Ateroma — dərinin piy vəzisinin kistasıdır, adətən ağrısızdır, həyat və sağlamlıq üçün təhlükə yaratmır, lakin kosmetik qüsur yaradır. Xalq arasında adı — «yağ düyünü».
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Yağ düyünü
- epidermal kista
- retensiya kistası
- piy vəzisinin kistası
- trixilemmal kista (baş dərisində)
Xəstəlik haqqında
Ateroma dərinin və ya dərialtı toxumanın içində yerləşən, kapsulla əhatə olunmuş xoşxassəli kistadır. Gündəlik həyatda bu ad bir neçə oxşar törəməni birləşdirir: piy vəzisinin axacağı tıxandıqda yaranan retensiya kistası, tük follikulunun ağzından inkişaf edən epidermal kista, baş dərisində isə trixilemmal kista. Onların hamısının içində qatı, ağımtıl-sarımtıl, bəzən xoşagəlməz iyli kütlə – piy və buynuzlaşmış dəri hüceyrələri olur.
Ateroma bədənin istənilən hissəsində yarana bilər, lakin daha çox piy vəziləri ilə zəngin nahiyələrdə – baş dərisində, üzdə, qulaq ardında, boyunda, kürəkdə, sinədə və qasıq nahiyəsində rast gəlinir. Ən çox gənc və orta yaşlı insanlarda aşkar edilir, uşaqlarda nisbətən nadir hallarda olur. Törəmə tək və ya çoxsaylı ola bilər.
Ateroma xoşxassəlidir, bədxassəli şişə çevrilməsi son dərəcə nadir hallarda baş verir. Onun əsas problemi kosmetik qüsur, paltar və ya daraqla travmalanma, həmçinin iltihablanma və irinləmə meylidir. Kista özü-özünə sorulmur, ondan tam xilas olmağın yeganə etibarlı yolu kapsulu ilə birlikdə cərrahi çıxarılmasıdır.
Səbəbləri
Ateroma piy vəzisinin axacağının və ya tük follikulunun ağzının tıxanması nəticəsində yaranır. Sekret xaricə çıxa bilmir, axacağı dartır və tədricən birləşdirici toxuma kapsulu ilə əhatə olunmuş boşluq əmələ gəlir. Bu prosesi asanlaşdıran amillər:
- Genetik meyllilik. Bəzi insanlarda kistalar daha tez-tez və çoxsaylı yaranır; nadir irsi sindromlarda (məsələn, Qardner sindromu) çoxsaylı kistalar adətən uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə əmələ gəlir. Yenidoğulmuşlarda üzdə görünən xırda ağ düyüncüklər (miliumlar) ateroma deyil və adətən öz-özünə keçir.
- Akne (sızanaq xəstəliyi). Axacaqların ağzı buynuzlaşır, sekret qatılaşır, tıxanma asanlaşır.
- Yağlı seboreya. Piyin həddindən artıq ifrazı, xüsusən baş dərisində və üzdə.
- Dərinin mexaniki zədələnməsi. Furunkullar, kəsiklər, sıyrıqlar, çapıqlar, təraş və epilyasiya zamanı tüklərin daimi travması.
- Sızanaqları sıxmaq vərdişi. Axacağın divarı zədələnir, epidermis hüceyrələri dərinin dərin qatlarına düşür.
- Hormonal dəyişikliklər. Yeniyetməlik dövrü, hamiləlik, endokrin pozğunluqlar piy vəzilərinin işinə təsir edir.
- Güclü tərləmə və gigiyenanın pozulması. İsti iqlim, sıx sintetik paltar və dərinin qeyri-kafi təmizlənməsi axacaqların tıxanmasına şərait yaradır.
- Dəriyə xarici təsirlər. Ultrabənövşəyi şüalanmanın, yanıq və donmaların dərinin quruluşunu dəyişdirməsi.
Adətən bir insanda eyni zamanda bir neçə amil təsir göstərir, bəzən isə aydın səbəb müəyyən edilmir.
Təsnifat
Mənşəyinə və quruluşuna görə ateroma adı altında birləşdirilən törəmələr bunlardır:
- epidermal (epidermoid) kista – ən çox rast gəlinən forma, tük follikulunun ağzından inkişaf edir, üzdə, boyunda, gövdədə yerləşir;
- retensiya kistası – piy vəzisinin axacağının tıxanması nəticəsində yaranır;
- trixilemmal kista – əsasən baş dərisində yerləşir, çox vaxt çoxsaylı olur və ailəvi meyl göstərir;
- steatosistoma – çoxsaylı xırda piy kistaları, bəzən irsi xarakter daşıyır.
Vəziyyətinə görə sadə (iltihablanmamış) və iltihablanmış, irinləmiş ateroma ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Ateroma uzun müddət heç bir narahatlıq yaratmadan yavaş-yavaş böyüyür. Tipik əlamətlər:
- Dəri altında dairəvi düyün. Yumşaq-elastik və ya sıx, aydın sərhədli, kiçik noxuddan bir neçə santimetrə qədər ölçüdə.
- Hərəkətlilik. Törəmə ətraf toxumalara nisbətən sürüşür, lakin üzərindəki dəriyə bitişik olur, dərini onun üzərində qırışa yığmaq çətindir.
- Mərkəzi nöqtə. Kistanın üzərində tıxanmış axacağın qara və ya tünd nöqtə şəklində ağzı görünə bilər.
- Ağrısızlıq. İltihablanmamış ateroma ağrı vermir.
- Qoxulu kütlənin xaric olması. Təzyiq zamanı bəzən mərkəzi nöqtədən qatı, xoşagəlməz iyli kütlə çıxır.
- Baş dərisində ateroma üzərində saçlar seyrəkləşə bilər; daraqla daimi travma xırda yaralara və qanaxmaya səbəb olur.
Paltarla sürtünən yerlərdə sürtünmə izləri və iltihab əlamətləri yarana bilər. İltihablandıqda ateroma qızarır, şişir, ağrılı və isti olur, bəzən irin xaric olur, ümumi zəiflik və hərarət yüksəlməsi qoşulur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: qızartı ətraf dəriyə sürətlə yayılır, hərarət yüksəlir və üşütmə olur, üzdə (xüsusən burun və yuxarı dodaq nahiyəsində) iltihablanmış düyün sürətlə böyüyür, törəmə tez böyüyür, bərkiyir, hərəkətsiz olur və ya qanayır.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu adətən cərrah və ya dermatoloq qoyur. Həkim törəmənin nə vaxt yarandığını, böyümə sürətini, iltihab epizodlarını və ailədə oxşar törəmələrin olub-olmadığını soruşur.
- Baxış və palpasiya. Həkim törəmənin yerini, ölçüsünü, konsistensiyasını, hərəkətliliyini, dəriyə bitişikliyini və mərkəzi nöqtənin olub-olmadığını qiymətləndirir. Əksər hallarda bu, diaqnoz üçün kifayət edir.
- Dermatoskopiya. Dərinin səthini böyüdərək müayinə etməyə və piqmentli törəmələrdən fərqləndirməyə imkan verir.
- Yumşaq toxumaların ultrasəs müayinəsi. Kapsulu, tərkibin xarakterini, ölçünü və dərinliyi, ətraf toxumalarla əlaqəni göstərir; ateromanı lipoma (piy toxumasının xoşxassəli şişi), fibroma, higroma (oynaq və ya vətər yanında maye kistası) və limfa düyünündən fərqləndirməyə kömək edir.
- Histoloji müayinə. Çıxarılmış kista mikroskop altında öyrənilir – bu, diaqnozu yekun təsdiqləyir və nadir bədxassəli prosesləri istisna edir.
- Laborator müayinələr. Əməliyyatdan əvvəl, eləcə də iltihab zamanı həkim ümumi qan analizi və qanda şəkərin təyinini tələb edə bilər.
Differensial diaqnostika lipoma, dermoid kista, furunkul, limfadenit, higroma və dərinin şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Kistanın iltihablanması və irinləməsi – çox vaxt sıxma, travma və ya özbaşına açma cəhdindən sonra baş verir.
- Abses və flegmona – irinin ətraf toxumalara yayılması, cərrahi açılma tələb edir.
- Kistanın öz-özünə açılması və uzun sağalan yara, nəzərəçarpan çapığın yaranması.
- Kapsul tam çıxarılmadıqda təkrarlanma (residiv).
- Çox nadir hallarda – bədxassəli çevrilmə.
Müalicə
Ateromanın yeganə radikal müalicəsi kistanın kapsulu ilə birlikdə tam cərrahi çıxarılmasıdır. Məlhəmlər, kompresslər, dərman vasitələri və xalq üsulları kistanı sordurmur, punksiya və tərkibin sıxılması isə yalnız müvəqqəti nəticə verir: kapsul qaldıqca tərkib yenidən yığılır.
Kiçik, ağrısız və iltihablanmamış ateromada həkim müşahidə təklif edə bilər, lakin planlı çıxarılma daha məqsədəuyğundur: iltihablanmamış kistanın əməliyyatı daha sadə, kosmetik nəticəsi isə daha yaxşıdır.
- Klassik cərrahi çıxarılma. Yerli keyləşdirmə altında dəri kəsilir, kista kapsulu ilə birlikdə tam çıxarılır, kosmetik tikiş qoyulur. Müdaxilə ambulator şəraitdə aparılır və adətən çox vaxt aparmır.
- Radiodalğalı və lazer üsulları. Kəsik radiodalğalı və ya lazer aparatı ilə aparılır, bu zaman qanaxma az olur, kiçik ateromalarda kosmetik nəticə yaxşıdır. Kardiostimulyatoru olan pasiyentlərdə radiodalğalı üsul məhdudlaşdırıla bilər.
- İltihablanmış və irinləmiş ateroma. Əvvəlcə irinli boşluq cərrah tərəfindən açılır və drenaj olunur, lazım gəldikdə antibakterial preparatlar təyin edilir. İltihab söndükdən və toxumalar sağaldıqdan sonra kapsul planlı şəkildə çıxarılır.
Çıxarılmış material histoloji müayinəyə göndərilir. Əməliyyatdan sonra yara təmiz və quru saxlanılır, sarğılar həkimin tövsiyəsinə uyğun dəyişdirilir, tikişlər müəyyən müddətdən sonra çıxarılır. Yarada qızartı, ağrının artması, axıntı və ya hərarət yaranarsa, cərraha müraciət etmək lazımdır.
Evdə ateromanı sıxmaq, iynə ilə deşmək, kəsmək və ya isti kompresslə «açmağa» çalışmaq olmaz – bu, infeksiyanın yayılmasına, absesə və kobud çapığa gətirib çıxarır.
Profilaktika
Ateromanın yaranmasının qarşısını həmişə almaq mümkün deyil, xüsusən irsi meyl olduqda. Lakin dəriyə düzgün qulluq axacaqların tıxanması və kistanın iltihablanması riskini azaldır.
- Dərini müntəzəm olaraq yumşaq vasitələrlə təmizləyin, xüsusən piyli dəri, çoxlu tərləmə və isti hava zamanı.
- Sızanaqları və qara nöqtələri sıxmayın.
- Akne və seboreyanı dermatoloq nəzarətində müalicə edin.
- Dərini sürtən sıx, sintetik paltardan çəkinin.
- Təraş və epilyasiya zamanı dərinin zədələnməsindən qaçın.
- Mövcud ateromanı sıxmayın və özünüz açmağa çalışmayın, onu iltihablanmamış vəziyyətdə planlı şəkildə çıxartdırın.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ateroma şübhəsi olduqda cərraha və ya dermatoloqa müraciət etmək lazımdır. Uşaqlarda çoxsaylı kistalar aşkar edildikdə pediatr əlavə müayinə tövsiyə edə bilər.
Yadda saxla!
- Ateroma xoşxassəli törəmədir, lakin özü-özünə sorulmur və dərmanlarla müalicə olunmur.
- Kista kapsulu ilə birlikdə tam çıxarılmadıqda yenidən əmələ gələ bilər, buna görə müalicəni cərrah aparmalıdır.
- Sıxmaq, deşmək və evdə açmaq iltihaba, absesə və nəzərəçarpan çapığa səbəb olur.
- Ən yaxşı vaxt – iltihab yaranmamış planlı çıxarılmadır.
- Tez böyüyən, bərk, hərəkətsiz və ya qanayan düyün mütləq həkim tərəfindən müayinə olunmalıdır.
Suallar və cavablar
Kiçik və narahatlıq yaratmayan ateromalar bəzən müşahidə altında saxlanıla bilər, lakin kista özbaşına yox olmur və dərman vasitələri onu həll etmir. İltihablaşma, ağrı və ya böyümə olduqda cərrah adətən kistanın kapsulla birlikdə xaric edilməsini məsləhət görür, çünki kapsul qalarsa residiv riski var. Konkret taktikanı ölçü, yerləşmə və ağırlaşmaların olub-olmamasına görə həkim müəyyən edir.
İltihablaşmış ateroma qızarır, şişir, ağrılı olur, bəzən irinlə dolur və üzərindəki dəri isti olur. Bu zaman kistanı sıxmaq və ya evdə açmaq təhlükəlidir, çünki infeksiya ətraf toxumalara yayıla bilər. Belə hallarda cərraha müraciət lazımdır — irinli boşluq açılır, iltihab söndükdən sonra kistanın çıxarılması planlaşdırılır.
Əksər ateromalar irsi sindromla bağlı olmayan adi hadisədir, lakin bəzi insanlarda kistaların tez-tez və çoxsaylı yaranmasına genetik meyllik rol oynaya bilər. Nadir hallarda, məsələn Qardner sindromunda, çoxsaylı kistalar irsi xəstəliyin bir əlaməti kimi uşaqlıqdan meydana çıxır. Belə şübhə olduqda həkim əlavə müayinə və genetik məsləhətləşmə tövsiyə edə bilər.
Ateroma dəriyə bitişikdir, üzərində çox vaxt mərkəzi nöqtə olur və iltihablanmağa meyllidir. Lipoma isə daha dərində yerləşən, yumşaq, dəridən asılı olmayaraq sürüşən piy toxuması şişidir. Dəqiq fərqi həkim müayinə və ultrasəs əsasında müəyyən edir.
Ateroma xoşxassəli törəmədir və bədxassəli çevrilmə son dərəcə nadir hallarda baş verir. Buna baxmayaraq, tez böyüyən, bərk, hərəkətsiz və ya qanayan düyün mütləq həkimə göstərilməlidir. Çıxarılan kistanın histoloji müayinəsi diaqnozu dəqiq təsdiqləyir.
Kiçik, iltihablanmamış ateromanın planlı çıxarılmasından sonra kosmetik tikiş qoyulur və çapıq adətən az nəzərə çarpır. İltihablanmış və ya böyük kistadan sonra çapıq daha nəzərəçarpan ola bilər. Buna görə ateromanı ağırlaşma yaranmadan çıxartdırmaq məsləhətdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
