Mədənin perforasiyası mədə divarının bütün qatlarının deşilməsi nəticəsində qarın boşluğuna möhtəviyyatın çıxmasıdır. Peritonit riski səbəbindən təcili cərrahi vəziyyətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədənin deşilməsi
- mədə divarının cırılması
- qastral perforasiya
Xəstəlik haqqında
Mədə perforasiyası mədə divarının bütövlüyünün pozulmasıdır ki, bu da mədə möhtəviyyatının qarın boşluğuna, bəzən isə retroperitoneal fəzaya keçməsi ilə müşayiət olunur.
Mədə perforasiyası bir sıra xəstəliklərin, ilk növbədə mədə xorasının həyat üçün təhlükəli ağırlaşmasıdır, bu ağırlaşmada ölüm halları 17%-ə çatır. Digər səbəblər kimyəvi yanıqlar və müalicəvi endoskopiya ola bilər. Perforasiya qarındaxili qanaxma ilə birləşə bilər.
Əksər hallarda perforasiya epiqastriyada qəfləti ağrı ilə təzahür edir, bu ağrı o qədər intensiv olur ki, insan həyəcanlanır, huşunu itirə bilər. Qarın gərgin və ağrılı olur. Dəridə soyuq yapışqan tər görünür, nəbz və tənəffüs tezləşir. Perforasiyanın atipik gedişi orta dərəcədə ifadə olunmuş ağrı sindromu ilə xarakterizə olunur, nəticədə pasiyent həkim yardımına gecikmə ilə müraciət edir.
Perforasiyanın diaqnostikasında qarın boşluğunun rentgen-skanlaşdırması və mədənin selikli qişasının müayinəsi ilə fibroqastroskopiya böyük əhəmiyyət daşıyır. USM patoloji prosesin vizuallaşdırılması üçün az informativdir, lakin qarın boşluğunda maye aşkar etməyə kömək edə bilər.
Perforasiyanın müalicəsi qastral divarın bütövlüyünün cərrahi bərpasını nəzərdə tutur. Peritonit inkişaf etdikdə genişləndirilmiş əməliyyat aparılır – mədənin bir hissəsinin çıxarılması və qarın boşluğunun sonradan drenajla sanasiyası.
Səbəbləri
Mədə divarının bütövlüyünün pozulması aşağıdakı vəziyyətlərlə əlaqədar ola bilər:
- xora xəstəliyinin ağırlaşması – qastral perforasiyaların strukturunda ən tez-tez rast gəlinən səbəblərdən biridir (xoranın perforasiyası xora xəstəliyinin ilk əlaməti ola bilər, xəstəliyin kəskinləşməsi fonunda baş verə bilər və ya klinik remissiya dövründə baş verə bilər);
- müalicə-diaqnostik endoskopik müdaxilələrin ağırlaşmaları, məsələn, mədə şişinin lümen daxili çıxarılması zamanı;
- kimyəvi cəhətdən aqressiv maddələrin (yüksək konsentrasiyalı turşuların və qələvilərin, o cümlədən məişət kimyası vasitələrinin) təsadüfən qəbulu zamanı kimyəvi yanıq nəticəsində baş verən perforasiya.
Təsnifat
Etiopatogenezinə görə mədə perforasiyasının aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- ulserogen – xora xəstəliyi və ya simptomatik xoralar fonunda yaranır (məsələn, qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatların uzunmüddətli qəbulu fonunda);
- kimyəvi – yanıq nəticəsində baş verir;
- iatrogen – mədə divarının zədələnməsi endoskopik müdaxilələr (məsələn, xərçəng üzrə biopsiya) nəticəsində baş verir.
Klinik gedişinə görə qastral perforasiyalar 2 tipdə ola bilər:
- tipik simptomatikaya malik olanlar – təxminən 95% hallarda müşahidə olunur;
- atipik simptomatikaya malik olanlar – bunlar örtülü (gizli) perforasiyalar adlanır.
Klinik mənzərə
Tipik gedişli mədə perforasiyasının əsas simptomlarına aşağıdakılar aiddir:
- epiqastral nahiyədə yüksək intensivlikli kəskin ağrı, bəzi xəstələr bunu xəncər zərbəsi kimi təsvir edir (ağrı fonunda huşun itirilməsi mümkündür);
- psixoemosional həyəcanlanma;
- soyuq yapışqan tərin əmələ gəlməsi;
- məcburi vəziyyət – insan uzanır və dizdən bükülmüş ayaqlarını qarnına sıxır;
- nəbzin tezləşməsi, arterial təzyiqin düşməsi;
- tənəffüsün tezləşməsi və səthi olması;
- qarnın ön divarının gərginləşməsi;
- bağırsaq peristaltikasının zəifləməsi.
Tipik gedişdə təxminən 6-7 saatdan sonra “xəyali rifah” dövrü başlayır, bu dövr üçün ağrının sakitləşməsi, qarnın gərginliyinin azalması xarakterikdir. Lakin patoloji proses irəliləməkdə davam edir və ilk sutkanın sonuna doğru adətən peritonitin ilk əlamətləri meydana çıxır. Xəstənin vəziyyəti ağırlaşır, şüur qarışıq ola bilər, sidik ifrazı azalır, arterial hipotenziya artır. Həyatı xilas etmək üçün təxirəsalınmaz cərrahi yardım tələb olunur ki, bu da mədənin perforasiya olunmuş hissəsinin çıxarılmasından, qarın boşluğunun sanasiyasından, onun antiseptiklərlə yuyulmasından və drenajların qoyulmasından ibarətdir.
Atipik perforasiya təxminən 5% hallarda müşahidə olunur. Bu formanın diaqnostikası çətindir, klinik mənzərə qeyri-tipikdir və çoxlu sayda ağırlaşmalarla assosiasiya olunur. Kardiya nahiyəsinin xora zədələnmələri adətən retroperitoneal fəzaya, kiçik əyriliyin xoraları isə piyliyə perforasiya olunur ki, bu da iltihabi reaksiyanın inkişafını işə salır. Atipik perforasiyalar parlaq simptomatikaya malik deyil, ağrılar orta dərəcədə ifadə olunur və bütün qarın üzrə diffuz yayılır. Qarın əzələləri demək olar ki, gərginləşməmiş qala bilər. Diaqnostikanın gecikməsi zamanı ağırlaşmaların (piylik və ya retroperitoneal fəzanın absesi, fleqmona və s.) riski artır.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Mədə perforasiyasının alət diaqnostikası qarın boşluğu və döş qəfəsi orqanlarının polipozisiyalı rentgenoloji müayinəsi ilə başlayır. Bu metod qarın boşluğunda sərbəst qazın aşkarlanmasına imkan verir ki, bu da boş orqanın perforasiyasının etibarlı əlaməti sayılır və təcili cərrahi müdaxilə üçün mütləq göstəriş kimi qiymətləndirilir. Qarın boşluğunda sərbəst qaz olmadıqda və klinik mənzərə şübhəli olduqda diaqnostika proqramının növbəti mərhələsi fibroqastroduodenoskopiya olub. Bu müayinə xora defektinin lokalizasiyasını, perforasiya əlamətlərini və müşayiət edən ağırlaşmaları müəyyən etməyə kömək edir. Bununla yanaşı, bütün xəstələrə dinamikada klinik və biokimyəvi qan analizləri aparılır.
Atipik qastral perforasiyaların diaqnostikası kifayət qədər mürəkkəbdir. Diaqnostik axtarış aparılarkən həkimlər qarnın yuxarı yarısının tənəffüsdə iştirakının məhdudlaşmasına, piylik kisəsi proyeksiyasında qarın divarı əzələlərinin orta dərəcəli ağrılılığına və az gərginləşməsinə, bədən istiliyinin yüksəlməsinə, qanda leykosit səviyyəsinin artmasına diqqət yetirirlər. Diaqnostikaya həmçinin qarın boşluğunun rentgenoqrafiyası, fibroqastroskopiya, USM və çətin hallarda – qarın boşluğunun KT-si kömək edir.
Müalicə
Mədə perforasiyasının müalicəsi cərrahi üsulla aparılır. Etiopatogenezdən asılı olaraq laparoskopiya, laparotomiya və ya endoskopik tikiş (mədənin lümeni daxilindən) yerinə yetirilə bilər.
Konservativ terapiya əməliyyatdan əvvəl ümumi vəziyyəti sabitləşdirmək və əməliyyatı daha əlverişli fonda yerinə yetirmək üçün aparılır ki, bu da əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaların riskini azaltmağa imkan verir.
Cərrahi müdaxilənin həcmi perforasiyanın xarakterindən asılıdır. Cərrahi taktikanın seçimi eyni zamanda aşağıdakı vəzifələrin həllinə yönəldilmişdir:
- peritonit mənbəyinin aradan qaldırılması;
- xora xəstəliyinin radikal müalicəsi;
- az travmatiklik.
Hazırda onikibarmaq bağırsağın perforativ xorasının cərrahi müalicəsinin bir neçə üsulu mövcuddur:
- perforativ dəliyin tikilməsi;
- xoranın piloroplastika və vaqotomiya ilə eksiziyası;
- mədənin müxtəlif rezeksiya növləri.
Mədə şirəsinin turşuluğunu effektiv azaldan və mədə ilə onikibarmaq bağırsağın selikli qişasına qoruyucu təsir göstərən müasir xoraəleyhinə, antasid və bürüyücü preparatların birləşməsi mədənin rezeksiyası əvəzinə perforasiya dəliyinin tikilməsi ilə kifayətlənməyə imkan verir. Son illər perforativ xoraların 60%-dən 80%-ə qədəri videolaparoskopik üsulla tikilir.
Əgər perforasiya endoskopik əməliyyat zamanı baş veribsə, perforasiya dəliyinin tikilməsi ilə laparotomiyaya və ya laparoskopiyaya keçid tövsiyə olunur. Tikiş cihazının iynəsi defektin əks kənarlarından ardıcıl keçirilərək, əməliyyatdan sonrakı defektin hər tərəfinə tikişlər qoyulur. Tikişlərin tikiş cihazı ilə dartılıb bərkidilməsi mədə divarındakı defektin tam bağlanmasına kömək edir. Sonradan lümenə karbon qazının verilməsi zamanı mədə qırışlarının tam düzəlməsi müşahidə olunur ki, bu da endoskopik tikişlərin hermetikliyini təsdiqləyir. Bərpa üçün mədəyə nazoqastral zond yeridilir.
Kimyəvi perforasiyalar tez-tez qida borusunun sikatrisial daralması və deformasiyası ilə birləşir ki, bu da cərrahi müdaxilənin xüsusiyyətlərinə öz izini qoyur. Patoloji prosesin ağırlığından asılı olaraq bir mərhələli və ya iki mərhələli əməliyyatlar aparıla bilər. Ən yüngül hallarda dərhal qida borusu ilə mədə arasında anastomoz formalaşdırmaq və eyni zamanda perforativ dəliyi tikmək mümkün olur. Ağır hallarda əvvəlcə stoma çıxarılır, iltihabi prosesin sakitləşməsi ilə isə rekonstruktiv-plastik əməliyyat aparılır (autotransplantat kimi yoğun bağırsağın fraqmentindən istifadə olunur).
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonrakı dövrdə pasiyentlərə ezofaqoqastroduodenoskopiya, qida borusu və mədənin rentgenoskopiyası aparıla bilər. Vizuallaşdırıcı diaqnostikanın nəticələrinə əsasən həkim mədə divarının bərpasının tamlığı barədə nəticə çıxarır. Cərrahi müalicədən sonra pəhriz qidalanmasına riayət etmək və rasionu tədricən genişləndirmək vacibdir. Əməliyyatdan sonrakı ilk gündə hətta su içməyə də icazə verilmir, susuzluq hiss olunduqda isə yalnız dodaqları və ağız boşluğunu isladmaq olar.
Profilaktika
Qastral perforasiyaların profilaktikası mədə xora xəstəliyinin vaxtında müalicəsinə yönəldilmişdir. Kompleks konservativ terapiyanı qastroenteroloq təyin edir. O, ən azı 2 komponentdən ibarətdir:
- xora xəstəliyinin əsas törədicisi olan Helicobacter pylori-nin məhvinə səbəb olan antibakterial preparatlar;
- xlorid turşusunun ifrazını bloklayan, bununla da helikobakter üçün əlverişsiz şərait yaradan antisekretor preparatlar.
Kimyəvi yanıqların və bununla əlaqədar perforasiyaların qarşısını almaq üçün məişət kimyası vasitələrini uşaqlar üçün əlçatmaz yerlərdə saxlamaq, həmçinin qabların markalanmasına diqqətlə nəzarət etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Az invaziv lümendaxili endoskopik əməliyyatlar mədənin, qida borusunun, nazik və yoğun bağırsağın selikli və selikaltı törəmələrinin çıxarılması üçün getdikcə daha çox tətbiq olunur. Belə müdaxilələrin ən ağır, potensial ölümcül ağırlaşması boş orqan divarının iatrogen perforasiyasıdır. Belə defektin endoskopik klipslər vasitəsilə bağlanması prosesi çox əziyyətli, vaxt baxımından uzun və həmişə uğurlu olmur. Buna görə də bu gün dünya və yerli təcrübədə iatrogen perforasiyalar zamanı standart müalicə hələ də perforasiya (deşilmə) dəliyinin tikilməsi ilə laparotomiyaya və ya laparoskopiyaya keçiddir. Həmçinin son zamanlar perforasiya dəliyinin endoskopik tikilməsi metodları tətbiq olunmağa başlamışdır.
Suallar və cavablar
Müalicə xəstəliyin və ya zədənin lokalizasiyası, ağırlığı, müayinə nəticələri və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
