Yumurtalıqların vaxtından əvvəl çatışmazlığı qırx yaşından əvvəl yumurtalıq funksiyasının azalması və ya dayanmasıdır. Aybaşıların kəsilməsi, menopauza əlamətləri və sonsuzluqla özünü göstərir; hormon əvəzedici müalicə sümükləri və ürəyi qoruyur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Erkən menopauza
- yumurtalıqların tükənməsi sindromu
- birincili yumurtalıq çatışmazlığı
- erkən yumurtalıq çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
Normalda yumurtalıqlar təxminən əlli yaşa qədər fəaliyyət göstərir. Yumurtalıqların vaxtından əvvəl çatışmazlığında follikul ehtiyatı qırx yaşından əvvəl tükənir və ya follikullar düzgün işləmir. Nəticədə estrogen hasilatı azalır, aybaşılar nizamsız olur və ya kəsilir, hamilə qalmaq çətinləşir.
«Tükənmə» termini ilə müqayisədə «çatışmazlıq» anlayışı daha dəqiqdir, çünki bəzi qadınlarda yumurtalıq funksiyası vaxtaşırı bərpa olunur və hətta təbii hamiləlik mümkün olur. Vəziyyət yeniyetməlik dövründə də başlaya bilər – bu zaman aybaşılar ümumiyyətlə başlamaya və ya cinsi yetişkənlik ləngiyə bilər.
Bu vəziyyət nadir deyil: təxminən yüz qadından birində qırx yaşından əvvəl yaranır. Estrogen çatışmazlığı yalnız reproduktiv sistemə deyil, sümüklərə, ürək-damar sisteminə, beyin funksiyasına və əhvala təsir edir. Ona görə diaqnoz qoyulduqdan sonra adətən təbii menopauza yaşına qədər hormon əvəzedici müalicə tövsiyə olunur. Diaqnoz qadın üçün emosional baxımdan ağır ola bilər, buna görə tibbi müalicə ilə yanaşı psixoloji dəstək də vacibdir.
Səbəbləri
Əksər qadınlarda dəqiq səbəb tapılmır. Müəyyən edilə bilən səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- İdiopatik hallar – müayinələrə baxmayaraq səbəb tapılmayan, ən çox rast gəlinən forma.
- Genetik səbəblər – Terner sindromu və onun mozaik formaları, X xromosomunun digər dəyişiklikləri, FMR1 geninin premutasiyası və digər gen dəyişiklikləri.
- Autoimmun xəstəliklər – immun sistem yumurtalıq toxumasına qarşı yönəlir; tez-tez autoimmun tireoidit, Addison xəstəliyi, birinci tip şəkərli diabet ilə birlikdə olur.
- Onkoloji müalicə – kimyaterapiya, xüsusən alkilləşdirici preparatlar, və çanaq nahiyəsinə şüa terapiyası follikulları məhv edir.
- Yumurtalıqlar üzərində əməliyyatlar – kistaların, endometriomaların təkrar çıxarılması sağlam toxumanın itirilməsinə səbəb ola bilər.
- İnfeksiyalar – nadir hallarda, məsələn, parotit infeksiyasından sonra yumurtalıq iltihabı.
- Metabolik xəstəliklər – nadir irsi pozuntular, məsələn, qalaktozemiya.
- Siqaret çəkmə – yumurtalıq ehtiyatının daha tez tükənməsi və menopauzanın erkən başlaması ilə əlaqəlidir.
Təsnifat
- Birincili amenoreya ilə – aybaşılar heç başlamayıb, çox vaxt genetik səbəblərlə bağlıdır;
- İkincili amenoreya ilə – normal aybaşılardan sonra yaranır;
- Spontan və yatrogen formalar – sonuncu əməliyyat, kimya- və şüa terapiyasından sonra yaranır;
- Tranzitor forma – yumurtalıq funksiyasının vaxtaşırı bərpası ilə.
Formanın müəyyən edilməsi səbəbin axtarışını və hamiləlik imkanlarının qiymətləndirilməsini istiqamətləndirir; lakin istənilən formada estrogen çatışmazlığı təbii menopauza yaşına qədər korreksiya tələb edir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər təbii menopauzaya bənzəyir, lakin gənc yaşda yarandığı üçün çox vaxt stress, yorğunluq və ya hormonal «nizamsızlıq» kimi qəbul edilir.
- aybaşıların nizamsızlığı, seyrəlməsi və ya kəsilməsi;
- yeniyetmələrdə aybaşıların başlamaması və ya süd vəzilərinin inkişafının ləngiməsi;
- isti basmaları, gecə tərləmələri;
- uşaqlıq yolunda quruluq, cinsi əlaqə zamanı narahatlıq;
- yuxu pozuntuları, əsəbilik, əhvalın dəyişkənliyi, depressiv əhval;
- diqqətin və yaddaşın zəifləməsi;
- cinsi istəyin azalması;
- oynaq ağrıları, dərinin quruluğu;
- hamilə qalmaqda çətinlik.
Bəzən aybaşıların kəsilməsindən başqa heç bir əlamət olmur. Müşayiət edən autoimmun xəstəliklərin əlamətləri də ola bilər.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər güclü halsızlıq, qusma, arterial təzyiqin düşməsi, huşun dumanlanması və dərinin tündləşməsi yaranıbsa (kəskin böyrəküstü vəz çatışmazlığı ehtimalı). Hormon əvəzedici müalicə zamanı baldırın birtərəfli ağrılı şişkinliyi, qəfil təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı və ya nitqin pozulması olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Müsbət hamiləlik testi fonunda qarnın aşağı hissəsində güclü ağrı, qanaxma, başgicəllənmə və ya huşun itməsi uşaqlıqdankənar hamiləliyin əlaməti ola bilər – gözləmədən 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim aybaşı tsiklini, əvvəlki əməliyyatları və müalicələri, ailədə erkən menopauza, intellektual inkişaf pozuntusu və ya titrəmə və yeriş pozuntuları olan qohumları, autoimmun xəstəlikləri soruşur və ginekoloji müayinə aparır.
- dörd və daha çox ay aybaşıların olmaması və ya nizamsızlığı – əsas klinik meyar;
- FSH (follikulstimuləedici hormon) – yüksək səviyyəsi yumurtalıq funksiyasının azaldığını göstərir; nəticə şübhəli olduqda bir neçə həftə fasilə ilə təkrarlanır;
- estradiol, antimüller hormonu, LH – estrogen hasilatını və ovarial ehtiyatı qiymətləndirmək üçün;
- prolaktin, TSH, hamiləlik testi – aybaşıların kəsilməsinin digər səbəblərini istisna etmək üçün;
- kariotip və FMR1 geninin müayinəsi – genetik səbəbləri aşkar etmək üçün;
- qalxanabənzər vəz və böyrəküstü vəzə qarşı anticisimlər – autoimmun mənşəyi aşkar etmək üçün;
- kiçik çanaq orqanlarının USM-i – yumurtalıqların ölçüsünün və follikulların sayının qiymətləndirilməsi;
- sümük mineral sıxlığının ölçülməsi (densitometriya), qanda lipidlərin və qlükozanın yoxlanılması.
Differensial diaqnostika hamiləlik, hiperprolaktinemiya, qalxanabənzər vəz xəstəlikləri, polikistoz yumurtalıq sindromu və stress, arıqlama ilə əlaqəli hipotalamik amenoreya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- sonsuzluq və hamiləliyə hazırlıqda çətinliklər;
- osteoporoz və sınıqlar, xüsusən müalicəsiz qalan qadınlarda;
- ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması;
- koqnitiv funksiyaların pisləşməsi riski;
- uşaqlıq yolu və sidik yollarının atrofik dəyişiklikləri, təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları;
- depressiya, narahatlıq və həyat keyfiyyətinin pisləşməsi;
- müşayiət edən autoimmun xəstəliklər, o cümlədən böyrəküstü vəz çatışmazlığı.
Müalicə
Müalicənin məqsədi çatışmayan hormonları əvəz etmək, əlamətləri aradan qaldırmaq, sümükləri və ürək-damar sistemini qorumaq, hamiləlik planlaşdırılırsa ən uyğun yolu seçməkdir.
- Hormon əvəzedici müalicə – estrogenlə birlikdə uşaqlığın selikli qişasını qorumaq üçün proqestagen; adətən təbii menopauza yaşına qədər davam edir. Preparatı, formasını (həb, dəriyə yapışdırılan plastır və ya gel) və rejimini həkim fərdi seçir.
- Yeniyetmələrdə – cinsi yetişkənliyin həkim nəzarəti ilə tədricən artırılan estrogen müalicəsi ilə induksiyası.
- Kombinə edilmiş hormonal kontraseptivlər – bəzi gənc qadınlarda alternativ kimi; hormon əvəzedici müalicə özü kontrasepsiya vasitəsi deyil.
- Uşaqlıq yolu quruluğunda – yerli estrogen vasitələri, nəmləndiricilər və sürtkü vasitələri.
- Sümük sağlamlığı – qida ilə kifayət qədər kalsium, D vitamini çatışmazlığının korreksiyası, müntəzəm fiziki aktivlik, xüsusən çəki daşıyan məşqlər.
- Hamiləlik planlaşdırılırsa – reproduktoloq məsləhəti; ən effektiv üsul donor yumurta hüceyrəsi ilə ekstrakorporal mayalanmadır.
- Müşayiət edən xəstəliklərin müalicəsi – qalxanabənzər və böyrəküstü vəzlərin funksiyasının nəzarəti.
- Psixoloji dəstək – diaqnozun qəbul edilməsində, əhval pozuntularında və sonsuzluqla bağlı çətinliklərdə.
Ev şəraitində sağlam qidalanma, siqaretdən imtina, normal bədən çəkisinin saxlanılması və fiziki aktivlik müalicənin effektini gücləndirir. Hormon əvəzedici müalicəni özbaşına dayandırmaq, onu bitki mənşəli «fitoestrogenlər» və ya tərkibi yoxlanılmamış «təbii hormonlarla» əvəz etmək olmaz – onlar sümükləri və ürəyi qorumur.
Profilaktika
- kimyaterapiya və ya şüa terapiyasından əvvəl yumurta hüceyrələrinin, embrionların və ya yumurtalıq toxumasının dondurulması imkanını müzakirə etmək;
- yumurtalıq əməliyyatlarında toxumanı maksimal qoruyan üsulların seçilməsi;
- siqaretdən imtina;
- ailədə erkən menopauza olduqda hamiləliyi çox gecikdirməmək və ovarial ehtiyatı yoxlatdırmaq;
- aybaşıların nizamsızlığı yarandıqda həkimə gecikmədən müraciət etmək – erkən diaqnoz ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Aybaşıların nizamsızlığında ginekoloqa və ya ginekoloq-endokrinoloqa müraciət etmək lazımdır. Hamiləlik planlaşdırıldıqda reproduktoloq, genetik səbəblərdən şübhə olduqda genetik, müşayiət edən xəstəliklərdə endokrinoloq müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
Qırx yaşından əvvəl aybaşıların kəsilməsi «erkən klimaks» kimi qəbul edilib nəzərdən qaçırılmamalıdır – müalicəsiz estrogen çatışmazlığı sümüklərə və ürəyə zərər verir.
- Aybaşılar bir neçə ay olmursa, ginekoloq-endokrinoloqa müraciət edin.
- Hormon əvəzedici müalicəni özbaşına dayandırmayın və müntəzəm nəzarətdən keçin.
- Hamiləlik istəmirsinizsə, kontrasepsiya məsələsini həkimlə müzakirə edin.
- Hamiləlik istəyirsinizsə, reproduktoloqla vaxtında məsləhətləşin.
Suallar və cavablar
Az sayda qadında yumurtalıq funksiyası vaxtaşırı bərpa olunur və təbii hamiləlik mümkün olur. Əksər hallarda isə donor yumurta hüceyrəsi ilə ekstrakorporal mayalanma ən effektiv yoldur.
Xeyr. Təbii menopauza yumurtalıq funksiyasının yaşa uyğun, geri dönməz dayanmasıdır. Vaxtından əvvəl çatışmazlıqda isə funksiya bəzən vaxtaşırı bərpa olunur, gənc yaşda estrogen çatışmazlığı isə mütləq müalicə tələb edir.
Gənc qadınlarda hormon əvəzedici müalicə çatışmayan təbii hormonları əvəz edir və təbii menopauza yaşına qədər istifadə edildikdə süd vəzi xərçəngi riskini həmyaşıdlarla müqayisədə artırmır. Fərdi riskləri həkim qiymətləndirir.
Bəli, hamiləlik arzuolunmazdırsa. Hormon əvəzedici müalicə ovulyasiyanı etibarlı şəkildə dayandırmır, yumurtalıq funksiyası isə gözlənilmədən bərpa oluna bilər. Uyğun üsulu həkim seçir.
Bəzi formalar genetik səbəblərlə bağlıdır, məsələn, FMR1 geninin premutasiyası. Bu halda qohumlara da genetik konsultasiya tövsiyə olunur.
Estrogen sümük kütləsini qoruyur. Onun çatışmazlığı osteoporoz riskini artırır, ona görə sümük sıxlığı ölçülür və müalicənin effekti izlənilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
