Psoriaz immun vasitəli xroniki iltihabi xəstəlikdir. Dəridə aydın sərhədli, qabıqlanan lövhələr yaradır və bəzi xəstələrdə psoriatik artritlə müşayiət olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Pulcuqlu dəmrov
- psoriasis vulgaris
Xəstəlik haqqında
Psoriaz – dəri örtüyünün və dırnaq lövhələrinin dalğavari residivləşən immun-iltihabi xəstəliyidir. Patologiya genetik meyllilik nəticəsində yaranır və bu meyllilik xarici amillərin təsiri altında reallaşır. Psoriaz, xüsusilə patoloji prosesə dayaq-hərəkət aparatı cəlb olunduqda, xəstənin həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı sala bilər.
Psoriaz onun gedişatına nəzarət etmək, simptomları aradan qaldırmaq üçün kifayət qədər yaxşı öyrənilmişdir. Lakin xəstəliyin mənşəyinin çoxfaktorluluğu klinik təzahürlərin qayıtmasına səbəb ola bilər. Həkim nəzarəti altında xəsta müvəqqəti olaraq dərini tamamilə sağalda bilər, lakin psoriaz residivləşən xarakter daşıdığından, plaklar həyatın istənilən anında, xüsusilə stresli vəziyyətlərdə yenidən meydana çıxa bilər. Simptomların təkrar qayıtması zamanı patoloji prosesi ən erkən mərhələdə dayandırmaq üçün mümkün qədər tez dermatoloqun konsultasiyasına yazılmaq tövsiyə olunur.
Səbəbləri
Bu günə qədər immun sisteminin psoriazın inkişaf mexanizmlərində iştirakı geniş şəkildə qəbul edilir. Adətən antigenlərə reaksiya verən immunositlər öz aqressiyalarını sağlam dəri hüceyrələrinə qarşı işə salırlar. Bu, səthi qatın hüceyrələrinin (normaya nisbətən) daha fəal bölünməsini işə salır. Epitelositlər “yetkinləşməyə” macal tapmadıqları üçün bir-birinə “möhkəm yapışa” bilmirlər. Nəticədə onlar səthə çıxır və gümüşü qişalarla örtülmüş plakvari qabarıqlıqlar əmələ gətirirlər. Beləliklə, psoriazın əsas səbəbi — tipik patogenezi işə salan genetik olaraq öncədən müəyyən edilmiş immun disfunksiyadır.
Psoriaz 2 formaya bölünür — mövsümi və qeyri-mövsümi. Belə differensiasiya onunla bağlıdır ki, birinci halda kəskinləşmələr ilə provokasiyaedici amilin təsiri arasında aydın səbəb-nəticə əlaqəsi mövcuddur. Mövsümi psoriaz zamanı kəskinləşməni aşağıdakı hallar yarada bilər:
- günəş şüalarının təsiri (yay formasında);
- soyuğun və aşağı temperaturun təsiri (qış formasında).
Qeyri-mövsümi psoriaz zamanı remissiya dövrləri olmur, xəstəlik il boyu davam edir. Kəskinləşməyə streslər və bəzi qida məhsulları (sitrus meyvələrinin, turş giləmeyvələrin, şirniyyatların çox miqdarda istifadəsi) səbəb ola bilər.
Təsnifat
Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatçısı psoriazın aşağıdakı növlərini fərqləndirir:
- adi (vulqar) — tipik klinik təzahürlərə malikdir;
- eksudativ, onun üçün islanma xarakterikdir (adi formalar — quru olur);
- generalizə olunmuş pustulyoz, bu zaman patoloji ocaqların ikincili bakterial iltihabı olur, irinin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur (səpgi üzdə də ola bilər);
- davamlı akrodermatit, bu zaman irinli səpgilər əmələ gəlir, infeksion agent isə mikrobiologiya metodları ilə aşkarlanmır (səpgilər barmaqlarda və dırnaqlarda yerləşir);
- ovuc və pəncə pustulyozu — klinik əlamətlərinə görə davamlı akrodermatitə oxşardır, lakin əl və ayaqların zədələnmə zonası proqressiv şəkildə genişlənir;
- damcışəkilli variant — papulyoz elementlər ayrı-ayrı yerləşir və bu zaman plaklara birləşmir;
- artropatik variant, revmatizm tipli oynaq iltihabı ilə müşayiət olunur;
- tərsinə psoriatik variant, bu zaman patoloji elementlər ekstensor deyil, fleksor səthlərdə, xüsusilə dirsəkdə və təbii büküşlərdə (qasıq, qoltuqaltı) aşkarlanır;
- dəqiqləşdirilməmiş forma, müxtəlif klinik təzahürlərlə xarakterizə olunur.
Lokalizasiyaya görə həkimlər psoriatik xəstəliyin aşağıdakı növlərini ayırırlar:
- ovuc və pəncə, səpgilər müvafiq olaraq ayaqlarda və əllərdə yerləşəndə;
- oynaq — psoriatik artrit;
- mukozal, patoloji prosesə ağız boşluğunun, konyunktiva kisəsinin və cinsiyyət üzvlərinin selikli qişaları məruz qalanda;
- psoriatik onixodistrofiya — dırnaq lövhələrində çökəkliklər və şırımlar əmələ gəlir, dırnaqlar solğun, qabıqlanan və ovulan olur, nəticədə kapilyarlar onlardan görünməyə başlayır (eyni zamanda kutikula nahiyəsində dəri qaşınması müşahidə olunur);
- seboreyik psoriaz, başda (tüklü nahiyə) lokalizasiya olunur;
- intertriqinoz psoriaz, bu zaman plaklar iri dermal büküşlərdə, xüsusilə barmaqlararası boşluqlarda, qoltuqaltında və döş altında əmələ gəlir;
- psoriazla assosiasiya olunmuş eritrodermiya — bu, patologiyanın ağır gedişidir, bu zaman dərmanın funksional vəziyyəti pozulur (dəri və epidermis xüsusilə həssas olur, termorequlyasiyada iştirak etmir);
- sistemli zədələnmə, spesifik iltihab daxili orqanları əhatə edəndə.
Patoloji prosesin yayılma sahəsindən asılı olaraq psoriatik xəstəliyin 3 variantı ayırd edilir:
- məhdud — bədən və baş dərisinin 20%-dən azını əhatə edir;
- yayılmış — 20%-dən çox;
- generalizə olunmuş — patoloji proses bədənin bütün örtüyünü əhatə edir.
Klinik mənzərə
Psoriaz zamanı xəstələrin tipik şikayətləri baş dərisinin tüklü hissəsinin və ya digər zədələnmə zonalarının qızarması, qabıqlanması və qaşınmasıdır. Genetik olaraq şərtlənən prosesi işə salan “populyar” amillər kimi tez-tez virus infeksiyaları, güclü stresli vəziyyətlər, hormonal yenidənqurma dövrü (püberte, qadınlarda həmçinin hamiləlik zamanı) çıxış edir.
Böyüklərdə psoriaz müxtəlif sürətlə proqressiya edə bilər. Bunu nəzərə alaraq dermatoloqlar xəstəliyin 3 mərhələsini ayırırlar:
- Proqressiv. Papulaların əmələ gəlməsi, qaşınma, qıcıqlanmadan (qaşımaqdan, iynə ilə deşmə cəhdlərindən və s.) sonra iltihabi reaksiya, həmçinin qabıqlanmanın ilkin mərhələsi ilə xarakterizə olunur.
- Stasionar. Yeni səpgilər əmələ gəlmir, köhnə plaklar ölçücə artmır, qabıqlanma cüzidir.
- Reqressiv. Plak sağalır, bu zonada piqmentdən məhrum olan, artıq qaşınmayan və qıcıqlanmayan ağ ləkə qalır (reqres əlamətləri).
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Psoriazın diaqnostikası bir tərəfdən bu xəstəliyin aşkarlanmasına, digər tərəfdən isə ümumi sağlamlıq səviyyəsinin qiymətləndirilməsinə və mümkün olduqda ən ehtimal olunan səbəbin müəyyən edilməsinə yönəlmişdir. Birinci vəzifənin həlli üçün adətən patoloji elementlərin obyektiv müayinəsi kifayət edir. İkinci vəzifənin həlli üçün isə aşağıdakı tədqiqatları özündə birləşdirə bilən kompleks diaqnostika sxemindən istifadə olunur:
- ümumiklinik qan analizi (trombositlərlə birlikdə);
- ümumiklinik sidik analizi;
- biokimyəvi qan analizi;
- orqanizmin kəskin fazalı göstəricilərinin təyini — C-reaktiv protein və revmatoid faktor;
- immunoqlobulin statusunun qiymətləndirilməsi — IgA, IgG, IgM, IgE;
- qonoreya və xlamidioz üçün test;
- qanın laxtalanma fəallığının təyini;
- genetik meyllik aşkar etmək üçün HLA-tiplaşdırma.
İnstrumental müayinə metodları adətən artrit və daxili orqanların zədələnməsi ilə inkişaf edən ağırlaşmış psoriaz formalarında təyin olunur. Anatomik quruluşun və funksional statusun qiymətləndirilməsi üçün oynaqların rentgenoqrafiyası, ürəyin, sidik ifrazı sisteminin ultrasəs skanlaması aparıla bilər.
Bəzi dəri və zöhrəvi xəstəliklər psoriaza oxşar simptomlarla keçə bilər. Dəqiq diaqnoz qoymaq üçün psoriazın differensial diaqnostikası aparılır. O, aşağıdakı metodları özündə birləşdirə bilər:
- biopsiya — zədələnmiş yerlərdən dərinin kiçik nümunəsinin götürülməsi və toxuma quruluşunun öyrənilməsi;
- laboratoriya analizləri — ilk növbədə psoriaz zədələnmələrini sifilidlərdən fərqləndirməyə yönəlmişdir;
- gizli gedən infeksion prosesləri aşkarlamaq üçün analizlər.
Müalicə
Psoriazın müalicəsi asan məsələ deyil. Terapiya autoimmun iltihabın aradan qaldırılmasına və mümkün olduqda xəstəliyin proqressiyasına səbəb olan risk amillərinin aradan qaldırılmasına yönəlmişdir. Psoriaz üzrə klinik tövsiyələrə əsasən, müalicə proqramı xəstə üçün fərdi qaydada seçilir.
Qarşıya qoyulan məqsədlərdən asılı olaraq konservativ terapiya dəri təzahürlərinin aradan qaldırılmasına (plakların azaldılması, quruluq və qaşınmanın azaldılması), immun sisteminin sağlam hüceyrələrə “hücumundan” saxlanmasına və s. yönəldilə bilər.
Bu xəstəliyin əsas müalicə metodları aşağıdakılardır:
- Xarici terapiya. Həkim məlhəm, krem və ya lossion şəklində lokal kortikosteroid preparatlar təyin edir. Topikal terapiya həmçinin D3 vitamini analoqu olan preparatları və sink tərkibli vasitələri özündə birləşdirə bilər.
- Fototerapiya — terapevtik işıq dozası ilə təsir. Dalğa uzunluğuna, şüalanma dozasına, rejimə və kursun müddətinə görə fərqlənən bir neçə fototerapiya növü tətbiq olunur. Bəzi xəstələr üçün ayrıca işıq müalicəsi kifayət edir, digərləri üçün isə əlavə olaraq fotosensibilizatorlardan istifadə tələb olunur.
- Kombinə edilmiş terapiya, bir neçə müalicə metodunu, məsələn, fototerapiya və sitostatik vasitələri özündə birləşdirir.
- Sistem terapiya orta və ağır formalı psoriaz zamanı aparılır. Bu preparatlar sitostatiklər, retinoidlər və s. kateqoriyasına aiddir. Onlar əsasən xəstəliyin proqressiya dövründə təyin olunur, sistem yan reaksiyaların inkişafı ilə müşayiət oluna biləcəyi üçün dozanın xüsusilə diqqətlə seçilməsini tələb edir.
- Bioloji preparatlar. Onlar genmühəndisliyi metodları ilə yaradılır və terapevtik məqsədlə istifadə olunan monoklonal antikorlardır.
Terapevtik effektin gücləndirilməsi üçün dərman olmayan metodlar da faydalıdır:
- streslərin azaldılması;
- xüsusilə kəskinləşmələr ərəfəsində sanatoriya və profilaktoriyalarda dövri müalicə;
- sağlam həyat tərzi və pəhrizə riayət etmə.
Reabilitasiya
Psoriazın əsas müalicə kursundan sonra sağlam həyat tərzi prinsiplərinə riayət etmək və psixoemosional sakitliyi qorumaq tövsiyə olunur. Bu, immun sisteminin işini «tənzimləməyə» və onun disfunksiya riskini azaltmağa imkan verəcək.
Profilaktika
Psoriazın effektiv profilaktika metodları işlənib hazırlanmayıb. Yaxın qohumlarında bu xəstəlik olan, yəni ağırlaşmış irsiyyəti olan xəstələrə müəyyən qaydalara riayət etmək tövsiyə olunur:
- spesifik və qeyri-spesifik profilaktika metodları ilə virus infeksiyalarından qorunmaq;
- sinir sisteminin normal işini bərpa etmək və onun həddindən artıq yorulmasının qarşısını almaq üçün gecə 7-8 saat yatmaq;
- hisə verilmiş məhsullar da daxil olmaqla aqressiv qida məhsullarının, habelə konservantların istifadəsini məhdudlaşdırmaq;
- dərinin soyuqlamasından və həddindən artıq günəşlənmədən qaçınmaq;
- solyariyə getməkdən imtina etmək;
- fiziki fəallıqla məşğul olmaq.
Yadda saxla!
Xəstəliyin növünü vizual olaraq müəyyən etmək mümkündür. Bununla belə, müşayiətedici xəstəliklərin olma ehtimalını istisna etmək və ya onların mövcudluğunu aşkar etmək, həmçinin psoriatik patologiyanın inkişaf səbəbini müəyyənləşdirmək üçün pasiyentin kompleks müayinəsi tövsiyə olunur. Hər bir pasiyent üçün müayinə proqramı fərdi qaydada tərtib edilir.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
İnsan niyə çox tərləyir: səbəblər və bununla mübarizə üsulları
Tərləmə – insan orqanizmində bədən hərarətinin normal tənzimlənməsini təmin edən, həmçinin orqanizmdən artıq maye və duzları xaric edən…
İstiqamət: Dermatologiya
“RW” cavabını necə anlamalı: sifilis testləri niyə fərqlənir?
“RW” adı bəzən ümumi işlədilsə də, sifilis testlərinin üsulları fərqlidir. Diaqnoz və nəzarət üçün testin adı, əvvəlki müalicə…
İstiqamət: Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Cinsi infeksiyalar üçün analiz: hansı nümunə nəyi yoxlayır?
Cinsi yolla keçən bütün infeksiyaları tək bir analiz yoxlamır. Testlər təmasın növünə, vaxtına, əlamətlərə və fərdi riskə uyğun…
İstiqamət: Ginekologiya / Venerologiya / İnfeksion xəstəliklər
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
