Yetkinlərdə DÇHP diqqətsizlik və/və ya hiperaktivlik-impulsivliyin davamlı nümunəsi ilə xarakterizə olunan neyroinkişaf pozuntusudur. Simptomlar uşaqlıq dövründən başlayır və gündəlik funksionallığa təsir edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hiperkinetik pozğunluq
Xəstəlik haqqında
DÇHP, yəni diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromu, böyüklərdə uşaqlarda olduğundan fərqli şəkildə özünü göstərir, lakin onun həyata təsiri az əhəmiyyətli olmaya bilər. Bu pozğunluq gündəlik tapşırıqların effektiv yerinə yetirilməsinə mane olur, emosional sahədə və peşə fəaliyyətində çətinliklər yaradır.
Məsələn, DÇHP olan böyük ev təsərrüfatının idarə edilməsində çətinlik çəkə bilər: hesabları ödəməyi unutmaq, həkim ziyarətlərini təxirə salmaq və ya görüşlərin qrafikində çaşmaq. Bu problemlər toplana bilər, təqsir hissi, stress və vəziyyətə nəzarətin itirilməsi hissini yarada bilər.
Sindrom illər boyu diqqətdən kənar qala bilər, xüsusən onun simptomları uşaqlıqda cüzi şəkildə özünü göstərmişdirsə. Tez-tez böyüklər öz çətinliklərini stresin və ya yorğunluğun öhdəsindən gəlmə ilə izah edir, məsələnin diqqət və özünənəzarət pozğunluqlarında olduğunu dərk etmirlər.
Müasir tədqiqatlar göstərir ki, DÇHP-nin əsasında beyində dofamin və noradrenalin ötürülməsinin xüsusiyyətləri ilə bağlı neyrobioloji dəyişikliklər durur. Dofamin motivasiya, zövq və diqqəti cəmləşdirmə qabiliyyətinə cavabdehdir. DÇHP olan insanlar tez-tez özlərini «ilişib qalmış» hiss edirlər, layihə üzərində işə başlaya bilmir və ya başlanmış işi bitirə bilmirlər ki, bu da özündən məyusluğa gətirib çıxarır.
Səbəbləri
Müxtəlif xarici amillər də DÇHP-nin inkişafına töhfə verə bilər. Onların arasında doğuşda aşağı çəki, vaxtından əvvəl doğuş və toksinlərin təsiri var. Məsələn, hamiləlik dövründə siqaret çəkmək və ya alkoqol qəbul etmək uşaqda sindromun yaranma riskini artırır.
DÇHP yüksək dərəcədə irsi xarakter daşıyır: əkiz tədqiqatlarına görə, insanlar arasında simptomların ifadəliliyindəki fərqlərin təxminən 70–80%-i genetik amillərlə izah olunur (irsilik göstəricisi). Bu, halların 70–80%-ində pozuntunun bilavasitə valideyndən ötürülməsi demək deyil: bir çox genin kiçik təsirləri ətraf mühit amilləri ilə birlikdə rol oynayır. Valideynlərdən birində DÇHP diaqnozu qoyulubsa, onun uşaqda inkişaf ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə artır. Tədqiqatlar bu vəziyyətin inkişafında dofaminin istehsalı ilə bağlı genlərin rolunu üzə çıxarmışdır. DÇHP olan insanlarda dofamin reseptorlarının fəallığı azalıb ki, bu da onların cəmlənmə və davranışa nəzarət qabiliyyətinə təsir göstərir.
Beynin ayrı-ayrı sahələrində fəallığın azalması da mühüm rol oynayır. DÇHP olan insanlarda planlaşdırma, impulslara nəzarət və məsələlərin həllinə cavabdeh olan prefrontal qabıq daha az effektiv işləyir. Bundan əlavə, onlarda tez-tez neyromediatorların — dofamin, serotonin və noradrenalinin — balanssızlığı qeyd olunur. Bu balanssızlıq diqqətin cəmlənməsini çətinləşdirir və artmış impulsivliyə şərait yaradır.
Təsnifat
Böyüklərdə DÇHP sindromu üç əsas tipə bölünür, onların hər biri müəyyən təzahürlərlə fərqlənir və müvafiq terapiya tələb edir.
Diqqətsizlik üstünlük təşkil edən tip
Bu tip həm kişilərdə, həm də qadınlarda rast gəlinir, lakin qadın və qızlarda daha çox diqqətdən kənarda qalır. Belə DÇHP olan insanlar daim «itirilmiş vaxt» hissini yaşaya bilərlər. Məsələn, onlar gün keçdiyini, lakin plan tərtib etsələr belə tapşırıqların bir hissəsinin yerinə yetirilmədən qaldığını görürlər.
Gündəlik həyatda diqqətsizlik tipi unutqanlıq şəklində özünü göstərə bilər. Məsələn, insan sobanı söndürməyi unuda və ya həmkarlarından gələn vacib mesajı diqqətdən qaçıra bilər. Buna görə çoxları özlərini təşkilatsız və ya tənbəl hesab etməyə başlayır, halbuki əslində səbəb onların beyninin işləmə xüsusiyyətlərindədir.
Vacib qeyd: diqqətsizlik xəyalpərəstlik altında gizlənə bilər. Belə insanlar sakit görünürlər, lakin içəridə toplanmamışlıq üzündən xaos və narahatlıq hiss edirlər.
Hiperaktiv-impulsiv tip
Bu tip DÇHP olan böyüklərdə sosial normalara riayət etməkdə çətinliklər yaranır. Məsələn, onlar iş görüşlərində söhbətdaşlarının sözünü kəsə bilər ki, bu da ünsiyyətdə gərginlik yaradır.
İmpulsiv davranış ciddi nəticələrə gətirib çıxara bilər. Məsələn, insan büdcəni əvvəlcədən planlaşdırmadan bahalı alış-veriş haqqında qərar qəbul edə bilər ki, bu da onu çətin maliyyə vəziyyətinə salır. Şəxsi həyatda hiperaktivlik yeni təəssüratlara daimi meyl şəklində özünü göstərir ki, bu da bəzən riskli hərəkətlərə və ya düşünülməmiş addımlara gətirib çıxarır.
Qarışıq tip
Qarışıq tip DÇHP diaqnostika üçün ən mürəkkəbidir, çünki onun təzahürləri konkret vəziyyətdən asılıdır. Məsələn, peşə mühitində insan bir neçə tapşırığın öhdəsindən eyni vaxtda gəlməyə çalışaraq hiperaktivlik nümayiş etdirə bilər, lakin ev şəraitində planlaşdırılmış işləri və ya ailə ilə keçirilən vaxtı unudaraq diqqətsizlik göstərə bilər.
Belə insanlarda tez-tez «paradoksal məhsuldarlıq» adlanan fenomen müşahidə olunur. Onlar tapşırığı bitirmək üçün fövqəladə saatlarla işləyə bilər, lakin bununla yanaşı digər vacib öhdəlikləri və ya məqsədləri tamamilə nəzərə almaya bilərlər.
Klinik mənzərə
Böyüklərdə DÇHP sindromunun əlamətləri müxtəlifdir və gündəlik həyata təsir göstərə bilər. Bu vəziyyəti olan böyüklər tez-tez işdə, münasibətlərdə və gündəlik həyatda çətinliklər yaşayırlar. Pozğunluğun mövcudluğunu necə müəyyən etməyi anlamaq üçün onun əsas təzahürlərinə diqqət yetirmək vacibdir.
Diqqətsizlik böyüklərdə DÇHP-nin ən geniş yayılmış əlamətlərindən biridir. O, daim unutqanlıq və detallara cəmlənə bilməməklə özünü göstərir. Məsələn:
- İnsan çantasını özü ilə götürə bilər, lakin açarları, telefonu və ya sənədləri qoymağı unuda bilər.
- Hesabat tərtib etmək və ya anketləri doldurmaq kimi tapşırıqları yerinə yetirərkən o, vacib bəndləri buraxır ki, bu da tez-tez işi yenidən görmək zərurətinə gətirib çıxarır.
Bundan əlavə, diqqətsizlik aşağıdakı şəkildə də özünü göstərir:
- Hadisələri, tədbirləri və ya vədləri unutmaq.
- Təlimatları oxumaq və ya layihə planlaşdırmaq kimi uzun müddət tələb edən işlərin yerinə yetirilməsində çətinliklər.
- Kənar qıcıqlandırıcılara, səslərə, söhbətlərə və ya telefon bildirişlərinə diqqətin yayınması.
Bu, insanın təşkilatsız və ya məsuliyyətsiz olması təəssüratını yarada bilər, halbuki əslində bu, cəmlənmə qabiliyyətinin pozulması ilə bağlıdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika bir neçə mərhələni əhatə edir.
1. Klinik müsahibə
Bu mərhələdə mütəxəssis simptomlar haqqında məlumat toplayır, onların tarixçəsini öyrənir və gündəlik həyata təsirini qiymətləndirir. Məsələn, həkim soruşa bilər: «Hesabların ödənilməsi və ya iş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi kimi vacib işləri nə qədər tez-tez unudursunuz?»
2. Qiymətləndirmə şkalaları
- ASRS şkalası xəstəyə öz simptomlarının ifadəliliyini müstəqil qiymətləndirməyə imkan verir.
- Konners şkalası ətrafdakılardan (məsələn, ailə üzvlərindən) məlumat almağa imkan verir ki, bu da mənzərəni dəqiqləşdirməyə kömək edir.
3. Digər xəstəliklərin istisna edilməsi
Depressiya, narahatlıq pozğunluqları və ya yuxu pozğunluqları kimi vəziyyətlər oxşar simptomlara malik ola bilər. Buna görə də diaqnoz qoyulmazdan əvvəl onların istisna edilməsi vacibdir.
Müalicə
Böyüklərdə DÇHP-nin müalicəsi cəmlənməni yaxşılaşdırmağa, impulsivliyə nəzarət etməyə və gündəlik tapşırıqların öhdəsindən gəlməyə kömək edir. Simptomlarla necə mübarizə aparmağı anlamaq üçün fərdi terapiyanın seçilməsi məqsədilə mütəxəssisə müraciət etmək vacibdir.
Dərmanlar fərdi xüsusiyyətlər nəzərə alınmaqla tətbiq edilir. Məsələn, stimulyatorlar vəziyyətin yaxşılaşmasına kömək edir, atomoksetin kimi stimullaşdırıcı olmayan preparatlar isə impulsivliyi azaldır.
Böyüklərdə DÇHP zamanı KBT (koqnitiv-bihevioral terapiya) vaxt idarəetmə strategiyası hazırlamağa və özünə inamı artırmağa kömək edir. Məsələn, terapevt xəstəyə narahatlıq yaradan böyük tapşırıqları daha kiçik mərhələlərə bölməyi öyrədə bilər.
Qaçış və ya üzgüçülük kimi fiziki yüklənmələr köməkçi vasitə kimi simptomları bir qədər yüngülləşdirə və əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdıra bilər, lakin əsas müalicəni əvəz etmir.
Profilaktika
DÇHP neyroinkişaf pozuntusudur və onun qarşısını almaq mümkün deyil, lakin simptomların gündəlik korreksiyası həyatın təşkili üzərində müntəzəm iş və vərdişlərin dəyişdirilməsindən asılıdır. Bu tədbirlər unutqanlıq, cəmlənmə çətinlikləri və artmış hiperaktivlik kimi əsas simptomları kompensasiya etməyə imkan verir. Korreksiyanın iki vacib aspekti — effektiv planlaşdırma və fəaliyyətin vizuallaşdırılmasıdır.
Mürəkkəbliyinə baxmayaraq, müntəzəm və məqsədyönlü korreksiya davamlı effekt verir, DÇHP olan böyüklərin həyatını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır. Əsas korreksiya üsullarına baxaq.
Planlaşdırma vasitələrindən istifadə — tez-tez böyüklərdə DÇHP simptomlarının təzahürü olan unutqanlıqla mübarizənin ən effektiv üsullarından biridir. Tapşırıqların təşkili, cədvəl tərtibi və müasir texnologiyaların tətbiqi gündəlik həyatı əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdıra bilər.
- Gündəliklər və nizamlanmış işlər. Kağız gündəliklərdən və ya bloknotlardan istifadə günün tapşırıqlarını strukturlaşdırmağa kömək edir. İşləri daha kiçik mərhələlərə bölərək və yerinə yetirilmiş bəndləri qeyd edərək, siz narahatlığı azaldan vizual irəliləyiş yaradırsınız. Məsələn, səhər ən vacibindən başlayaraq günün tapşırıqlarının siyahısını tərtib edin. Fasilə və istirahət vaxtını nəzərə alın.
- Planlaşdırma üçün rəqəmsal tətbiqlər. Müasir texnologiyalar tapşırıqları təşkil etməyə və vaxtı idarə etməyə kömək edən çoxsaylı əlverişli tətbiqlər təklif edir. Belə tətbiqlərin əsas növləri:
- Tapşırıq siyahıları: iş və şəxsi tapşırıqların təşkili üçün uyğundur.
- Elektron təqvimlər: görüşləri planlaşdırmağa, qeydlər əlavə etməyə və cədvəli digər cihazlarla sinxronlaşdırmağa imkan verir.
Rəqəmsal xatırlatmalar əlverişlidir, çünki bildirişlər lazım olan anda gəlir və unutqanlıqda kömək edir.
- Vizual planlaşdırma sistemləri. Kanban lövhələri kimi tapşırıq lövhələri hansı işlərin yerinə yetirilməli olduğunu görməyə imkan verir. Bu, eyni vaxtda çoxlu məlumatı yadda saxlamaqda çətinlik çəkən böyüklərdə diqqətsiz tip DÇHP olan insanlar üçün xüsusilə faydalıdır.
- Rutinin yaradılması. Müəyyən edilmiş gündəlik rejim xaosu minimuma endirməyə kömək edir. Məsələn:
- Səhər: tapşırıq siyahısının və planlaşdırmanın yoxlanılması.
- Gündüz: «Pomodoro» texnikasından istifadə edərək tapşırıqların yerinə yetirilməsi.
- Axşam: günün yekunlarının çıxarılması və sabah üçün hazırlıq planı.
Rutin özünənəzarətin inkişafına kömək edir və stress səviyyəsini azaltmağa kömək edir.
- «Pomodoro» texnikası. Bu vaxt idarəetmə metodu diqqətin yayınmasından qaçaraq tapşırıqlara cəmlənməyə kömək edir. Alqoritm:
- Bir tapşırıq seçin.
- Taymeri 25 dəqiqəyə qurun.
- Taymer zəngə qədər işləyin, sonra 5 dəqiqəlik fasilə edin.
- Tapşırıq yerinə yetirilənə qədər dövrü təkrarlayın.
Fiziki fəallıq böyüklərdə DÇHP-nin korreksiyasının vacib komponentidir. Müntəzəm idman məşğələləri hiperaktivliyi azaldır, dayanıqlığı yaxşılaşdırır və diqqətin və əhval-ruhiyyənin tənzimlənməsində əsas rol oynayan dofamin, serotonin və noradrenalin səviyyəsini artırır.
- Kardio yüklənmələr. Qaçış, üzgüçülük, velosiped sürmə və ya enerjili gəzinti kimi kardio məşqləri daxili gərginliyi aradan qaldırır. Onlar həmçinin əhval-ruhiyyəni sabitləşdirməyə və impulsivliyi azaltmağa kömək edir. Nümunə: 20–30 dəqiqəlik səhər qaçışları.
- Güc məşqləri. Zal məşqləri kimi ağırlıqla məşğələlər fiziki dözümlülüyü artırır və özününtizamı gücləndirir. Müntəzəm güc məşqləri həmçinin özünüqiymətləndirməni yaxşılaşdırır və narahatlığı azaldır.
- Yoga və meditasiya. Yoga şüurluluğu artırmağa, hərəkətlərin koordinasiyasını yaxşılaşdırmağa və impulsivliyi azaltmağa kömək edə bilər, lakin onun təsiri üzrə sübut bazası məhduddur. Bu, böyüklərdə hiperaktiv-impulsiv tip DÇHP olan insanlar üçün xüsusilə faydalıdır. Gündə cəmi 10 dəqiqə olsa belə, meditasiya fikirləri sakitləşdirməyə və indiki ana cəmlənməyə kömək edir.
- Qrup məşğələləri. Davamlı bölmələrdə və ya fitnes qruplarında məşğələlər təkcə fiziki yüklənmə deyil, həm də dəstək təmin edir. Böyüklərdə DÇHP olan insanlar adətən ünsiyyətdə çətinlik çəkirlər və belə tədbirlər sosial əlaqələr qurmağa kömək edir.
- Açıq havada gəzintilər. Parkda və ya meşədə piyada gəzintilər rahatlanmaya kömək edir, koqnitiv funksiyaları yaxşılaşdırır və stress səviyyəsini azaldır. Gəzintilər xüsusilə iş gününün ortasında, beynin «yenidən işə salınması» tələb olunduğu zaman faydalıdır.
- Həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması. Müntəzəm korreksiya üsulları simptomların ifadəliliyini azaltmağa, cəmlənmə qabiliyyətini yaxşılaşdırmağa və gündəlik tapşırıqların öhdəsindən gəlməyə imkan verir.
- İkincili problemlərin aradan qaldırılması. DÇHP simptomları üzərində iş narahatlıq pozğunluqlarının, depressiyanın və münasibətlərdə problemlərin qarşısını almağa kömək edir.
- İşdə və təhsildə effektivlik. Sistemli yanaşma məhsuldarlığın artırılmasına və iş proseslərinin təşkilinə köməyə yönəlmişdir.
- Vaxt tələb edir. Korreksiya özü üzərində daimi iş nəzərdə tutur ki, bu da xüsusilə başlanğıcda çətin ola bilər.
- Həmişə sürətli nəticə vermir. Bəzi dəyişikliklər vaxt tələb edir və irəliləyiş yavaşıya bilər ki, bu da motivasiyanın azalmasına gətirib çıxarır.
- Kompleks qulluq zərurəti. Yalnız məşqlər və ya dərmanlar kifayət etməyə bilər ki, bu da müxtəlif üsulların tətbiqini tələb edir.
- Maliyyə xərcləri. Terapiya, ixtisaslaşmış təlimlər və ya dərmanlar, xüsusən uzunmüddətli istifadə zamanı, baha başa gələ bilər.
Yadda saxla!
DÇHP özü-özlüyündə təcili vəziyyət deyil, lakin illərlə diaqnozsuz qalması işdə, münasibətlərdə problemlərin yığılmasına, həyəcan və depressiyaya gətirib çıxara bilər. Diqqət və özünənəzarət çətinlikləri uşaqlıqdan davam edir və gündəlik həyata mane olursa, psixiatra müraciət edin: onlayn testlər diaqnozu əvəz etmir.
Həkimə müraciəti təxirə salmayın, əgər:
- əhval uzun müddət aşağıdırsa, həyəcan və ya yuxu pozğunluğu artırsa;
- alkoqol, narkotik və ya qumar vasitəsilə «sakitləşmək» cəhdləri yaranıbsa;
- impulsivlik səbəbindən qəzalar, borclar və ya münaqişələr təkrarlanırsa;
- dərman fonunda ürəkdöyünmə, təzyiqin artması və ya yuxunun kəskin pozulması baş verirsə.
Özünüzə zərər vurmaq və ya intihar barədə fikirlər yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın və yaxınlarınıza xəbər verin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Uşaqlarda diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP)
- Frajil X sindromu
- Alkoqol deliriyası (ağ qızdırma)
- Alkoqolizm (alkoqol asılılığı)
- Asperger sindromu
- Autizm
- Bipolyar pozğunluq
- Delirium
- Demensiya
- Depressiya
- Distimiya
- Doğuşdan sonrakı depressiya
- Fobiyalar və qorxular
- Konversion (dissosiativ) pozuntu
- Narkomaniya (narkotik asılılığı)
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin ağırlığı və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
