Hiperparatireoz – bu, qalxanabənzər vəzlərin arxa tərəfində yerləşən qalxanabənzərvəziyönlü vəzlərin endokrin aktivliyinin artması vəziyyətidir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Hiperparatireoz – bu, qalxanabənzər vəzlərin arxa tərəfində yerləşən qalxanabənzərvəziyönlü vəzlərin endokrin aktivliyinin artması vəziyyətidir.
Qalxanabənzər vəzətrafı vəz — qalxanabənzər vəzin arxasında, bilavasitə ona bitişik yerləşən yumru cisimciklərin toplusudur. İnsanda çox vaxt belə 4 cisimcik olur (qalxanabənzər vəzin sol və sağ payının hər tərəfində 2-si). Bu orqanlar paratormon (PTH) ifraz edir.
Qalxanabənzər vəzlərin fəaliyyəti əks əlaqə prinsipi üzrə tənzimlənir. Qanda kalsium səviyyəsinin azalması paratormonun ifrazını aktivləşdirir. Nəticədə sümük toxumasının parçalanması baş verir və kalsium qan dövranına azad olunur. Eyni zamanda sidiklə fosforun ifrazı artır ki, bu da kalsium-fosfor balansının saxlanmasına yönəlmişdir.
Paratormonun bioloji təsiri əsasən onun yüksəlmə müddətindən asılıdır. Belə ki, birdəfəlik artım zamanı, əksinə, sümük əmələgəlməsi stimullaşdırılır. Əgər paratormonun konsentrasiyasının uzunmüddətli artması müşahidə olunarsa, sümük toxuması dağılır.
Hiperparatireoz ən çox xəstələrdə həyatın 4-5-ci onilliyində rast gəlinir. Risk qrupuna postmenopauzal yaşlı qadınlar və urolitiazı olan xəstələr daxildir. Qanda kalsiumun yüksəlmiş səviyyəsi — qalxanabənzər vəzətrafı vəzlərin (QBVV) ilkin hiperfunksiyasının aparıcı laborator əlamətidir. Bu əlamətin təkrar aşkarlanması paratormonun aktivliyinin təyin olunmasına göstərişdir. Topik diaqnostikanın əsas metodu — texnesiumla qalxanabənzər vəzətrafı vəzin ssintiqrafiyasıdır. USM bu vəziyyətin qiymətləndirilməsində həmişə informativ olmur.
Hiperparatireozun ən çox səbəbi paratiroid vəzlərin şişidir. Buna görə də əsas müalicə metodu cərrahi hesab olunur.
Səbəbləri
Hiperparatireozun birincili formasının ən çox yayılmış səbəbi tək adenoma (paratiroma)dır. Çox nadir hallarda çoxsaylı şişlər aşkar olunur. Paratiroid vəzinin idiopatik hiperplaziyası da mümkündür. Halların 1-5%-ində epitel hüceyrələrinin bədxassəli transformasiyası baş verir.
İkincili hiperparatireoz daha çox qanda D vitamininin aşağı səviyyəsi və ya böyrəklərin xroniki patologiyası ilə assosiasiya olunur. Daha nadir hallarda səbəb kimi malabsorbsion sindrom, qaraciyər funksiyasının çatışmazlığı, orqanizmdə D vitamininin mübadiləsini dəyişən farmakoloji preparatların (kortikosteroidlər, antimikotik preparatlar) tətbiqi aşkar edilir. Qanda kalsiumun aşağı səviyyəsi paratiroid vəzilərini stimullaşdırır. Paratormanın səviyyəsinin yüksəlməsi orqanizmdə kalsium-fosfor mübadiləsini bərpa etməlidir. Lakin bu vəziyyət uzun müddət davam edərsə, ikincili hiperparatireoz üçüncül formaya transformasiya olunur.
Təsnifat
Hiperparatireozun etioloji təsnifatı 3 əsas formanın ayırd edilməsini nəzərdə tutur:
- Ilkin – məhz paratiroid vəzinin patoloji vəziyyəti olub, paratormonun artıq sintezinə gətirib çıxarır, yəni qanda kalsiumun artması ilə təzahür edir.
- Ikincili – qanda kalsium səviyyəsinin uzun müddət aşağı, fosfor səviyyəsinin isə yüksək olmasına cavab olaraq paratiroid vəzlərin kompensator aktivləşməsi;
- Üçüncülü – paratiroid vəzlər tərəfindən paratormonun avtonom sintezi və uzunmüddətli kompensator aktivləşmə fonunda ikincili adenomanın formalaşması.
Simptomatikaya əsasən 2 forma ayırd edilir:
- Kliniki forma – böyrək, sümük, qarışıq (visseropatik, ürək-damar, mədə-bağırsaq və digər təzahürlər);
- Subkliniki variant.
Klinik mənzərə
Hiperparatireozun simptomları spesifikliklə seçilmir və xəstəlik uzun müddət subklinik gedişli olur. Adətən bu patologiyadan şübhə osteoporozun, «səbəbsiz» aşağıenerjili sınıqların təsadüfi aşkarlanması zamanı, qanda kalsium səviyyəsinin dəyişməsi (artması və ya azalması), urolitiaz zamanı yaranır.
Davamlı hiperparatireoz inkişaf etdikdə klinik təzahürlər olduqca müxtəlif olur və premorbid fonundan (yanaşı xəstəliklər və vəziyyətlər) asılıdır. Hiperparatireozun erkən klinik əlamətləri sırasında, bir qayda olaraq, diffuz osteoporoz aşkarlanır. Daxili orqanlar arasında adətən böyrəklərdə və ya sidik kisəsində konkrementlərin mövcudluğu müəyyən edilir. Çox vaxt həzm sisteminin assosiasiya olunmuş patologiyası — mədə və 12-barmaq bağırsağın xora zədələnməsi aşkar edilir. Belə xəstələr dispepsiyadan — ürəkbulanma, qusma, gəyirmə, qarında köp, nəcis ifrazının pozulması və s. Şikayət edirlər.
Qanda kalsiumun yüksək səviyyəsi arterial təzyiqin yüksəlməsinə, ürək ritminin pozulmasına, arteriya divarlarının və miokardın kalsifikasiyasına kömək edir. Hiperkalsemiya neyropsixiatrik pozğunluqları provokasiya edə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Hiperparatireozun laborator diaqnostikası bu vəziyyətin formasından asılı olaraq müəyyən xüsusiyyətlərə malikdir.
- Paratiroid vəzilərinin birincili hiperfunksiyasında plazmada kalsium konsentrasiyasının artması, fosfat konsentrasiyasının azalması, sidiklə kalsium ifrazının artması, fosfatların kanalcıq reabsorbsiyasının nisbi göstəricisinin azalması, qan zərdabında qələvi fosfataza aktivliyinin artması (sümük destruksiyasının sürətini xarakterizə edir) aşkar edilir.
- İkincili hiperparatireozda qanda kalsium səviyyəsi adətən aşağı olur. Eyni zamanda paratormonun miqdarı yüksəlir ki, bu da mühüm differensial-diaqnostik əlamətdir.
Paratiroid vəzilərinin anatomik xarakteristikasını müəyyən etmək üçün aşağıdakı metodlardan istifadə olunur:
- Qalxanabənzər və paratiroid vəzilərinin ultrasəs skanlaşdırılması;
- Sümük ultrasəs densitometriyası, bu, sümük mineral sıxlığının hətta minimal azalmasını aşkar etməyə imkan verir;
- Radioizotop metodlar (paratiroid vəzilərinin radionuklid skanlaşdırılması, sintiqrafiya, sümüklərin mono- və iki-foton absorbsiometriyası);
- Şüa metodları (KT, MRT, boyun və mediastinum nahiyəsinin pozitron-emissiya tomoqrafiyası, qida borusunun bariumla kontrastlaşdırılması ilə döşarası sahənin rentgenoqrafiyası (tomoqrafiyası));
- Sümüklərin rentgen skanlaşdırılması (sümük toxumasının 20-30%-i itirildikdə osteoporoz aşkar edilir);
- Sümüyün rentgen-densitometriyası – sümük sıxlığının müəyyən edilməsinin ən dəqiq metodudur;
- Selektiv arterioqrafiya.
Xidmətlər
Müalicə
Hiperparatireozun müalicə taktikası simptomların və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır; asimptomatik gedişdə bəzi hallarda həkim nəzarəti altında dinamik müşahidə seçilə bilər. Xəstəliyin formasından asılı olaraq konservativ terapiya və ya cərrahi müdaxilə göstərilə bilər.
Konservativ terapiya ikincili hiperparatireoz zamanı aparılır. O, qanda D vitamininin səviyyəsinin bərpasına, böyrək və həzm sistemi xəstəliklərinin müalicəsinə yönəldilmişdir.
Paratiroid vəzilərinin şişi və ya hiperplaziyası təsdiqləndikdə etiopatogenetik müalicənin yeganə variantı əməliyyatdır. Tək şiş olduqda – zədələnmiş vəzinin çıxarılması aparılır. Hiperplaziya zamanı – sonrakı əməliyyatdan sonrakı hipoparatireozun korreksiyası ilə qismən eksiziya göstərilir.
Reabilitasiya
Ən çox hallarda birincili hiperparatireoz sporadik olur. Lakin bu patoloji genetik mənşəyə malik ola bilər (halların 10%-dək). Adətən belə hallarda simptomlar çox erkən meydana çıxır, şişin cərrahi yolla çıxarılmasından sonra isə residiv vermə və digər orqanlarda şişlərin inkişaf etmə riski yüksək olur. Buna görə də belə pasiyentlər bütün ömürləri boyu endokrinoloqun müntəzəm nəzarətinə ehtiyac duyurlar.
Profilaktika
İkincili hiperparatireozun qarşısını almaq üçün qanda D vitamini səviyyəsinə nəzarət etmək və böyrək, həzm sistemi xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Paratormonun bioloji yarımparçalanma müddəti çox qısadır (bir neçə dəqiqə) ki, bu da operativ müalicənin effektivliyinin laborator nəzarəti üçün son dərəcə vacibdir. Buna görə də əməliyyatın tamlığının sübutu paratiromanın çıxarılmasından 20-30 dəqiqədən gec olmayaraq paratormon səviyyəsinin əməliyyatdan əvvəlki göstərici ilə müqayisədə 50% və daha çox azalmasıdır. Paratormon səviyyəsinin intraoperasion monitorinqi aparılır ki, bu da əməliyyatın adekvatlığının müəyyən edilməsi üçün vacibdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- D vitamini çatışmazlığı
- 1-ci tip şəkərli diabet
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
- Amenoreya
- Autoimmun tireoidit
- Avtoimmun xəstəliklər
- Böyrəküstü vəzi xərçəngi
- Böyrəküstü vəzin çatışmazlığı
- Böyümə hormonu çatışmazlığı
- Diabetik ayaq
- Diabetik ketoasidoz
- Diabetik nefropatiya
Suallar və cavablar
Diaqnozun təsdiqlənməsi və müalicənin təyin edilməsi ilə həkim-endokrinoloq məşğul olur.
Birincili hiperparatireoz zamanı patoloji prosesə müxtəlif orqan və sistemlər cəlb olunur, vaxtından əvvəl ölüm riski artır, həyat keyfiyyətinin aşağı düşməsi və xəstələrin əlilləşməsi səciyyəvidir. İkincili hiperparatireozun uzunmüddətli mövcudluğu zamanı paratireoid vəzlərin hiperplaziyası və ya adenoması, paratormonun avtonom hipersekresiyası ilə birlikdə, formalaşa bilər, yəni üçüncülü hiperparatireoz inkişaf edə bilər
Osteoporozla ağırlaşmış birincili hiperparatireozun uzunmüddətli gedişi olan xəstələrdə kalsiumun kəskin çatışmazlığı ilə müşayiət olunan «aç qalan sümük» sindromu inkişaf edə bilər. Bu o deməkdir ki, qanda kalsiumun səviyyəsinin tipik yüksəlməsi deyil, əksinə, onun azalması müəyyən ediləcək. Bu, diaqnostik səhvə səbəb ola bilər (paratireoid vəzlərin birincili hormon-istehsal edən şişinin aşkarlanmayması).
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
