Mədənin perforativ xorası xoranın mədə divarının bütün qatlarını deşərək möhtəviyyatın qarın boşluğuna çıxmasına səbəb olduğu həyati təhlükəli ağırlaşmadır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Deşilmiş mədə xorası
- mədə xorasının perforasiyası
- perforativ xora
Xəstəlik haqqında
Perforasiya xora xəstəliyinin ən təhlükəli ağırlaşmalarından biridir: xora mədə divarının bütün qatlarını deşir, mədə şirəsi, qida qalıqları və bakteriyalar qarın boşluğuna tökülür. Nəticədə bir neçə saat ərzində qarın pərdəsinin (peritonun) iltihabı – peritonit inkişaf edir. Bu vəziyyət yalnız cərrahi yolla müalicə olunur və təcili yardım tələb edir.
Xora xəstəliyinin effektiv dərman müalicəsi olsa da, perforasiyalar indi də rast gəlinir. Ağırlaşma kişilərdə daha çox, əsasən əmək qabiliyyətli yaşda müşahidə olunur, lakin son illərdə ağrıkəsicilərdən geniş istifadə ilə əlaqədar yaşlılarda da tez-tez rast gəlinir. Bəzən perforasiya xoranın ilk əlaməti olur – pasiyent əvvəllər mədə ağrısından şikayət etməmiş ola bilər.
Proqnoz əsasən vaxtdan asılıdır: əməliyyat nə qədər tez aparılarsa, peritonit və ağır ağırlaşmalar riski bir o qədər azdır. Gecikmiş müraciət zamanı vəziyyət həyat üçün təhlükəli ola bilər. Müasir cərrahiyyədə xoranın tikilməsi Helicobacter pylori-nin eradikasiyası və turşuluğu azaldan müalicə ilə birləşdirildikdə əksər hallarda xəstəliyin təkrarlanmasının qarşısını almaq mümkündür.
Səbəbləri
Perforasiya mövcud xoranın dərinləşməsi nəticəsində baş verir. Xora isə mədə selikli qişasını zədələyən aqressiv amillərlə (xlorid turşusu, pepsin) qoruyucu amillər (selik, qan dövranı, prostaqlandinlər) arasında tarazlığın pozulması ilə yaranır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Helicobacter pylori infeksiyası – xora xəstəliyinin ən tez-tez rast gəlinən səbəbi; bakteriya selikli qişanın müdafiəsini zəiflədir və xronik iltihab yaradır.
- Qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr və asetilsalisil turşusu – qoruyucu prostaqlandinlərin əmələ gəlməsini azaldır; uzunmüddətli və nəzarətsiz qəbul, xüsusən yaşlılarda, perforasiya riskini kəskin artırır.
- Qlükokortikoidlər və bəzi digər dərmanlar – qeyri-steroid vasitələrlə birlikdə qəbul edildikdə xora və onun ağırlaşmaları riski daha da yüksəlir; antikoaqulyantlar isə xoradan qanaxma riskini artırır.
- Siqaret – selikli qişanın qan dövranını pisləşdirir, xoranın sağalmasını ləngidir.
- Alkoqoldan sui-istifadə – turşu ifrazını gücləndirir, selikli qişanı birbaşa zədələyir.
- Kəskin stress və ağır vəziyyətlər – geniş yanıqlar, travmalar, böyük əməliyyatlar, şok zamanı «stress xoraları» yarana bilər.
- Qidalanma pozğunluqları – uzun fasilələr, çoxlu yemək qəbulu, bol acı və turş qida xoranın gedişini pisləşdirə bilər.
- Müalicə olunmamış xora xəstəliyi – təkrar kəskinləşmələr zamanı müalicənin vaxtında aparılmaması.
Perforasiyanı çox vaxt fiziki gərginlik, bol yemək və ya alkoqol qəbulu «təhrik edir».
Təsnifat
Perforasiyanın gedişinə və mədə möhtəviyyatının hara töküldüyünə görə aşağıdakı növlər fərqləndirilir:
- sərbəst qarın boşluğuna perforasiya – tipik forma, ən tez-tez rast gəlinir və ən parlaq klinik mənzərə ilə gedir;
- örtülü perforasiya – deşik qısa müddətdən sonra piylik, qaraciyər və ya qonşu orqanlar tərəfindən örtülür; əlamətlər zəifləyə bilər, lakin təhlükə qalır;
- atipik perforasiya – kiçik piylik kisəsinə və ya qarın arxası toxumaya; əlamətlər qeyri-tipik olur və diaqnoz çətinləşir;
- digər ağırlaşmalarla birgə perforasiya – qanaxma və ya mədə çıxacağının daralması ilə müşayiət olunan.
Mərhələlər
Müalicə olunmadıqda perforasiyanın gedişində ardıcıl dövrlər ayırd edilir:
- kəskin ağrı (kimyəvi qıcıqlanma) dövrü – ilk saatlar: turş mədə şirəsi peritonu qıcıqlandırır, qəfil kəskin ağrı və «taxta kimi» qarın yaranır;
- «yalançı yaxşılaşma» dövrü – ağrı bir qədər azalır, pasiyent özünü nisbətən yaxşı hiss edə bilər; bu, ən aldadıcı mərhələdir, çünki iltihab davam edir;
- yayılmış peritonit dövrü – bakterial iltihab bütün qarın boşluğuna yayılır, hərarət qalxır, qarın köpür, qusma, susuzluq, təzyiqin düşməsi və intoksikasiya artır.
Klinik mənzərə
Tipik perforasiya qəfil başlayır və əlamətləri çox kəskin olur:
- qarnın yuxarı hissəsində (mədəaltı nahiyədə) birdən yaranan, «xəncər zərbəsi» kimi təsvir edilən çox güclü ağrı;
- ağrının sonradan bütün qarına, bəzən sağ çiyinə və kürəyə yayılması;
- qarın əzələlərinin kəskin gərginliyi – «taxta kimi bərk qarın»;
- pasiyentin dizlərini qarnına çəkərək hərəkətsiz uzanması, hər hərəkətdə ağrının artması;
- solğunluq, soyuq tər, sürətli və zəif nəbz;
- ürəkbulanma, qusma, dildə quruluq, güclü susuzluq;
- sonrakı saatlarda – qarnın köpməsi, qazların xaric olmaması, hərarət.
Yaşlılarda, qlükokortikoid və güclü ağrıkəsicilər qəbul edən pasiyentlərdə, eləcə də örtülü perforasiyada ağrı zəif ola bilər – bu, diaqnozun gecikməsinə səbəb olur. Bəzən perforasiyadan əvvəlki günlərdə xora ağrıları güclənir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qarında qəfil kəskin ağrı, qarın əzələlərinin bərkiməsi, qusma, huşun zəifləməsi və ya qara rəngli nəcis yaranarsa – dərhal 103-ə zəng edin. Ağrıkəsici qəbul etməyin, yeməyin və su içməyin, isti qoymayın və «keçəcək» deyə gözləməyin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz stasionarda, cərrah tərəfindən qısa müddətdə qoyulur. Həkim şikayətləri və anamnezi (xora xəstəliyi, ağrıkəsici qəbulu) öyrənir, qarnı palpasiya edir: əzələ gərginliyi və peritonun qıcıqlanma əlamətləri aşkar olunur, qaraciyər nahiyəsində perkussiya zamanı normal kütlük itə bilər (qarın boşluğunda sərbəst qazın əlaməti).
- qarın boşluğunun icmal rentgenoqrafiyası – ayaq üstə vəziyyətdə diafraqma altında sərbəst qaz zolağı («oraq» simptomu) perforasiyanın xarakterik əlamətidir;
- kompüter tomoqrafiyası – ən həssas üsuldur, az miqdarda sərbəst qazı, mayeni və perforasiyanın yerini göstərir; diaqnoz şübhəli olduqda aparılır;
- USM – qarın boşluğunda mayeni və bəzən sərbəst qazı aşkar edir;
- qan və sidik analizləri, biokimyəvi müayinə – iltihabın, susuzlaşmanın, böyrək funksiyasının qiymətləndirilməsi, əməliyyata hazırlıq üçün;
- FEQDS – xüsusi hallarda, ehtiyatla aparılır, çünki hava vurulması vəziyyəti pisləşdirə bilər;
- diaqnostik laparoskopiya – digər üsullarla diaqnoz qoymaq mümkün olmadıqda; eyni zamanda müalicəvi əməliyyata keçmək olar.
Differensial diaqnostika kəskin pankreatit, kəskin xolesistit, kəskin appendisit, bağırsaq keçməzliyi, miokard infarktı və aorta anevrizmasının partlaması ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- yayılmış peritonit – qarın pərdəsinin bütöv iltihabı;
- sepsis və septik şok – infeksiyanın qana keçməsi;
- qarın boşluğunda absseslər (irinli boşluqlar);
- çoxsaylı orqan çatışmazlığı – böyrək, tənəffüs, ürək-damar sisteminin pozulması;
- əməliyyatdan sonra – yaranın infeksiyası, tikişin çatışmazlığı, bitişmə xəstəliyi;
- xoranın təkrarlanması, xüsusən Helicobacter pylori müalicə olunmadıqda.
Müalicə
Mədənin perforativ xorası təcili cərrahi müalicə tələb edir. Əməliyyat diaqnoz təsdiqləndikdən sonra mümkün qədər tez, qısa hazırlıqdan sonra aparılır.
Əməliyyatönü hazırlıq və konservativ müalicə cərrahi müdaxiləni tamamlayır:
- ağızdan qida və maye qəbulunun dayandırılması, mədənin zondla boşaldılması;
- venadaxili infuzion terapiya – susuzlaşmanın və elektrolit pozğunluqlarının korreksiyası;
- geniş spektrli antibiotiklər – peritonitin müalicəsi və profilaktikası;
- proton pompası inhibitorları – turşu ifrazının azaldılması;
- ağrının kəsilməsi, müşayiətedici xəstəliklərin korreksiyası.
Əməliyyat növləri:
- perforasiya dəliyinin tikilməsi – əsas əməliyyatdır, laparoskopik (kiçik kəsiklərlə) və ya açıq (laparotomiya) yolla aparılır; tikiş çox vaxt piylik parçası ilə əlavə örtülür;
- qarın boşluğunun yuyulması və drenajı – peritonitin aradan qaldırılması üçün;
- xoranın kəsilib çıxarılması – böyük xoralarda; mədə xorasında bədxassəli prosesi istisna etmək üçün toxumadan nümunə götürülür;
- mədənin bir hissəsinin rezeksiyası – nəhəng xoralarda, qanaxma və ya daralma ilə birgə gedişdə, xərçəng şübhəsində.
Nadir hallarda, örtülü perforasiyada və pasiyentin vəziyyəti stabil olduqda, cərrahın daimi nəzarəti altında stasionarda konservativ taktika seçilə bilər; vəziyyət pisləşdikdə dərhal əməliyyat aparılır.
Əməliyyatdan sonra bütün pasiyentlərə Helicobacter pylori müayinəsi və aşkar olunduqda eradikasiya terapiyası (antibiotiklər və turşuluğu azaldan vasitələrin birləşməsi) göstərişdir – bu, xoranın təkrarlanmasının qarşısını almağın əsas yoludur. Evdə özbaşına müalicə və ağrının «kəsilməsini» gözləmək qəti yolverilməzdir.
Reabilitasiya
Əməliyyatdan sonra qidalanma tədricən, həkimin icazəsi ilə bərpa olunur: əvvəlcə maye, sonra yumşaq, mexaniki və kimyəvi cəhətdən qoruyucu qidalar. Yeməklər az həcmdə və tez-tez qəbul edilir, acı, turş, qızardılmış qidalar, alkoqol və siqaret istisna olunur.
Bir neçə həftə ərzində ağır fiziki yükdən və ağırlıq qaldırmaqdan çəkinmək lazımdır – bu, yırtıqların yaranma riskini azaldır. Eradikasiya kursu bitdikdən sonra onun effektivliyi yoxlanılır, mədə xorasında isə həkim xoranın sağalmasını və xoşxassəli olmasını təsdiqləmək üçün nəzarət FEQDS-i təyin edir. Qeyri-steroid ağrıkəsicilərin qəbulu yalnız həkimlə razılaşdırılmaqla və mədəni qoruyan müalicə fonunda mümkündür.
Profilaktika
Perforasiyanın qarşısını almağın əsas yolu xora xəstəliyinin vaxtında aşkarlanması və tam müalicəsidir:
- mədə ağrısı, gecə və ac qarına ağrılar, qıcqırma zamanı həkimə müraciət etmək;
- Helicobacter pylori-nin müayinəsi və aşkar olunduqda tam eradikasiya kursu, sonra effektivliyin yoxlanılması;
- ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələri yalnız həkim təyinatı ilə, mümkün qədər qısa müddətə qəbul etmək;
- siqaretdən imtina və alkoqolun məhdudlaşdırılması;
- müntəzəm qidalanma, uzun ac fasilələrdən qaçmaq;
- xora xəstəliyi olanlarda qastroenteroloqun müşahidəsi və təyin edilmiş müalicəni yarımçıq qoymamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin qarın ağrısında dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır – pasiyenti cərrah müayinə edir və əməliyyat edir. Əməliyyatdan sonra müalicə və müşahidəni qastroenteroloq davam etdirir.
Yadda saxla!
- Qarnın yuxarı hissəsində qəfil «xəncər kimi» ağrı və bərk qarın – dərhal 103-ə zəng etmək üçün kifayətdir.
- Ağrının azalması həmişə yaxşılaşma demək deyil: «yalançı yaxşılaşma» dövründə peritonit davam edir.
- Ağrıkəsici qəbul etmək, qarına isti qoymaq və evdə gözləmək diaqnozu gecikdirir və təhlükəlidir.
- Əməliyyatdan sonra Helicobacter pylori-nin müalicəsi və nəzarət müayinələri xoranın təkrarlanmasının qarşısını alır.
Suallar və cavablar
Diaqnozu təsdiqləmək üçün qan analizləri, qarın boşluğunun rentgenoqrafiyası və ya kompüter tomoqrafiyası aparılır. Müalicə demək olar ki, həmişə təcili əməliyyatdır, sonra isə xoranın səbəbini aradan qaldıran dərman müalicəsi təyin olunur. Konkret taktikanı cərrah müəyyən edir.
Xeyr, bu vəziyyətdə gözləmək həyat üçün təhlükəlidir. Bəzən deşik qonşu toxumalarla örtülür və ağrı azalır, lakin qarın boşluğunda iltihab davam edə bilər. Buna görə istənilən şübhədə pasiyent stasionarda cərrah tərəfindən müayinə olunmalıdır.
Laparoskopiya kiçik kəsiklərlə aparılır, adətən daha az ağrı və daha tez bərpa ilə müşayiət olunur. Lakin hər pasiyentə uyğun deyil: peritonitin yayılmasından, pasiyentin vəziyyətindən və xoranın xüsusiyyətlərindən asılı olaraq cərrah açıq əməliyyatı seçə bilər.
Bəli, xüsusən Helicobacter pylori müalicə olunmadıqda və ya ağrıkəsicilərin nəzarətsiz qəbulu davam etdikdə. Eradikasiya kursu, siqaretdən imtina və həkimin tövsiyələrinə əməl təkrarlanma riskini xeyli azaldır.
Qida rejimi tədricən, həkimin göstərişi ilə genişləndirilir. İlk həftələrdə az həcmdə, yumşaq və qıcıqlandırıcı olmayan qidalar tövsiyə olunur. Adi qidalanmaya keçid sağalmanın gedişindən asılıdır və nəzarət müayinəsindən sonra həkimlə razılaşdırılır.
Qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələri yalnız zərurət olduqda, mümkün qədər qısa müddətə və həkimin təyinatı ilə qəbul etmək lazımdır. Xora anamnezi olan və ya yaşlı pasiyentlərdə həkim adətən eyni zamanda mədəni qoruyan preparatlar təyin edir. Bir neçə ağrıkəsicini birlikdə özbaşına qəbul etmək olmaz.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
