Atrofik rinit burun selikli qişasının xroniki xəstəliyidir: selikli qişa, onun vəziləri, damarları və sinir ucları tədricən nazilir və funksiyasını itirir. Burunda quruluq, qabıqlar, qoxu duyğusunun zəifləməsi və bəzən xoşagəlməz iy ilə özünü göstərir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ozena
- iyli xroniki rinit
- burun selikli qişasının atrofiyası
- atrofik burun iltihabı
Xəstəlik haqqında
Atrofik rinit burun boşluğunun selikli qişasının uzunmüddətli xəstəliyidir. Bu zaman selikli qişa tədricən nazilir, onu nəmləndirən vəzilərin sayı və fəaliyyəti azalır, kirpikli epitel öz yerini qoruyucu funksiyası zəif olan çoxqatlı yastı epitelə verir. Ağır hallarda proses selikli qişanın altındakı qığırdaq və sümük toxumasına — burun çanaqlarına da yayılır və onlar kiçilir. Nəticədə burun boşluğu genişlənir, hava axını kifayət qədər nəmlənmir və isinmir, selikli qişanın səthində qalın qabıqlar yığılır.
Xəstəliyin xüsusi forması ozenadır: bu zaman qabıqlar bakteriyaların təsiri ilə parçalanır və kəskin, xoşagəlməz iy əmələ gəlir. Xəstənin özü bu iyi çox vaxt hiss etmir, çünki qoxu duyğusu zəifləmiş olur, ətrafdakılar isə onu aydın duyur. Bu, insanın ünsiyyətinə, işinə və psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Birincili atrofik rinitin dəqiq səbəbi bu günədək tam aydınlaşdırılmayıb; o, daha çox gənc yaşda, xüsusən qızlarda və qadınlarda başlayır. İkincili forma isə burunda keçirilmiş əməliyyatlar, şüa terapiyası, travmalar, xroniki infeksiyalar və uzun müddət zərərli tozla təmasdan sonra inkişaf edir. Xəstəlik özbaşına keçmir, lakin düzgün və müntəzəm baxım əlamətləri xeyli yüngülləşdirir və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır.
Səbəbləri
Atrofik rinitin yaranmasında adətən bir neçə amil birgə rol oynayır. Birincili formada aparıcı səbəbi dəqiq müəyyən etmək mümkün olmur, ikincili formada isə selikli qişanı zədələyən konkret hadisə və ya xəstəlik olur. Əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- İrsi meyillilik — bəzi ailələrdə xəstəlik bir neçə nəsildə rast gəlinir, bu da selikli qişanın quruluşunun anadangəlmə xüsusiyyətləri ilə bağlı ola bilər.
- Hormonal dəyişikliklər — birincili forma çox vaxt cinsi yetişkənlik dövründə qızlarda başlayır; hamiləlik və menopauza zamanı əlamətlər dəyişə bilər.
- Qidalanma çatışmazlıqları — A və D vitaminlərinin, dəmirin çatışmazlığı selikli qişanın bərpasını zəiflədir.
- Bakterial amillər — Klebsiella ozaenae, difteroidlər, Proteus vulgaris, Escherichia coli kimi mikroorqanizmlər qabıqların parçalanmasında və iyin yaranmasında iştirak edir.
- Burunda keçirilmiş əməliyyatlar — burun çanaqlarının həddindən artıq kəsilməsi, arakəsmədə və burun ciblərində geniş müdaxilələr selikli qişanın sahəsini azalda bilər.
- Şüa terapiyası — baş və boyun nahiyəsinin şüalanması vəzilərin və kiçik damarların zədələnməsinə səbəb olur.
- Xroniki infeksiyalar və iltihabi xəstəliklər — burun ciblərinin uzunmüddətli irinli iltihabı, vərəm, sifilis, rinoskleroma, eləcə də sistem qırmızı qurdeşənəyi və qranulomatoz xəstəliklər burun strukturlarını dağıda bilər.
- Peşə və ekoloji amillər — ağac, kömür, sement tozu, metal əridilməsi və neft məhsullarının emalı zamanı yaranan qazlar, çox quru və isti hava ilə uzunmüddətli təmas.
- Damarsıxıcı burun damcılarından uzun müddət istifadə — selikli qişanın qan təchizatını pozur və onun qurumasına şərait yaradır.
Növləri
Mənşəyinə görə atrofik rinitin iki forması ayırd edilir:
- birincili — aydın səbəb olmadan, adətən gənc yaşda başlayan və yavaş-yavaş irəliləyən forma;
- ikincili — əməliyyat, şüalanma, travma, infeksiya və ya digər xəstəliyin fonunda inkişaf edən forma.
Klinik gedişinə görə aşağıdakı növlər fərqləndirilir:
- sadə atrofik rinit — quruluq və qabıqlar var, lakin kəskin iy yoxdur;
- ozena (üfunətli rinit) — qalın, yaşıl-sarı qabıqlar və xarakterik xoşagəlməz iy, çox vaxt burun çanaqlarının sümük toxumasının da atrofiyası ilə;
- ön quru rinit — dəyişikliklər yalnız burun arakəsməsinin ön hissəsində olur, bu nahiyədə qabıqlar və tez-tez kiçik qanaxmalar müşahidə edilir.
Klinik mənzərə
Xəstəlik tədricən başlayır və illər ərzində irəliləyə bilər. Əsas şikayət burunda daimi quruluq hissidir, selikli qişanın səthində çətin ayrılan qabıqlar yığılır. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- burunda quruluq, gərginlik və qaşınma hissi;
- burunda qalın, sarı-yaşıl və ya qəhvəyi qabıqlar, onları təmizləmək çətin olur;
- burunla tənəffüsün çətinləşməsi — burun boşluğu geniş olsa da, insan havanın «keçmədiyini» hiss edir;
- qoxu duyğusunun zəifləməsi və ya tam itməsi;
- qabıqlar qopanda və ya burnu təmizləyəndə kiçik burun qanaxmaları;
- burundan xoşagəlməz iy (ozena zamanı) — onu çox vaxt xəstənin özü deyil, ətrafdakılar hiss edir;
- boğazda quruluq və öskürək, çünki atrofik dəyişikliklər udlağa da yayıla bilər;
- baş ağrısı, yuxunun keyfiyyətinin pisləşməsi, halsızlıq.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə xəstəlik çox vaxt tez-tez burun qanaxmaları və «daimi zökəm» kimi qəbul edilir, buna görə diaqnoz gecikə bilər. Hamiləlik dövründə burunda quruluq və tıxanma hormonların təsiri ilə güclənə bilər; bu dövrdə istənilən vasitəni yalnız həkimlə razılaşdıraraq istifadə etmək lazımdır. Tez-tez qanaxmalar fonunda dəmir çatışmazlığı anemiyası yarana bilər, daimi iy isə əhval-ruhiyyənin düşməsinə və ünsiyyətdən qaçmağa səbəb olur.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər burun qanaxması burun qanadlarını sıxmağa baxmayaraq dayanmırsa; qanaxmalar tez-tez təkrarlanır və güclü zəiflik, başgicəllənmə yaranırsa; yüksək hərarətlə yanaşı üzdə, göz ətrafında şişkinlik və güclü baş ağrısı əmələ gəlirsə. Burnun formasının dəyişməsi (burun belinin çökməsi) təcili vəziyyət olmasa da, LOR-həkimə tezliklə müraciət etməyi tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu LOR-həkim (otorinolarinqoloq) qoyur. Həkim əvvəlcə şikayətləri, onların nə vaxt başladığını, burunda keçirilmiş əməliyyatları, travmaları, şüa terapiyasını, iş şəraitini və damcılardan istifadəni soruşur.
- Rinoskopiya — burun boşluğuna güzgü ilə baxış; geniş burun keçidləri, solğun, nazik selikli qişa və qabıqlar görünür.
- Burun boşluğunun endoskopiyası — nazik optik cihazla dərin şöbələrə, burun ciblərinin açılışlarına və burun-udlağa baxmağa, arakəsmənin perforasiyasını aşkar etməyə imkan verir.
- Burun ifrazatının bakterioloji əkilməsi — törədicini və onun antibiotiklərə həssaslığını müəyyən edir; bu, ozena zamanı müalicənin seçilməsi üçün vacibdir.
- Burun ciblərinin kompüter tomoqrafiyası — burun çanaqlarının kiçilmə dərəcəsini, sümük strukturlarının vəziyyətini və burun ciblərinin xroniki iltihabını göstərir.
- Qan analizləri — anemiyanı, dəmir çatışmazlığını, iltihab əlamətlərini, lazım olduqda autoimmun xəstəliklərin və spesifik infeksiyaların göstəricilərini aşkar edir.
- Allergoloji müayinə — allergik rinitlə fərqləndirmək üçün göstəriş olduqda aparılır.
- Biopsiya — qeyri-adi dəyişikliklər, xoralar və ya şiş şübhəsi olduqda.
Differensial diaqnostika allergik və vazomotor rinit, burun boşluğunun spesifik infeksiyaları, qranulomatoz xəstəliklər və şişlərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- burun arakəsməsinin perforasiyası (dəlik açılması) və burun belinin çökməsi;
- təkrarlanan burun qanaxmaları və dəmir çatışmazlığı anemiyası;
- qoxu duyğusunun davamlı itməsi;
- atrofik faringit və laringit — boğazda quruluq, səsin xırıltılı olması;
- burun ciblərinin xroniki iltihabı, eşitmə borusunun funksiyasının pozulması;
- yuxu pozğunluğu, sosial təcridolunma və depressiv əhval.
Müalicə
Atrofik rinitin müalicəsi uzunmüddətlidir və selikli qişanı nəmləndirməyə, qabıqları təmizləməyə, infeksiyanı və iyi azaltmağa, selikli qişanın qalan hissəsinin funksiyasını qorumağa yönəlib. Tam sağalma çox vaxt mümkün olmur, lakin müntəzəm baxımla əksər xəstələrdə əlamətlər xeyli yüngülləşir.
- Burun boşluğunun yuyulması (irriqasiya) — izotonik duz və dəniz suyu məhlulları ilə müntəzəm yuyulma qabıqları yumşaldır və çıxarır, selikli qişanı nəmləndirir, kirpikli epitelin işini yaxşılaşdırır. Bu, müalicənin əsasıdır və hər gün, fasiləsiz aparılmalıdır.
- Nəmləndirici və yumşaldıcı vasitələr — yağ əsaslı damcılar və məlhəmlər selikli qişada qoruyucu təbəqə yaradır, qurumanın və çatların qarşısını alır.
- Qabıqların həkim tərəfindən təmizlənməsi — qalın qabıqlar olduqda LOR-həkim onları ehtiyatla çıxarır.
- Antibakterial müalicə — ozena və irinli ifrazat zamanı əkilmənin nəticəsinə əsasən yerli və ya sistem antibiotiklər təyin edilə bilər; onları yalnız həkim seçir.
- Antiseptik məhlullar — iyi azaltmaq və infeksiyaya nəzarət üçün həkim təyinatı ilə istifadə edilir.
- Çatışmazlıqların korreksiyası və əsas xəstəliyin müalicəsi — analizlərə əsasən dəmir preparatları, vitaminlər; ikincili formada autoimmun prosesin və ya spesifik infeksiyanın müalicəsi.
- Fizioterapiya — bəzi hallarda selikli qişanın qan təchizatını yaxşılaşdırmaq üçün köməkçi üsul kimi tətbiq olunur.
Cərrahi müalicə konservativ üsullar kömək etmədikdə nəzərdən keçirilir. Əməliyyatların məqsədi həddindən artıq genişlənmiş burun boşluğunu daraltmaqdır: arakəsmənin və burun dibinin selikli qişası altına xəstənin öz qığırdağı və ya digər implant materialları yerləşdirilir. Ağır ozena zamanı burun dəliklərinin müvəqqəti bağlanması da tətbiq oluna bilər ki, selikli qişa qurumadan qorunsun və bərpa olunsun. Arakəsmənin perforasiyası olduqda onun bağlanması məsələsi həll edilir. Cərrahi müalicənin nəticəsini əvvəlcədən dəqiq proqnozlaşdırmaq hər zaman mümkün olmur, ona görə qərar fərdi qəbul edilir. Əməliyyatdan sonra burun boşluğuna müntəzəm baxım və yuyulma davam etdirilir.
Nə etmək olmaz: damarsıxıcı damcılardan istifadə etmək (vəziyyəti ağırlaşdırır), qabıqları barmaqla və ya iti əşyalarla qoparmaq, həkim təyinatı olmadan antibiotik qəbul etmək, burna xalq vasitələri damızdırmaq (sarımsaq, soğan şirəsi və s. selikli qişanı yandırır).
Profilaktika
- tozlu və qazlı istehsalatda respirator və digər fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- yaşayış və iş otağında havanı nəmləndirmək, otağı müntəzəm havalandırmaq, xüsusən qızdırıcı cihazların işlədiyi mövsümdə;
- damarsıxıcı burun damcılarından yalnız qısa müddət və həkim tövsiyəsi ilə istifadə etmək;
- burun ciblərinin iltihabını və digər burun xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək;
- burunda əməliyyatların yalnız ciddi göstəriş olduqda aparılmasına üstünlük vermək;
- siqaretdən imtina etmək, tütün tüstüsündən uzaq olmaq;
- kifayət qədər maye qəbul etmək, vitaminlərlə və dəmirlə zəngin, balanslı qidalanmaq;
- burunda quruluq hissi uzun müddət davam etdikdə LOR-həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Atrofik rinitin diaqnostikası və müalicəsi ilə LOR-həkim (otorinolarinqoloq) məşğul olur. Lazım olduqda allerqoloq, revmatoloq, infeksionist və ya terapevt cəlb edilir.
Yadda saxla!
- Atrofik rinit xroniki xəstəlikdir: əsas məqsəd selikli qişanı nəm saxlamaq və qabıqların yığılmasının qarşısını almaqdır.
- Burnun duz məhlulları ilə gündəlik yuyulması ən sadə və effektiv baxım üsuludur — onu fasilə vermədən davam etdirin.
- Damarsıxıcı damcılar bu xəstəlikdə kömək etmir, əksinə, selikli qişanı daha da qurudur.
- Otaqda havanın kifayət qədər nəmliyi və təmizliyi selikli qişanın işinə birbaşa təsir edir.
- Dayanmayan qanaxma, üzdə şişkinlik və yüksək hərarət olduqda gecikmədən həkimə müraciət edin.
Suallar və cavablar
Diaqnozu təsdiqləyir və müalicəni LOR-həkim (otorinolarinqoloq) aparır. İkincili formada, məsələn, autoimmun xəstəlik və ya spesifik infeksiya aşkar edildikdə, müalicəyə revmatoloq, infeksionist və digər mütəxəssislər də qoşulur.
Ən çox rast gəlinən infeksion rinitdir, onu viruslar və ya bakteriyalar törədir. Allergik rinit allergenlərlə təmasdan sonra, vazomotor rinit isə selikli qişanın damarlarının tənziminin pozulması ilə əlaqədar yaranır. Atrofik rinit bunlardan fərqli olaraq selikli qişanın nazilməsi və quruması ilə gedən xroniki xəstəlikdir.
Uzunmüddətli qıcıqlanma və quruluq burun strukturlarının daha da zədələnməsinə səbəb ola bilər. Ən ciddi ağırlaşmalardan biri burun arakəsməsinin perforasiyasıdır. Xəstəlik tez-tez udlaqda və qırtlaqda oxşar atrofik dəyişikliklərlə, tez-tez burun qanaxmaları və anemiya ilə müşayiət olunur.
Ozena zamanı burun boşluğu müntəzəm yuyulur, qabıqlar yumşaldılır və təmizlənir. Əkilmənin nəticəsinə əsasən həkim törədiciyə qarşı təsirli olan yerli və ya sistem antibiotiklər, iyi azaltmaq üçün antiseptik vasitələr təyin edə bilər. Konservativ müalicə kömək etmədikdə burun boşluğunu daraldan əməliyyatlar nəzərdən keçirilir.
Atrofik rinit adi mənada yoluxucu xəstəlik sayılmır. Ozenada iştirak edən bakteriyalar sağlam selikli qişada xəstəlik yaratmır, çünki onun inkişafı üçün selikli qişanın özünün dəyişməsi lazımdır. Buna baxmayaraq, şəxsi dəsmal və gigiyena vasitələrindən istifadə etmək məsləhətdir.
Atrofik rinit xroniki xəstəlikdir və selikli qişada baş vermiş dəyişikliklər çox vaxt tam geri dönmür. Lakin müntəzəm yuyulma, nəmləndirmə, havanın rütubətinə nəzarət və həkim tövsiyələrinə əməl etmək quruluğu, qabıqları və iyi xeyli azaldır. İkincili formada səbəbin aradan qaldırılması xəstəliyin irəliləməsini dayandırmağa kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
