Çürütücü dispepsiya – bağırsaqda həzm olunmamış zülal məhsullarının qıcqırma proseslərinin üstünlük təşkil etdiyi pozulmuş həzm variantıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bağırsaqda çürümə sindromu
- zülal dispepsiyası
Xəstəlik haqqında
Dispepsiya – həzm traktının orqanik və ya funksional patologiyasını göstərən sindromlardan biridir. Qastroenterologiyada dispepsiyanın 3 növü ayırd edilir.
- Çürütücü formada – zülalların həzmi pozulur, əsas simptomlar xarab iyli gəyirmə və qarında şişkinlikdir.
- Qıcqırma formasında – karbohidratların həzmi pozulur, əsas əlamətlər kimi mədə yanması və meteorizm hesab olunur.
- Yağlı formada – qida ilə daxil olan yağların həzmi pozulur ki, bu da peristaltikanın güclənməsinə, yağlı, yağabənzər nəcisə səbəb olur.
Dispepsiya həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə inkişaf edə bilər. Bu sindrom qadınlarda 1,5 dəfə daha tez-tez rast gəlinir. Həzm sisteminin struktur dəyişikliklərinin mövcud olduğu orqanik səbəblər halların təxminən üçdə birini, funksional dispepsiya isə təxminən 2/3-ni təşkil edir.
Dispeptik sindromun diaqnostikası klinik simptomların qiymətləndirilməsinə və laborator müayinənin nəticələrinə (koproqrafiya, qanın biokimyəvi analizi və s.) əsaslanır. İnstrumental diaqnostika patogenetik cəhətdən əsaslandırılmış müalicənin seçilməsi üçün vacib olan orqanik və ya funksional səbəbin aşkar edilməsinə yönəldilir.
Çürütücü dispepsiya zamanı ferment çatışmazlığının korreksiyasına və əgər mövcuddursa, səbəb olan xəstəliyin müalicəsinə yönəlmiş konservativ terapiya təyin edilir. Həmçinin qida rasionunu balanslaşdırmaq, bitki mənşəli məhsulların payını artırmaq və zülalların (ət, kəsmik, yumurta ağı, paxlalılar və s.) miqdarını azaltmaq vacibdir.
Səbəbləri
Çürüyücü dispepsiyanın patogenezi 2 amildən biri ilə əlaqəli ola bilər:
- Fermentativ pozğunluq – zülalların və amin turşularının həzmində iştirak edən fermentlərin anadangəlmə və ya qazanılmış çatışmazlığı mövcuddur;
- Zülallı qidanın həddindən artıq qəbulu, bu da fermentlərin nisbi çatışmazlığına gətirib çıxarır.
Çürüyücü dispepsiyanın orqanik səbəbləri aşağıdakı xəstəliklər ola bilər:
- Mədənin iltihabi zədələnməsi;
- Mədəaltı vəzidə iltihabi proses;
- Seliakiya – qlüten tərkibli məhsullara immun vasitəli dözümsüzlük (immun sisteminin taxıl zülalı gliadinə qarşı yüksək həssaslığı);
- Kron xəstəliyi – qranulomaların əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunan xroniki bağırsaq iltihabı;
- Fenilketonuriya – fenilalaninin mübadiləsinin pozulduğu irsi patologiya.
Funksional dispepsiyanın səbəbləri aşağıdakılar ola bilər:
- Həzm traktının motorikasının pozulması;
- Postinfeksion keçici dəyişikliklər;
- Duodenqastral reflüks;
- Daxili orqanlara münasibətdə baş beyninin tənzimləyici funksiyasını pozan nevro-psixi stresslər;
- Qeyri-rasional qidalanma – həddindən artıq yemə, zülallı qidanın həddindən artıq istifadəsi (ət, yumurta, paxlalılar), rasionda bitki liflərinin çatışmazlığı;
- Qida toksikoinfeksiyaları – keyfiyyətsiz qida məhsullarında olan bakterial toksinlər həzm traktının motorikasını poza və fermentativ aktivliyi bloklaya bilər.
Çürüyücü dispepsiyanın əsasında zülalların həzmində iştirak edən fermentlərin mütləq və ya nisbi çatışmazlığı dayanır. Bunlar tripsin, ximotripsin və digər proteazalardır. Həzm traktının yuxarı şöbələrində parçalanmamış zülal molekulları yoğun bağırsağa daxil olur. Burada olan mikrobiota vəziyyəti düzəltməyə çalışır. Bu, qismən qan axınına sorulan toksik maddələrin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur. Beləliklə, çürüyücü dispepsiya yalnız yerli simptomlarla deyil, həm də sistemik əlamətlərlə təzahür edir (ümumi zəiflik, diqqəti cəmləmədə çətinlik, intellektual fəaliyyət zamanı çətinliklər – bu əlamətlər əsasən ammonyakın sinir sisteminə toksik təsiri ilə şərtlənir).
Təsnifat
Etioloji meyarlara əsasən, dispepsiya 2 növə təsnif edilir:
- Funksional – mədənin endoskopik müayinəsində patoloji dəyişikliklərin aşkar edilməməsi və ya sindromun defekasiya və nəcis dəyişiklikləri ilə əlaqəli olması ilə xarakterizə olunur;
- Orqanik – həzm traktının müayinəsi zamanı morfoloji dəyişikliklər aşkar edilir.
Çürütücü dispepsiya ağırlıq dərəcəsinə görə 3 kateqoriyaya təsnif edilir:
- Yüngül gediş – dispeptik şikayətlər yalnız lokal xarakter daşıyır (qarın ağrıları, gəyirmə, ürəkbulanma, qarında şişkinlik və s.);
- Orta ağır gediş – dispepsiyanın lokal təzahürlərinə bədən çəkisinin azalması və hipovitaminoz simptomları (nutrientlərin sorulmasının pozulma əlamətləri) ilə xarakterizə olunan sistemik əlamətlər qoşulur;
- Ağır gediş – toksik maddələrin qan dövranına daxil olması ilə şərtlənir ki, bu da sinir sisteminin, böyrəklərin və digər orqanların funksional vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Çürütücü dispepsiyanın əsas simptomları ola bilər:
- Epiqastrik nahiyədə ağrı və diskomfort;
- Epiqastridə dolğunluq və ağırlıq hissi;
- Iştahanın pisləşməsi;
- Ürəkbulanma və qusma;
- Xarab iyli gəyirmə;
- Qarında şişkinlik;
- Qarında qurultu;
- Qazların xaric olmasının pozulması;
- Spastik abdominal ağrılar;
- Defekasiya aktına yalançı çağırışlar;
- Kəskin qoxulu, duru, sıyıqabənzər nəcis kütlələrinin əmələ gəlməsi ilə ishal.
Yalnız həzm traktı tərəfindən lokal simptomlar yüngül gedişli çürütücü dispepsiya üçün xarakterikdir. Bütün digər hallarda lokal təzahürlərə ümumi əlamətlər qoşulur. Bunlar arasında ola bilər:
- Bədən temperaturunun cüzi yüksəlməsi (37,5°S-yə qədər);
- Bədən çəkisinin azalması;
- Ümumi zəiflik;
- Fiziki yüklənməyə daha aşağı dözümlülük;
- Daxili qorxular;
- Ətrafda baş verən hadisələrə marağın olmaması;
- Yadda saxlamağın çətinləşməsi;
- Diqqəti toplamaqda çətinliklər;
- Depressiv əhval-ruhiyyəyə meyl;
- Yuxuya getmənin çətinləşməsi;
- Gecə tez-tez oyanmalar;
- Səhərlər əzginlik (oyanan kimi);
- Cinsi istəkdə azalma;
- Aybaşı dövrünün pozulması və s.
Çürüyücü dispepsiyanın sistemik təsirləri, bir tərəfdən, azot mübadiləsinin toksik metabolitlərinin qan axınına daxil olması, digər tərəfdən isə inkişaf edən hipovitaminoz və qida maddələri çatışmazlığı ilə şərtlənir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Çürüyücü dispepsiyadan şübhələnildikdə diaqnostika proqramı aşağıdakı müayinələrdən ibarət ola bilər:
- Koproqramma – nəcisdə çoxlu miqdarda ammonyak və digər azotlu birləşmələri aşkarlayan laborator analiz, nəcisin pH səviyyəsi qələvidir, qoxusu üfunətlidir;
- Qanın biokimyəvi testi – ağır hallarda ümumi zülal səviyyəsi azala bilər;
- Helmint yumurtalarına görə nəcis müayinəsi və qurd invaziyasını istisna etmək üçün digər skrininq proqramları;
- Həzm traktının yuxarı şöbəsinin və kolorektal seqmentin endoskopik müayinəsi – orqanik patologiyanın olmaması dispepsiyanın funksional xarakterini təsdiqləməyə imkan verir;
- Qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi – orqanik patologiyaları istisna etmək üçün aparılır;
- Həzm traktının rentgenkontrast müayinəsi, mədə və bağırsaqların motorikasını qiymətləndirməyə imkan verir.
Ağır gedişli çürüyücü dispepsiyası olan pasiyentlərə həmçinin nevroloq və psixiatr konsultasiyası göstərilir – sinir sisteminin ikincili zədələnməsini aşkar etmək və psixoemosional pozğunluqları korreksiya etmək üçün.
Müalicə
Çürüyücü dispepsiyanın müalicəsi konservativ metodlarla aparılır.
Müalicənin ilk istiqaməti həyat tərzinin dəyişdirilməsi və pəhriz tövsiyələridir:
- Az miqdarda, daha tez-tez qida qəbulları (kəskinləşmə dövründə 1-2 sutka ərzində ac qalma fasiləsi tövsiyə oluna bilər);
- Yüksək yağ tərkibli qidadan imtina;
- Rasiona kifayət qədər tərəvəz və meyvələrin daxil edilməsi;
- Zülal məhsullarının nisbi payının azaldılması;
- Qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlardan, qəhvədən, alkoqoldan və siqaretdən uzaq durmaq.
Dərman terapiyasının əsas istiqamətləri bunlardır:
- Proteaza çatışmazlığını kompensasiya edən ferment preparatları;
- Bağırsaq və mədə kolikaları ilə mübarizə aparmağa imkan verən spazmolitik preparatlar;
- Ishalı aradan qaldıran büzücü preparatlar;
- Su-elektrolit itkilərini kompensasiya etmək üçün təyin olunan rehidratantlar;
- Meteorizmi azaldan köpqovucu vasitələr;
- Bağırsaq mikrobiotasının normal tərkibinin bərpasına kömək edən pro- və prebiyotiklər;
- Hipovitaminozu aradan qaldırmaq üçün nəzərdə tutulan polivitaminlər.
Üzvi xəstəliklər aşkar edildikdə, klinik tövsiyələrə uyğun olaraq müvafiq terapiya aparılır. Çürüyücü dispepsiya ilə assosiasiyalı nevro-psixi pozğunluqların yaranması antidepressantların və digər psixotrop vasitələrin təyin edilməsi üçün göstərişdir (belə terapiyanı nevroloq və ya psixiatr təyin edir).
Cərrahi müalicə məsələsi inkişaf anomaliyaları, çapıqlı deformasiyalar, pankreatik axacağın obstruksiyası olduqda nəzərdən keçirilə bilər.
Reabilitasiya
Əsas müalicədən sonra qida davranışını dəyişdirmək vacibdir – tez-tez, az miqdarda qidalanmaq. Rasionda kifayət qədər tərəvəz, göyərti, meyvə və maye olmalıdır. Ət məhsullarından istifadə zamanı mütləq bitki mənşəli liflərlə birləşdirilməlidir.
Profilaktika
Çürüyücü dispepsiyanın profilaktikası fon patologiyaların vaxtında müalicəsinə və sağlam rasional qidalanma prinsiplərinə riayət olunmasına yönəldilir.
Yadda saxla!
Çürüyücü dispepsiya – funksional pozğunluqlar və ya üzvi xəstəliklər fonunda inkişaf edə bilən bir sindromdur. Müalicəyə başlamazdan əvvəl həkim üçün bu vəziyyətin inkişafına hansı səbəblərin gətirib çıxardığını aydınlaşdırmaq vacibdir.
Suallar və cavablar
Dispepsiya zamanı müayinə, dəqiq diaqnozun verifikasiyası və müalicənin seçilməsi ilə qastroenteroloq məşğul olur.
Bu sindromu müşayiət edən metabolik pozğunluqlar zaman keçdikcə orqan və sistemlərin funksional pozğunluğuna gətirib çıxarır. Adekvat korreksiya olmadıqda belə funksional pozğunluqlar orqanik xəstəliklərə transformasiya oluna bilər. Putrefaktiv dispepsiyadan əziyyət çəkən pasiyentlərdə narahatlıq səviyyəsi və depressiya tezliyi artmış olur.
Düzgün seçilmiş müalicə zamanı vəziyyətin yaxşılaşması 2-3-cü gün baş verir. Lakin davamlı terapevtik nəticə əldə etmək üçün terapiya bir neçə həftə ərzində davam etdirilməlidir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
