Artrit — oynaqları zədələyən və hərəkətləri (insanın mobilikliyini) əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıra bilən xroniki iltihabi xəstəlikdir. Patologiyanın inkişafı müxtəlif strukturların — sinoviyanın, qığırdaq qatının, sümük əsasının, ətraf tendonların və bağların tədricən cəlb olunması ilə xarakterizə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Oynaq iltihabı
Xəstəlik haqqında
Artrit oynaqların iltihabının ümumi adıdır. O, bir oynağı (monoartrit) və ya eyni vaxtda bir neçə oynağı (poliartrit) zədələyə bilər. İltihab çox vaxt oynağın daxili qişası olan sinovial qişadan başlayır, sonra qığırdağa, sümüyə, bağlara və vətərlərə yayılır. Nəticədə ağrı, şişkinlik, sərtlik yaranır və hərəkətlər məhdudlaşır.
Artritin 100-dən çox növü məlumdur: autoimmun (revmatoid, psoriatik), infeksion və reaktiv artritlər, podaqra kimi maddələr mübadiləsinin pozulması ilə bağlı artritlər. Onlar səbəbə, gedişə və müalicəyə görə bir-birindən fərqlənir, buna görə «artrit» diaqnozu həmişə dəqiqləşdirmə tələb edir.
Oynaq xəstəlikləri dünyada əlilliyin əsas səbəblərindən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, təkcə revmatoid artritdən dünyada təxminən 18 milyon insan əziyyət çəkir və qadınlar kişilərdən bir neçə dəfə tez-tez xəstələnir. Artrit istənilən yaşda, o cümlədən uşaqlarda rast gəlinir. Erkən diaqnoz və müasir müalicə oynaqların dağılmasının qarşısını almağa və iş qabiliyyətini qorumağa imkan verir.
Səbəbləri
Artrit bir xəstəlik deyil, müxtəlif səbəblərlə yaranan oynaq iltihablarının ümumi adıdır. Səbəb artritin növünü və müalicə taktikasını müəyyən edir: autoimmun artritlərdə immun sistemi öz oynaq toxumalarına hücum edir, infeksion artritdə mikroorqanizmlər birbaşa oynağa düşür, reaktiv artrit başqa orqandakı infeksiyadan sonra immun reaksiya kimi yaranır, podaqrada isə sidik turşusu kristalları iltihaba səbəb olur. Bir çox hallarda irsi meyllilik və xarici amillər birlikdə rol oynayır.
Artritin ümumi səbəbləri xarici və daxili olaraq bölünür:
- daxili – bunlar autoimmun proseslər, maddələr mübadiləsinin pozulmaları, müəyyən genlərin daşıyıcılığıdır;
- xarici – travmatik zədələnmələr, infeksion agentlər, soyuma, fiziki yüklənmələr.
HLA-sistemi üzrə bəzi lokuslara malik pasiyentlərdə artrit daha tez inkişaf edir. Revmatoid artrit üçün sübut olunmuş risk faktoru siqaret çəkmədir; stressin və az hərəkətli həyat tərzinin rolu da müzakirə olunur, lakin sübut bazası məhduddur. Maddələr mübadiləsinin pozulması zamanı artroz (qığırdaq plitəsinin destruksiyası) inkişaf edə bilər. Bu xəstəlik çox vaxt oynaqların iltihabı ilə müşayiət olunur.
Artritin ən çox rast gəlinən formalarından biri revmatoid formadır. Bu, tez-tez oynaqdan kənar təzahürləri olan xroniki sinovial oynaqlar patologiyasıdır. Revmatoid artritin inkişafında infeksion faktorların rolu da öyrənilir. Tətikləyici agentlər kimi mikoplazmalar, retroviruslar, sitomeqaloviruslar, Epşteyn-Barr virusu müzakirə olunur, lakin onların səbəbkar rolu sübut edilməyib. Son vaxtlar bağırsaq mikrobiomu ilə də əlaqə aşkar edilmişdir.
Səbəbkar amillər konkret HLA-sisteminin lokuslarının daşıyıcıları olan insanlar üçün ən təhlükəli hesab olunur (genetik meyillilik). Bu insanlarda immun sistemi autoanticisimlər — o cümlədən revmatoid faktor və tsiklik sitrullinləşmiş peptidə qarşı anticisimlər — hasil etməyə başlayır. Onların iştirakı ilə əmələ gələn immun komplekslər sinovial qişada toplanır və immunitetin komponentlərini (komplement, neytrofillər, limfositlər və s.) qeyri-düzgün aktivləşdirir.
Sistem səviyyəsində immun komplekslər damar qişasına fiksasiya oluna bilər və onun iltihabına səbəb olar. İstənilən orqanların damarları zədələnə bilər ki, bu da oynaqdankənar təzahürlərin müxtəlifliyini müəyyən edir.
Daha bir nümunə – reaktiv artritin səbəblərinin təhlilidir. Bu, bağırsaq və ya sidik-cinsiyyət infeksiyasından sonra inkişaf edən seroz oynaq strukturlarının iltihabıdır. Adətən simptomlar infeksion prosesdən bir neçə həftə sonra (çox vaxt 1–4 həftə ərzində) ortaya çıxır. Törədicilər aşağıdakı mikroorqanizmlər ola bilər – xlamidiya traxomatis, pnevmofil xlamidiyalar, ureaplazmalar, bağırsaq çöpləri, şigellalar, salmonellalar, yersiniyalar, kampilobakter və digərləri.
Təsnifat
Artritin inkişaf mexanizmlərinə, klinik gedişinə və terapiyaya yanaşmalara görə fərqlənən bir neçə növü mövcuddur. Əsas variantlar aşağıdakıları əhatə edir:
- Revmatoid artrit — autoimmun xroniki iltihabi xəstəlikdir, bu zaman immun sistemi orqanizmin öz toxumalarına hücum edir. Daha çox əllərin və ayaqların kiçik oynaqlarını zədələyir.
- İnfeksion artrit — xaricdən daxil olmuş və ya iltihablı orqanlarda olan mikroorqanizmlər tərəfindən törədilir. Daha çox kəskin gedişə malik olur; buna güclü ağrı, hərarətin yüksəlməsi və toxumaların ödemi xarakterikdir.
- Reaktiv artrit — sidik-cinsiyyət və ya həzm sisteminin keçirilmiş infeksiyasından sonra yaranır. Adətən simptomlar ilkin xəstəlikdən bir neçə həftə (çox vaxt 1–4 həftə) sonra meydana çıxır.
- Podaqrik artrit — oynaqların toxumalarında sidik turşusunun toplanması və qıcıqlandırıcı təsir göstərən kristalların əmələ gəlməsi ilə əlaqədardır.
- Psoriatik artrit — dəri psoriazı olan pasiyentlərdə oynaqların autoimmun zədələnməsidir.
- Posttravmatik artrit — mexaniki zədələnmələrdən sonra yaranır, bu forma xüsusilə idmançılar arasında tez-tez rast gəlinir.
- Ankilozlaşdırıcı spondilit (Bexterev xəstəliyi) — əsasən onurğanın və sakroiliak oynaqların iltihabi zədələnməsidir, çox vaxt gənc yaşda başlayır.
- Juvenil idiopatik artrit — 16 yaşa qədər başlayan və ən azı 6 həftə davam edən, səbəbi məlum olmayan xroniki artritdir.
Artritin hər bir növü fərdi yanaşma və diqqətli diaqnostika tələb edir. Və pasiyent nə qədər tez yardım üçün müraciət edərsə, proqnoz bir o qədər yaxşı olur. Xroniki artrit – ləng gedişli, proqressivləşməyə meyilli bir prosesdir. Nümunə olaraq revmatoid artritin mərhələlərini nəzərdən keçirmək olar. Onlar əllərin və ayaqların müayinəsi zamanı rentgen məlumatları əsasında müəyyən edilir.
Birinci mərhələ – oynaq ətrafında sümük toxumasının seyrəlməsi (osteoporoz) və yumşaq toxumaların ödemi, sümük dağılması hələ yoxdur.
İkinci mərhələ – patoloji proses inkişafını davam etdirir, bu da qonşu sümükdə kistaların əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır (o, daha da kövrək olur).
Üçüncü mərhələ – oynaq deformasiyaya uğrayır, bu zaman oynaq səthlərinin çıxığı baş verir.
Dördüncü mərhələ – qığırdaq lövhəsinin güclü destruksiyası, bu da sümüklərin bitişməsinə gətirib çıxarır (bu proses ankiloz adlanır).
Klinik mənzərə
Klinik simptomlar müxtəlif ola bilər, lakin artritin ümumi əlamətlərinə aşağıdakılar daxildir:
- bir və ya bir neçə oynaq nahiyəsində ağrı;
- xüsusilə səhərlər sərtlik;
- ödem və şişkinlik;
- oynaq üzərində dərinin qızarması və temperaturunun artması;
- əllərdə, ayaqlarda hərəkət həcminin azalması;
- yorğunluq, ümumi halsızlıq.
Revmatoid forma üçün bədənin sol və sağ yarısında eyni adlı oynaqların zədələnməsi, barmaqların əyrilməsi, fiziki aktivliyin məhdudlaşması xarakterikdir. İnfeksion zədələnmə temperaturun yüksəlməsinə, üşütməyə, intensiv ağrılara gətirib çıxarır, bu zaman vəziyyətin pisləşməsi kəskin başlayır.
Reaktiv artrit adətən sistitdən və ya digər sidik-cinsiyyət, bağırsaq infeksiyasından 1 ay sonra inkişaf edir. Bu xəstəlik üçün əsasən ayaq oynaqlarının – diz, topuq və ayağın birinci barmağı oynaqlarının zədələnməsi xarakterikdir. Yuxarı ətrafların hərəkətli oynaqları xeyli daha az zədələnir. Reaktiv artritdə çox vaxt oynaqdankənar təzahürlər olur. Xüsusilə tez-tez konyunktivit müşahidə olunur, hətta müalicə olmadan belə bir neçə gün ərzində keçir. Kiçik çanaqda yerləşən ilkin ocağa cavab olaraq qasıq limfa düyünləri də böyüyə bilər. Artritin müxtəlif növlərinin simptomatikası çox dəyişkəndir və bəzən qeyri-spesifik ola bilər. Buna görə də hər hansı şübhəli simptomlar yarandıqda həkimlə mümkün qədər tez məsləhətləşmək tövsiyə olunur.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Artritin diaqnostikası xəstənin sorğulanması və fiziki müayinəsi ilə başlayır. Diaqnozu təsdiqləmək üçün aşağıdakı üsullar tətbiq olunur:
- qan tədqiqi (ümumi klinik analiz, revmatoid faktor, CRP- C-tip reaktiv protein);
- oynaqdaxili mayenin tədqiqi – sıxlıq dəyişir, çoxlu miqdarda immun hüceyrələr peyda olur;
- qan plazmasında sidik turşusunun konsentrasiyasının tədqiqi;
- oynağın rentgenoqrafik müayinəsi – altındakı sümüyün az sıxlığını, oynaq əmələ gətirən sümüklərin yaxınlaşmasını müəyyən edir;
- ultrasəs skanlaması (USM) –oynaq daxilində və oynaqdankənar yumşaq toxumalardakı dəyişiklikləri aşkar edir;
- oynağın və yumşaq toxumaların maqnit-rezonans tomoqrafiyası;
- toxuma biopsiyası (mürəkkəb hallarda);
- autoimmun markerləri aşkar etmək üçün laborator testlər;
- tətikləyici infeksiyaların (xlamidiyalar, mikoplazmalar, viruslar) PZR diaqnostikası.
Müasir diaqnostika xəstəliyin tipini və mərhələsini müəyyən etməyə, adekvat müalicə taktikası seçməyə və reabilitasiya proqramı tərtib etməyə imkan verir.
Xidmətlər
- Artroskopik müalicə
- Dirsək oynağının KT-si
- Diz oynağının USM-i
- Diz oynağının blokadası
- Diz oynağının rentgeni
- Kürəyin rentgeni
- Mil-bilək oynağının USM-i
- Onkomarker – S100 zülalı (S100 Protein)
- Onurğanın KT-densitometriyası
- Oynaqların MRT-si
- Oynaqların USM-i
- Oynaqların blokadası
- Oynaqların endoprotezlənməsi
- Pəncənin USM-i
- Qanın immunofenotipləşdirilməsi
- Revmatoid amil
- Sinirlərin blokadası
- Sümüklərin və oynaqların KT-si
Müalicə
Artritin müalicəsi xəstəliyin formasından və ağırlığından asılı olan kompleks yanaşma tələb edir. Əsas istiqamətlər:
- dərman terapiyası: qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar, qlükokortikosteroidlər (hormonal steroidlər), immunodepressantlar;
- antibiotiklər — infeksion formada göstərişdir;
- xondroprotektorlar – oynaq qığırdağını möhkəmləndirməyə və onun bərpasını yaxşılaşdırmağa imkan verir;
- fizioterapiya – kəskin prosesin sönməsindən sonra tətbiq olunur;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi – oynaqları əhatə edən əzələlərin möhkəmləndirilməsinə yönəlir (işlənib hazırlanma ağrı sindromu aradan qaldırıldıqdan sonra mümkündür);
- yerli müalicə (məlhəmlər, kompreslər) – mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdırmağa, ağrı və ödemlə mübarizə aparmağa kömək edir.
Urogenital infeksiya ilə provokasiya olunmuş reaktiv artrit zamanı cinsi həyat yalnız prezervativlə icazə verilir. Müalicə başa çatdıqdan sonra partnyorlar təkrari müayinədən keçirlər, bu müayinə trigqer mikroorqanizmin tam məhvinə təsdiq etməlidir.
Artriti necə müalicə etməyi həkim qərar verir. Oynaq artritinin müalicəsi toxumaların destruksiyasının qarşısını almaq üçün vaxtında aparılmalıdır. Artritin tam müalicə olunub-olunmaması formadan asılıdır, lakin vaxtında və müntəzəm nəzarətlə uzunmüddətli remissiya və yaxşı həyat keyfiyyətinə nail olmaq mümkündür.
Reabilitasiya
Kəskinləşmədən sonra düzgün reabilitasiya zəruridir. O, aşağıdakıları əhatə edir:
- nəfəs məşqləri və müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- fizioterapevtik prosedurlar;
- masaj;
- əl və ayaqların hərəkət aktivliyinin bərpası;
- çəkiyə nəzarət;
- iltihabəleyhinə təsirli pəhriz;
- provokasiyaedici amillərin aradan qaldırılması.
Reabilitasiya təkrari iltihabın və prosesin xroniki formaya keçməsinin qarşısını almağa kömək edir. Beləliklə, reaktiv artritli pasiyentlərdə tam sağalma adətən yarım il ərzində (1 ilə qədər) baş verir. Bəzi xəstələrdə gecikmiş ağırlaşmalar mümkündür – ankilozlaşdırıcı spondilit, psoriatik artrit və s.
Osteoporoz əlamətləri olmayan xroniki artritli pasiyentlərə kalsium və D vitamininin uzunmüddətli qəbulu tövsiyə olunur. Bu preparatlar sümüyü möhkəmləndirməyə və sınıqlardan qaçmağa imkan verir.
Revmatoid artrit damarları və ürəyi zədələyə bilən autoimmun xəstəlikdir. Bu, kardioloji riskləri artırır. Onları azaltmağa erkən təyini pis xolesterinin səviyyəsini azaldan və bununla da arteriyaların funksional vəziyyətini yaxşılaşdıran statinlər – preparatlar – imkan verir.
Profilaktika
Profilaktika xəstəliyin inkişaf riskinin azaldılmasına yönəlmişdir:
- fiziki aktivliyin saxlanılması;
- infeksiyaların vaxtında müalicəsi;
- düzgün qidalanma;
- zərərli vərdişlərdən imtina;
- soyuma və travmalardan uzaq durma;
- bədən kütləsinə nəzarət.
Bu tədbirlər iltihabın inkişaf prosesini yavaşıtmağa və oynaqları möhkəmləndirməyə kömək edir.
Yadda saxla!
Artritin ilk simptomları əhəmiyyətsiz ola bilər. Bu, yüngül ifadəli ağrı və ya səhərlər oynaqlarda sərtlik ola bilər. Belə təzahürlər ümumilikdə pasiyentin həyat keyfiyyətini pozmur, buna görə də o, tibbi yardım üçün müraciət etməyə tələsmir. Lakin yadda saxlamaq vacibdir ki, erkən müraciət, dəqiq diaqnostika və terapiyaya vaxtında başlanması sağlam və aktiv uzunömürlülüyün qorunmasına kömək edir. Oynaq artritini necə müalicə etmək məsələsi yalnız mütəxəssis tərəfindən həll edilməlidir. Bu məsələdə heç bir özünü müalicə olmamalıdır!
Suallar və cavablar
Xeyr, artritin özü, hətta infeksion mənşəli formalarda belə, bir insandan digərinə birbaşa ötürülmür, oynaq iltihabının özü yoluxucu deyil. İnfeksion artritdə problem yaradan mikroorqanizm nəzəri olaraq başqa yollarla yoluxa bilsə də, bu, mütləq başqa insanda oynaq iltihabına səbəb olmur, çünki reaksiya konkret orqanizmin immun sisteminin xüsusiyyətlərindən asılıdır. Buna görə artriti olan insanla adi təmasdan çəkinməyə ehtiyac yoxdur.
Autoimmun artrit formalarında, məsələn revmatoid artritdə, genetik meyllilik mühüm rol oynayır və ailədə oxşar xəstəliklər olduqda risk bir qədər yüksək ola bilər. Lakin bu, xəstəliyin mütləq inkişaf edəcəyi demək deyil, irsi meyllilik yalnız risk amillərindən biridir, digər amillər, infeksiyalar, immun sistemin vəziyyəti, də rol oynayır. Podaqra kimi digər formalarda isə maddələr mübadiləsinin irsi xüsusiyyətləri təsir edə bilər.
Bəli, artrit təkcə yaşlı insanlara xas problem deyil, uşaqlarda da, o cümlədən yuvenil idiopatik artrit formasında, rast gəlinir. Uşaqlarda simptomlar bəzən qeyri-müəyyən olur: oynaq ağrısından çox hərəkətdən yayınma, əzginlik və ya oyunlardan imtina diqqəti cəlb edə bilər. Erkən aşkarlama və müalicə oynaqların normal inkişafını qorumaq üçün vacibdir, ona görə şübhə yarandıqda uşaq həkiminə müraciət gecikdirilməməlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
