə yaradır.
Bir neçə gün sonra yara infeksiyalaşdıqda ətrafdakı dəri qızarır, toxumalar şişir, ağrı güclənir, irinli ifrazat yaranır, bədən temperaturu yüksələ bilər. Dar yara kanalı səbəbindən irin həmişə xaricə çıxmır və toxumalararası boşluqlar boyunca yayıla bilər.
Təcili olaraq 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər: qanaxma sıxıcı sarğı ilə dayanmır; yara boyun, döş qəfəsi, qarın və ya bel nahiyəsindədir; təngnəfəslik, qanhayxırma, qarında güclü ağrı, huşun bulanması, başgicəllənmə, dərinin solğunluğu və soyuq tər varsa; yarada yaralayıcı əşya qalıbsa; ətraf soyuq, solğun və ya keyimişdirsə. Belə hallarda evdə gözləmək olmaz.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz travmanın halları, yaralayıcı əşyanın növü haqqında məlumat və obyektiv müayinə əsasında qoyulur. Həkim aşağıdakıları qiymətləndirir:
- Ümumi vəziyyət – arterial təzyiq, nəbz, tənəffüs, huş; bu göstəricilər daxili qanaxmanı vaxtında şübhələndirməyə imkan verir;
- Yaranın yerli müayinəsi – ölçüsü, yerləşməsi, çirklənmə dərəcəsi; yaradan aşağıda nəbz, hissiyyat və barmaqların hərəkəti mütləq yoxlanılır;
- Yaranın cərrahi reviziyası – anesteziya altında yara kanalının dərinliyinin və dərin strukturların vəziyyətinin bilavasitə qiymətləndirilməsi;
- Ultrasəs müayinəsi – döş və qarın boşluğunda sərbəst maye və ya qanın aşkar edilməsi, yumşaq toxumalarda hematomanın görülməsi;
- Rentgenoqrafiya – yad cisimlərin (şüşə, metal qırıqları), pnevmotoraksın aşkarlanması;
- Kompüter tomoqrafiyası – nüfuzedici yaraya şübhə olduqda daxili orqanların zədəsini dəqiqləşdirmək üçün;
- Laborator müayinələr – ümumi qan analizi (hemoqlobin, eritrositlər) qanitirmənin dərəcəsini, qan qrupu və rezus amil isə qanköçürmə ehtimalını müəyyən etmək üçün.
Qarın boşluğunun nüfuzedici yarasına şübhə olduqda diaqnostik laparoskopiya aparıla bilər. Differensial diaqnostika əsasən nüfuzedici və nüfuzetməyən yaralar, ağırlaşmamış və damar-sinir zədəsi ilə ağırlaşmış yaralar arasında aparılır.
Ağırlaşmalar
- kəskin qanitirmə və hemorragik şok;
- yara infeksiyası, abses və flegmona;
- tetanus – xüsusilə torpaqla çirklənmiş yaralarda və peyvənd statusu bilinmədikdə;
- vətər və sinir zədəsi nəticəsində əl və barmaqların funksiyasının itməsi;
- pnevmotoraks, hemotoraks (döş qəfəsi yaralarında);
- peritonit (qarın orqanlarının zədələnməsi zamanı);
- kobud çapıqlar və kontrakturalar.
Müalicə
İlk yardım. Yaranın üzərinə təmiz salfet və ya bint qoyaraq bərk sıxmaq və sıxıcı sarğı qoymaq lazımdır. Ətrafdan güclü arterial qanaxma olduqda yaradan yuxarıda turna qoyula bilər, onun qoyulma vaxtı mütləq qeyd edilməlidir. Yarada qalmış bıçaq və ya digər əşyanı çıxarmaq olmaz – o, damarı tıxayaraq qanaxmanı müvəqqəti saxlaya bilər; əşya sarğı ilə tərpənməz şəkildə bərkidilir. Yaranın dərinliyinə barmaq, pambıq və ya toz şəklində vasitələr yeritmək, onu yod və ya spirtlə doldurmaq olmaz. Zərərçəkən mümkün qədər tez tibb müəssisəsinə çatdırılmalıdır.
Tibbi yardım. Əvvəlcə qanaxma dayandırılır və vəziyyət stabilləşdirilir. Sonra yaranın ilkin cərrahi işlənməsi aparılır:
- yaranın antiseptik məhlullarla yuyulması (irriqasiyası);
- yad cisimlərin, qan laxtalarının və canlılığını itirmiş toxumaların çıxarılması;
- yara kanalının reviziyası və zədələnmiş damar, vətər və sinirlərin bərpası;
- göstəriş olduqda tikişlərin qoyulması və ya yaranın drenajlanması;
- aseptik sarğının qoyulması.
Çirklənmiş yaralarda tikiş bəzən dərhal qoyulmur – yaranın vəziyyəti bir neçə gün müşahidə edildikdən sonra gecikmiş tikiş qoyulur. Nüfuzedici yaralarda döş və ya qarın boşluğunda əməliyyat (torakotomiya, laparotomiya, laparoskopiya) tələb oluna bilər.
Mütləq olaraq tetanusun təcili profilaktikası qiymətləndirilir: həkim peyvənd tarixçəsinə əsasən anatoksin və ya immunoqlobulin yeridilməsinin lazım olub-olmadığını müəyyən edir. Antibakterial preparatlar yaranın çirklənmə dərəcəsi və yerləşməsi nəzərə alınaraq həkim tərəfindən təyin olunur. Ağrını azaltmaq üçün analgetiklər istifadə edilir.
Evdə sarğının quru və təmiz saxlanılması, sarğılara vaxtında gəlmək, yara nahiyəsinə yük düşməməsi vacibdir. Antibiotikləri özbaşına qəbul etmək və ya kəsmək, yaraya xalq vasitələri sürtmək olmaz.
Reabilitasiya
Reabilitasiya proqramı yaranın ağırlığı və aparılan əməliyyatın həcmi nəzərə alınmaqla müəyyən edilir. Yumşaq toxumaların ağırlaşmamış yaralarında yara sağaldıqdan sonra adi fəaliyyətə tədricən qayıtmaq kifayətdir. Vətər və ya sinir bərpa edildikdə uzunmüddətli bərpa tələb olunur: müalicəvi bədən tərbiyəsi, ergoterapiya, fizioterapiya prosedurları, əl üçün xüsusi şinlər. Nüfuzedici yaralara görə əməliyyat olunmuş pasiyentlərə fiziki yükü həkimin icazəsi ilə artırmaq tövsiyə olunur. Kobud çapıqların qarşısını almaq üçün çapıq toxumasına qulluq üsulları tətbiq edilə bilər.
Profilaktika
- bıçaq və digər kəsici alətlərlə ehtiyatlı işləmək, kəsmə hərəkətini özündən kənara yönəltmək;
- kəsici əşyaları uşaqların əli çatmayan yerdə saxlamaq;
- sınmış şüşə qabları əlcəklə və diqqətlə yığmaq;
- istehsalatda və bağ işlərində qoruyucu əlcəklərdən, eynəklərdən istifadə etmək, təhlükəsizlik texnikasına əməl etmək;
- tetanusa qarşı peyvəndləri vaxtında təkrarlamaq;
- münaqişəli vəziyyətlərdən uzaq durmaq, spirtli içki qəbulundan sonra kəsici alətlərlə işləməmək;
- evdə ilk yardım üçün dərman qutusu (steril bint, salfetlər, antiseptik) saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Deşik-kəsik yara ilə təcili yardım şöbəsinə və ya cərraha, travmatoloqa müraciət etmək lazımdır. Əl yaralarında əl cərrahı, nüfuzedici yaralarda torakal və ya abdominal cərrah müalicəyə cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Kiçik giriş dəliyi yaranın yüngül olması demək deyil – dərinlikdə damar, sinir və daxili orqanlar zədələnə bilər.
- Yarada qalmış bıçağı və ya digər əşyanı özünüz çıxarmayın – onu sarğı ilə bərkidin və 103-ə zəng edin.
- Boyun, döş, qarın yaraları, dayanmayan qanaxma, təngnəfəslik və huşun bulanması təcili yardım tələb edir.
- Hər bir deşik-kəsik yarada tetanus profilaktikası həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir.
- Yaranın qızarması, şişməsi, irin və hərarət infeksiyanın əlamətidir – gecikmədən həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Bəli, xüsusilə yara dərindirsə, əldə və ya barmaqlardadırsa, ya da çirklənmişdirsə. Deşik-kəsik yarada xaricdən görünməyən vətər, sinir və damar zədəsi ola bilər. Bundan əlavə, həkim tetanus profilaktikasının lazım olub-olmadığını müəyyən edir.
Xeyr. Yarada qalmış əşya damarı sıxaraq qanaxmanı azalda bilər, onu çıxardıqda güclü qanaxma başlaya bilər. Əşyanı sarğı ilə tərpənməz bərkitmək və dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Bu, peyvənd tarixçəsindən və yaranın çirklənmə dərəcəsindən asılıdır. Son peyvəndin vaxtını xatırlamırsınızsa və ya yara torpaqla, paslı metalla çirklənibsə, həkim təcili profilaktika təyin edə bilər. Qərar həkim tərəfindən verilir.
Bəzi kiçik yaralar tikişsiz sağala bilər, lakin dərin və ya ağzı açılan yaralar tikilmədikdə daha gec sağalır, infeksiya riski artır və kobud çapıq qalır. Çirklənmiş yaralarda isə həkim bilərəkdən tikişi təxirə sala bilər. Tikişin lazım olub-olmadığını yalnız həkim müəyyən edir.
Yara ətrafında qızartı və şişkinliyin artması, ağrının güclənməsi, irinli ifrazat, xoşagəlməz qoxu və bədən temperaturunun yüksəlməsi infeksiyanın əlamətləridir. Bu halda gecikmədən həkimə müraciət etmək lazımdır.
Sarğıların tezliyini həkim yaranın vəziyyətinə görə müəyyən edir. Sarğı islandıqda, çirkləndikdə və ya qanla dolduqda onu vaxtından əvvəl dəyişmək və ya həkimə göstərmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
