Onurğa travmaları fəqərələrin, bağların, disklərin, onurğa beyni və sinir köklərinin zədələnməsini əhatə edir. Nevroloji defisit olduqda təcili diaqnostika və müalicə vacibdir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Onurğa sütunu oxvari skeletin əsasıdır və onun sağlamlığı bütün orqanların vəziyyətinə təsir göstərir. Onun quruluşu dayaq-hərəkət sisteminin bütün yükünü amortizasiya etməyə imkan verir, lakin sıxılma, dartılma, həddindən artıq bükülmə, açılma və fırlanma zamanı onun strukturları zədələnə bilər.
Travmaların 20-40%-ni təşkil edən ağırlaşmış hallarda ölüm halları 30%-ə çatır, sağ qalanların isə demək olar ki, 95%-i aparılmış müalicədən sonra belə zədələnmənin nəticələri ilə üzləşir.
Səbəbləri
Statistikaya görə, onurğa sütununun zədələnməsi aşağıdakıların nəticəsində baş verir:
- avtomobil qəzaları;
- hündürlükdən, o cümlədən suya yıxılma;
- zorakılıq;
- idmanla məşğul olma.
Xəstələrin böyük əksəriyyətini kişilər təşkil edir. Sümükləri, oynaqları və bağları kövrək edən degenerativ proseslər, habelə hərəkətlərin koordinasiyasının və reaksiya sürətinin pozulması fonunda yaşlı yaşda travma riski daha yüksəkdir.
Təsnifat
Lokalizasiyasına və yayılmasına görə onurğa travmalarının üç növü ayırd edilir.
- Onurğa strukturlarının zədələnməsi. Belə travmalar ağırlaşmamış adlanır, çünki yalnız onurğa sütununun bütövlüyü pozulur, onurğa beyni isə toxunulmamış qalır.
- Onurğa beyninin zədələnməsi. Xəstədə onurğa beyninin strukturunun və funksiyasının pozulması var, lakin onurğanın özü bütöv qalır.
- Onurğa və onurğa beyni travmaları (OOBT). Onurğa fəqərələrinin, sinirlərin, damarların və onurğa kanalının zədələnməsinin müşahidə edildiyi ən ağır və əlverişsiz vəziyyət.
Onurğa beyni zədələndikdə (bu, hər onurğa travmasında baş vermir) zədələnmə dərəcəsinə görə aşağıdakılar fərqləndirilir:
- silkələnmə (kommosiya);
- əzilmə (kontuziya);
- sıxılma (kompressiya);
- qismən kəsilmə;
- tam cırılma.
Onurğanın bərk strukturlarında lokalizasiya olunan sümük zədələnmələri aşağıdakılara təsnif edilir:
- əzilmə;
- sınıq;
- fəqərənin çıxığı;
- sınıq-çıxıq;
- kapsul-bağ aparatının və fəqərəarası diskin cırılması.
Travmanın özü aşağıdakı xüsusiyyətlərə malik ola bilər:
- başqa toxuma və orqanların iştirakına görə: izolə olunmuş, birgə (onurğanın digər orqanlarla birlikdə mexaniki travması), kombinə olunmuş (mexaniki travma ilə termiki, kimyəvi və s. travmanın birləşməsi);
- örtüyün pozulmasına görə: qapalı, açıq, nüfuzedici;
- zədələnmənin xarakterinə görə: stabil, qeyri-stabil;
- zədələnmə mexanizminə görə: kompression, distraksion, rotasion, kəsici-deşici, atəşli silah zədələnməsi.
Onurğa travmalarının ağırlıq dərəcəsinə görə təsnifatı onurğa sütununun müxtəlif şöbələri üçün fərqlənir: boyun şöbəsinin və döş-bel şöbəsinin travmaları ayrıca nəzərdən keçirilir. Bu, həmin nahiyələrin fərqli travmatizasiya mexanizmi və nevroloji funksiyaları ilə əlaqədardır.
Klinik mənzərə
Oxvari skeletin travmasının klinik mənzərəsi onun lokalizasiyasından və ağırlıq dərəcəsindən asılıdır.
Onurğa travmasının ən çox rast gəlinən əlamətlərinə aiddir:
- ağrı;
- şiş və hematoma;
- qeyri-təbii vəziyyət (poza);
- ayaqların və bədənin digər hissələrinin iflici;
- çiyinləri, dirsəkləri, ayaq biləklərini qaldıra bilməmə;
- əzələ hissiyyatının azalması, uyuşma;
- sidik kisəsinin və bağırsağın istəmsiz boşalması.
Onurğa travmasının simptomları və əlamətləri onurğanın müxtəlif şöbələrindəki zədələnmələrdə fərqlənir, buna görə həkim anamnez toplama mərhələsindəcə zədələnmələrin lokalizasiyasını təxmini müəyyən edə bilər.
Ağrı travmanın, hətta onurğa sınığının da, tez-tez rast gəlinən, lakin mütləq olmayan əlamətidir. Onun olmaması daha əlverişsiz klinik əlamətdir, güclü ağrı sindromu isə onurğa sütununun zədələnməsi olmadan yumşaq toxumaların cırılmasından xəbər verə bilər.
Belə travmadan sonra həkimə müraciət edən xəstələrin 40-60%-də digər daxili orqanların da zədələnməsi olur. Bunu klinik əhəmiyyətli məlumatın toplanması, ilk yardımın göstərilməsi və diaqnostika planının tərtib edilməsi zamanı nəzərə almaq lazımdır.
Ağrı sindromu və psixoloji stress onurğa travmasının simptomlarını ağırlaşdıra, ona huşunu itirmə, ürəkbulanma və qusma, taxikardiya əlavə edə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Travma almış xəstə klinikaya düşdükdən sonra onunla iki istiqamətin mütəxəssisləri işləyir:
- reanimatoloqlar – kəskin və həyat üçün təhlükəli ağırlaşmaların inkişaf riski olduqda;
- cərrahlar, neyrocərrahlar, travmatoloqlar – birbaşa zədələnmiş toxumalarla işləmək üçün.
Onurğası travma almış insanın müayinəsinin, həkim baxışından sonra, əsas üsulu rentgendir. Bu, hətta fəqərələrin ən xırda zədələnmələrini də effektiv aşkar edən və sonrakı müalicə taktikasını müəyyənləşdirməyə imkan verən sürətli, dəqiq və sadə diaqnostika üsuludur.
Mürəkkəb travma zamanı digər radioloji müayinələr də tələb oluna bilər:
- spiral kompüter tomoqrafiyası;
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
Onlar onurğanın stabilliyinin, onurğa beyninin sıxılmasının və xəstənin nevroloji statusunun obyektiv qiymətləndirilməsini aparmağa imkan verir. Əlavə olaraq baş beynin, kəllənin, çanağın, döş qəfəsinin, qarın boşluğu orqanlarının vəziyyəti öyrənilir, qanın tərkibi və özlülüyü, toksinlərin olub-olmaması üzrə laboratoriya müayinələri kompleksi aparılır.
Müalicə
Xəstənin vəziyyəti barədə obyektiv məlumat toplamaq üçün diaqnostika aparıldıqdan sonra terapiya taktikası müəyyən edilir.
Onurğa travmalarının müalicəsi üç əsas mərhələdən ibarətdir.
- Xəstəxanaya qədərki mərhələ. Bu mərhələdə kəskin pozğunluqların korreksiyası vəzifələri həll edilir, ağrı sindromunun aradan qaldırılması, immobilizasiya və onurğa sütununun və onun şöbələrinin fiksasiyası ilə tibb müəssisəsinə daşınması həyata keçirilir.
- Xəstəxana mərhələsi. Xəstə stasionara düşdükdən sonra baza terapiyası, o cümlədən cərrahi müdaxilə həyata keçirilir. Konservativ terapiya toxumaların sağalması üçün onurğanın müəyyən vəziyyətdə fiksasiya edilməsinə yönəlib. Bu yanaşmanın çatışmazlıqları müalicənin uzun müddət çəkməsi və korset çıxarıldıqdan sonra residivdir. Əməliyyatlar onurğa beyninin zədələnmələrində və qırıntılı qeyri-stabil sınıqlarda göstərişdir.
- Reabilitasiya mərhələsi. Toxumalar sağaldıqdan sonra mütəxəssislərin nəzarəti altında itirilmiş hərəki funksiyaların tədricən bərpası zəruridir.
Dərman üsulları əlavə xarakter daşıyır və ağrı sindromunun aradan qaldırılması və toxumaların regenerasiyasının sürətləndirilməsi üçün lazımdır.
Reabilitasiya
Bərpa ciddi travmaların müalicəsinin vacib mərhələsidir. İnsanın fəal həyata tam qayıda bilməsi həkim təyinatlarının nə dərəcədə diqqətlə yerinə yetirilməsindən asılıdır. Əks halda, xroniki ağrı sindromu saxlana, əzələ atrofiyası inkişaf edə, güc və dözümlülük azala bilər.
Bərpa dövrü adətən aşağıdakıları əhatə edir:
- gimnastika;
- masaj;
- fizioterapiya.
İnsanın psixoloji vəziyyətinə də diqqət tələb olunur. Adət etdiyi həyatdan müvəqqəti təcridolunma və daim məşq və prosedurlar yerinə yetirmək zərurəti reaktiv depressiyalara, bəzi onurğa travması səbəblərində isə – posttravmatik stress pozğunluğuna gətirib çıxara bilər.
Profilaktika
Gözlənilməz hadisələr, məsələn, avtomobil qəzaları nəticəsində alınan travmaların qarşısını almaq çətindir. Digər hallarda təhlükəsizlik texnikasına əməl etmək vacibdir:
- az tanış olan su hövzələrinə dalmamaq;
- idmanla məşğul olarkən xüsusi qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- potensial təhlükəli vəziyyətlərdən, məsələn, qaranlıqda qeyri-sabit səthlə hərəkət etməkdən çəkinmək;
- müxtəlif istirahət üsullarında öz fiziki imkanlarını adekvat qiymətləndirmək.
Fiziki hazırlıq möhkəm əzələ karkasının və qruplaşma vərdişlərinin formalaşması, habelə orqanizmin ümumi dözümlülüyünün artması hesabına onurğanın istənilən şöbəsinin travma riskini azalda bilər. O, insanın travma ilə üzləşməyəcəyinə zəmanət vermir, lakin sağlam həyata daha tez qayıtmağa kömək edir.
Yadda saxla!
Zərər çəkmiş insana özbaşına yardım göstərməyə cəhd etmək böyük səhvdir. Onurğa travmasının istənilən əlamətlərində dərhal təcili yardım xidmətini çağırmaq lazımdır. İnsanı hər hansı üsulla daşımaq, onu qaldırmağa cəhd etmək, vəziyyətini özbaşına fiksasiya etmək çox təhlükəlidir. Bu, zədələnmiş nahiyənin fraqmentlərinin yerdəyişməsinə səbəb ola bilər ki, bu da ciddi cərrahi müdaxilə tələb edəcək və insanın əlilləşmə riskini artıracaq.
Həkimlərin gəlməsini gözləmə dövründə zərər çəkmiş şəxsin yanında olmaq, o huşunda olarsa, ona psixoloji dəstək göstərmək və başqa heç bir hərəkət etməmək lazımdır.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin səbəbi və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
