Autoimmun tireoidit (AIT) – bu, immunitetin disfunksiyası ilə əlaqəli qalxanabənzər vəzinin iltihabi zədələnməsidir (immun hüceyrələr orqanizmin öz toxumalarına – tireoid strukturlara – hücum etməyə başlayır).
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Haşimoto tireoiditi
- xroniki limfositar tireoidit
Xəstəlik haqqında
Autoimmun tireoidit (AIT) – bu, immunitetin disfunksiyası ilə əlaqəli qalxanabənzər vəzinin iltihabi zədələnməsidir (immun hüceyrələr orqanizmin öz toxumalarına – tireoid strukturlara – hücum etməyə başlayır).
Autoimmun tireoidit ümumi populyasiyada halların 40%-dək tezliyi ilə rast gəlinir.
Autoimmun tireoidit, onu ilk dəfə təsvir etmiş tədqiqatçının adı ilə Haşimoto zobu da adlandırılır. Bu patologiya üçün tirotsitlərə «hücum edən» autoantitellərin əmələ gəlməsi xarakterikdir. Morfoloji baxımdan belə proses vəzinin limfosit hüceyrələrlə infiltrasiya olunması ilə təzahür edir. Zamanla bu, funksional aktiv parenximanın destruksiyasına gətirib çıxarır ki, bu da orqanın funksional aktivliyinin azalması ilə müşayiət olunur – tiroksin və triiodtironinin ifrazı azalır. Lakin bu, xəstəliyin uzun müddət mövcud olması və vaxtında müalicənin olmaması zamanı baş verir.
Səbəbləri
Autoimmun tireoiditin əsas səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- Radiasiya amili. Qalxanabənzər vəzidə selektiv şəkildə toplanan radioaktiv yod izotopları, onların böyük miqdarda orqanizmə daxil olması zamanı əvvəlcə orqanın funksiyasını stimullaşdırır, sonra isə zəiflədir. Bu, zədələnmənin çoxsaylı formalarını və müxtəlif tireoid patologiyanın inkişafını şərtləndirir. Qalxanabənzər vəzə 131 yodunun təsiri zamanı qalxanabənzər vəzinin mikrosomal antigeninə qarşı autoantitellər əmələ gəlir ki, bu da AİT-yə səbəb ola bilər.
- Yod çatışmazlığı. Ətraf mühitdə yodun defisiti vəz hüceyrələrinin genomuna hormonal və radiasiya-kimyəvi amillərin maksimum təsir göstərdiyi mikroocaqların yaranmasına kömək edir. Bu, qalxanabənzər vəzidə uzunömürlü radionuklidlərin, mikroelementlərin toplanmasına və autoimmun zədələnmənin inkişafına gətirib çıxarır.
- Mikroelement disbalansı. Tireoid xəstəliklər hormonların sintezində iştirak edən və yodun mübadiləsinə təsir göstərən bir sıra mikroelementlərin (selen, sink, mis, xrom və digərləri) disbalansı ilə əlaqələndirilir.
- Genetik amillər. AİT genetik meyillik əsasında duran multifaktorial xəstəlikdir. Autoimmun tireoid xəstəliklərinin inkişafının səbəb-nəticə əlaqəsində genetikanın payı təxminən 75 % təşkil edir.
- İmmun disbalans. Genetik defekt təsadüfi mutasiya nəticəsində yaranan orqan-spesifik T-limfositlərin «qadağan olunmuş» klonunun sağ qalmasına gətirib çıxarır. Bu autoantitellər tireoid antigenlərlə qarşılıqlı təsirə girərək hüceyrələri zədələyir. Xroniki autoimmun iltihab inkişaf edir.
Autoimmun tireoidit ən çox qadınlarda rast gəlinir. Hesab olunur ki, buna hormonal dəyişikliklər, xüsusilə pubertat dövründə, hamiləlik zamanı, eləcə də yumurtalıq funksiyasının sönməsi zamanı baş verən dəyişikliklər kömək edir.
Təsnifat
Klinik praktikada autoimmun tireoiditin aşağıdakı növlərini ayırd etmək qəbul edilmişdir:
- Diffuz – infiltrasiya vəzinin bütün şöbələrində müşahidə olunduqda;
- Düyünlü – infiltrasiya olunmuş lokal sahənin əmələ gəlməsi;
- Diffuz-düyünlü – yuxarıda qeyd olunan iki növün birləşməsini təşkil edir.
Qalxanabənzər vəzinin (QV) funksional ehtiyatlarının saxlanmasına görə autoimmun tireoiditin 3 klinik variantı ola bilər:
- Hipertireoz vəziyyəti – ilkin tirosit destruksiyası zamanı artıq əmələ gəlmiş tireoid hormonlar qan dövranına daxil olur;
- Eutireoz vəziyyəti – QV hormonlarının ifrazı pozulmur;
- Hipotireoz vəziyyəti – parenximanın destruksiyası triiodtironin və tiroksinin sintezinin azalmasına gətirib çıxarır.
Hipotireoz AIT xəstələrinin təxminən 40%-ində aşkarlanır. Xəstələrin əksəriyyətində eutireoz saxlanılır.
Xəstəliyin üç klinik forması da ayırd edilir:
- Hipertrofik forma – endokrin orqanın toxumasının böyüməsi və tək və ya çoxsaylı düyünlərin formalaşması ilə xarakterizə olunur. Hipertrofik formada QV ölçüləri əhəmiyyətli dərəcədə böyüyür, interstisial sahədə çoxlu limfosit müəyyən olunur. Bu formanın daxilində patoloji dəyişikliklərin üç klinik variantı vardır: diffuz, diffuz-düyünlü, diffuz-psevdodüyünlü.
- Atrofik forma — funksional aktiv QV toxumasının birləşdirici toxuma strukturları ilə əvəz olunması ilə xarakterizə olunur. Atrofiya follikulların böyük hissəsinin ölümü fonunda inkişaf edir və nəticədə endokrin toxumanın böyük hissəsini əvəz edir.
- Doğuşdan sonrakı tireoidit. Xəstəliyin əsasında autoimmun tireoiditdəki dəyişikliklərə oxşar, limfosit infiltrasiya və vəzin diffuz destruktiv dəyişiklikləri ilə xarakterizə olunan morfoloji dəyişikliklər dayanır.
Klinik mənzərə
Haşimoto tireoiditinin sistem təzahürləri xəstəliyin xarakterindən asılı olaraq müxtəlifdir. Başlanğıcda pasiyentlərdə hipertireoz simptomlarının tutmaları ola bilər, çünki qalxanabənzər vəz hüceyrələrinin ilkin destruksiyası qana qalxanabənzər vəz hormonunun daha çox ifrazına gətirib çıxara bilər. Bu simptomlar gizli və dəyişkəndir və orqanizmdə demək olar ki, istənilən orqan sisteminə təsir göstərə bilər.
Autoimmun tireoiditin simptomları qeyri-spesifikdir:
- Dəri qabıqlana və quru ola bilər, xüsusilə də ekstensor səthlərdə, ovuclar və dabanlarda. Hipotireoz ilə əlaqəli klassik dəri əlaməti miksedemadır, bu, qlikozaminoqlikanların artmış toplanması nəticəsində yaranan dərinin ödemli vəziyyətinə aiddir. Lakin bu, yalnız ağır hallarda inkişaf edir.
- Saçların böyümə sürəti ləngiyir və saçlar quru, kobud, solğun və kövrək ola bilər.
- Yorğunluq, fiziki yük zamanı təngnəfəslik və fiziki yükə dözümsüzlük.
- Ürək ritminin ləngiməsi.
Erkən simptomlara qəbizlik, yorğunluq, dərinin quruluğu və çəki artımı daxil ola bilər. Daha ifadəli simptomlar – soyuğa dözümsüzlük, tərləmənin azalması, nevral karlıq, periferik neyropatiya, enerjinin azalması, depressiya, yaddaşın itirilməsi, öyrənmə çətinlikləri, əzələ spazmları, oynaqlarda ağrı, saç tökülməsi, zobun böyüməsi səbəbindən boyun nahiyəsində təzyiq əlamətləri (məsələn, səsin xırıltılı olması). Qadınlarda menstrual funksiya pozula bilər. Bu hallar autoimmun tireoiditin ağırlaşmaları kimi qiymətləndirilir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Autoimmun tireoiditin diaqnostikası 3 məqsəd güdür:
- Qalxanabənzər vəzidə xarakterik patoloji dəyişikliklərin vizualizasiyası.
Qalxanabənzər vəzinin USM-i qalxanabənzər vəzinin ölçüsünü, exostrukturasını və qalxanabənzər vəz düyünlərinin olub-olmadığını qiymətləndirir.
- Orqanın funksional statusunun müəyyən edilməsi.
Qalxanabənzər vəzinin funksional vəziyyəti qanda tireoid hormonların səviyyəsinə görə qiymətləndirilir. Xəstəliyin proqressivləşməsi zamanı vəzin parenximası azalır ki, bu da labüd olaraq onun funksional çatışmazlığına gətirib çıxarır. Buna görə qanda triyodtironin (T3) və tetrayodtironin (T4) tireoid hormonlarının səviyyəsi azalır, tireotrop hormonun (TTQ) səviyyəsi isə artır.
- Autoimmun prosesin markerlərinin aşkarlanması.
Qalxanabənzər vəzinin peroksidazasına qarşı antitellərin və tiroqlobulinə qarşı antitellərin olması Haşimoto tireoiditindən xəbər verir. Bununla belə, xəstələrin 10%-də antitellər neqativ ola bilər.
Diffuz-düyünlü və diffuz-psevdodüyünlü AİT formaları düyünlü zobun və qalxanabənzər vəz xərçənginin mütləq istisna edilməsini tələb edir. Belə ocaqlı törəmələr aşkar edildikdə punksion biopsiya göstərilir. Bu, qalxanabənzər vəz hüceyrələrinin atipiya və malignizasiya əlamətlərini aşkar etməyə imkan verir. Belə dəyişikliklər aşkar edildikdə xəstələr sonrakı müayinə və müalicə üçün onkoloqlara yönləndirilir.
Müalicə
Autoimmun tireoiditin müalicəsi qalxanabənzər vəzin limfoid infiltrasiyasının ifadəlilik dərəcəsindən asılıdır. Diffuz formada müalicə taktikası orqanın zədələnmə dərəcəsindən və patoloji prosesin yayılmasından asılıdır. Düyünlü zədələnmənin müxtəlif variantlarında cərrahi müdaxilənin aparılması göstəriş ola bilər. Konservativ terapiya qalxanabənzər vəzin funksional aktivliyi ilə müəyyən edilir.
Hazırda autoimmun tireoiditi olan pasiyentlərin aparılmasında ən rasional taktika tireoid statusda dəyişikliklərin korreksiyası ilə dinamik müşahidədir. Müasir mərhələdə AİT müalicə prinsipi əsasən əvəzləyici terapiya konsepsiyasına əsaslanır — hipotireoz əlamətləri inkişaf etdikdə qalxanabənzər vəzin əsas hormonu levotiroksinin və ya sintetik əvəzedicilərin qəbulu.
Cərrahi müalicə üçün göstərişləri əsaslandıran başlıca amillər bunlardır:
- Autoimmun proses fonunda bu orqanın xərçənginin inkişafına şübhə ilə qalxanabənzər vəzin düyünlü transformasiyası;
- Ətraf toxumaların və qonşu orqanların (traxeya və qida borusu) sıxılması əlamətləri ilə böyük ölçülü zobun olması;
- Son dərəcə nadir rast gəlinən ağrılı Haşimoto autoimmun tireoiditi.
Əməliyyatın həcmi müxtəlif ola bilər. Bəzi hallarda qalxanabənzər vəzin total çıxarılması, digərlərində isə qismən çıxarılması tələb olunur.
Reabilitasiya
Qalxanabənzər vəz çıxarıldıqdan sonra levotiroksin preparatları ilə əvəzləyici terapiya tələb olunur.
Profilaktika
Əsas profilaktik istiqamətlər bunlardır:
- Orqanizmə düşən stres yükünün azaldılması;
- Xroniki gedişə meylli infeksion proseslərin vaxtında müalicəsi;
- Orqanizmin yodla kifayət qədər təmin olunması.
Yadda saxla!
Tireogastral sindrom ilk dəfə 1960-cı illərdə, pernisioz anemiya və atrofik qastriti olan pasiyentlərdə qalxanabənzər vəzə qarşı autoanticismlər aşkar edildikdə təsvir edilmişdir. Son tövsiyələrdə yuxarıda qeyd olunan iki autoimmun xəstəlik indi poliqlandulyar autoimmun sindrom (PAS) kimi tanınan sindromda birləşdirilmişdir. O, iki və ya daha çox endokrin və qeyri-endokrin pozğunluqla xarakterizə olunur. Qalxanabənzər vəzi ilkin bağırsaqdan inkişaf edir, buna görə də birgə autoimmun pozğunluqlar mümkündür. Bu fakt autoimmun tireoiditi olan pasiyentlərin kompleks müayinəsi zamanı nəzərə alınır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- 1-ci tip şəkərli diabet
- B12-defisitli anemiya
- Vərdişi düşük
- Ocaqlı alopesiya
- Yumurtalıqların vaxtından əvvəl çatışmazlığı
- Birincili biliar xolangit
- Mikroskopik kolit
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
Suallar və cavablar
Diaqnozun təsdiqlənməsini və müalicənin təyin edilməsini endokrinoloq həkim həyata keçirir.
Skrininq laboratoriya testi kimi qanda tireotrop hormonun (TTQ) aktivliyinin müəyyən edilməsi qəbul edilmişdir.
Nəticələrin yüksəlməsi qalxanabənzər vəzinin funksiyasının azaldığını, dəyərlərin azalması isə funksiyanın artdığını göstərir.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
