Akustik travma həddindən artıq səs təsiri ilə şərtlənən daxili qulağın sensonevral hissəsinin zədələnməsidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Səs-küy travması
- travmatik eşitmə itkisi
- səs-küydən yaranan eşitmə itkisi
Xəstəlik haqqında
Akustik travma güclü səsin təsiri ilə daxili qulağın səsqəbuledici hissəsinin – ilbizin həssas tükcüklü hüceyrələrinin və eşitmə sinirinin liflərinin zədələnməsidir. Nəticədə sensonevral (neyrosensor) eşitmə itkisi, qulaqlarda küy və bəzən baş gicəllənməsi yaranır.
Zədə bir dəfəlik çox güclü səsdən – atəş, partlayış, petarda – qəfil (kəskin akustik travma) və ya uzun illər yüksək səs-küy şəraitində işləmək, gurultulu musiqiyə qulaq asmaq nəticəsində tədricən (xroniki səs-küy travması) inkişaf edə bilər. Partlayış zamanı səs dalğası ilə yanaşı hava təzyiqinin kəskin dəyişməsi də təsir göstərir və təbil pərdəsi, orta qulaq zədələnə bilər.
Risk qrupuna hərbçilər, ovçular, atıcılıqla məşğul olanlar, sənaye, tikinti və aviasiya işçiləri, musiqiçilər, həmçinin konsertlərə tez-tez gedən və qulaqlıqla yüksək səsdə musiqi dinləyən gənclər daxildir. Səs-küyün yaratdığı eşitmə itkisi qarşısı alına bilən vəziyyətdir, lakin ilbizin tükcüklü hüceyrələri bərpa olunmadığından itirilmiş eşitmə çox vaxt tam qayıtmır. Kəskin travmadan sonra ilk günlərdə başlanan müalicə isə eşitmənin bərpa olunma şansını artırır.
Səbəbləri
Daxili qulağın zədələnmə dərəcəsi səsin gücündən, təsir müddətindən və təkrarlanma tezliyindən asılıdır. Güclü səs tükcüklü hüceyrələrin mexaniki zədələnməsinə, ilbizdə qan dövranının pozulmasına və sərbəst radikalların əmələ gəlməsi ilə gedən oksidləşdirici stresə səbəb olur; bu proseslər hüceyrələrin ölümü ilə nəticələnə bilər.
- Atəşli silahdan atəş – qulağın yaxınlığında açılan hətta bir atəş kəskin akustik travmaya səbəb ola bilər;
- Partlayışlar, petarda və fişənglər – səs zərbəsi təzyiq dalğası ilə birləşir, orta qulaq da zədələnir;
- İstehsalat səs-küyü – maşınqayırma, metal emalı, tikinti, mədən, aviasiya sahələrində uzun illər qoruyucu vasitəsiz işləmə;
- Gurultulu musiqi – konsertlər, gecə klubları, səsucaldıcıların yaxınlığında olmaq, qulaqlıqla uzun müddət yüksək səsdə musiqi dinləmək;
- Qulağa yaxın qəfil güclü səs – siren, fit, qulağın yanında qışqırıq, telefonda qəfil yüksək siqnal;
- Həssaslığı artıran amillər – keçirilmiş qulaq xəstəlikləri, ahıl yaş, damar xəstəlikləri, siqaret çəkmə, şəkərli diabet, eşitməyə toksik təsir göstərən bəzi dərmanların qəbulu, səs-küyün titrəyişlə birlikdə təsiri.
Ümumi qəbul olunmuş qaydaya görə, 85 desibeldən yüksək səs-küy uzunmüddətli təsirdə eşitmə üçün təhlükəlidir, 120 desibel və daha yüksək səs isə qısa müddətdə belə daxili qulağı zədələyə bilər.
Təsnifat
- Kəskin akustik travma – bir dəfəlik çox güclü səsdən (atəş, partlayış) sonra qəfil yaranır;
- Xroniki səs-küy travması (peşə eşitmə itkisi) – uzun müddət yüksək səs-küyün təsiri ilə illər ərzində tədricən inkişaf edir, adətən hər iki qulağı simmetrik zədələyir;
- Partlayış travması (akubarotravma) – səsin təsiri hava təzyiqinin kəskin dəyişməsi ilə birləşir, təbil pərdəsinin cırılması, orta qulaq zədəsi və beyin silkələnməsi ilə müşayiət oluna bilər.
Gedişinə görə eşitmə həddinin müvəqqəti yerdəyişməsi (eşitmə bir neçə saat və ya gün ərzində bərpa olunur) və davamlı eşitmə itkisi fərqləndirilir. Təkrarlanan müvəqqəti pozğunluqlar zamanla davamlı itkiyə keçə bilər. Eşitmə itkisinin dərəcəsi (yüngül, orta, ağır) audiometriyanın nəticələrinə görə müəyyən edilir.
Klinik mənzərə
Kəskin travmadan sonra əlamətlər dərhal, xroniki səs-küy travmasında isə tədricən, çox vaxt insanın özü üçün hiss olunmadan yaranır.
- Eşitmənin azalması – bir və ya hər iki qulaqda «tıxanma», səslərin boğuq eşidilməsi; xroniki formada əvvəlcə yüksək tezlikli səslər pis eşidilir;
- Nitqin anlaşılmasının çətinləşməsi – xüsusən səs-küylü mühitdə, bir neçə adamın eyni vaxtda danışdığı yerdə;
- Qulaqlarda küy, cingilti, fit səsi – travmadan sonra ən tez-tez rast gəlinən şikayətdir;
- Qulaqda ağrı və doluluq hissi;
- Səslərə qarşı artmış həssaslıq – adi səslər xoşagəlməz və ya ağrılı qəbul olunur;
- Baş gicəllənməsi, müvazinətin pozulması – daha çox partlayış travmasında;
- Qulaqdan qanlı ifrazat – təbil pərdəsinin cırılmasına işarədir.
Uşaqlar şikayətlərini çox vaxt ifadə edə bilmir: onlar çağırışa reaksiya verməyə bilər, televizorun səsini artırır, tez-tez yenidən soruşurlar.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər güclü səsdən sonra eşitmə qəfil azalıbsa və ya itibsə – ilk günlərdə başlanan müalicə daha effektivdir. Partlayışdan sonra huşun itirilməsi, güclü baş ağrısı, qusma, qulaqdan qan və ya şəffaf maye axması, üz əzələlərinin zəifliyi, ağır baş gicəllənməsi və ya digər bədən xəsarətləri olduqda dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim-otolarinqoloq şikayətləri, travmanın şəraitini (səsin mənbəyi, məsafə, müddət), peşə fəaliyyətini, qoruyucu vasitələrdən istifadəni, əvvəlki eşitmə problemlərini və qəbul olunan dərmanları dəqiqləşdirir.
- Otoskopiya – xarici eşitmə keçəcəyinin və təbil pərdəsinin baxışı; cırılma, qansızma, qulaq kiri tıxacı aşkar edilir;
- Kamerton sınaqları – eşitmə itkisinin səsötürücü və ya sensonevral olduğunu ilkin olaraq fərqləndirməyə imkan verir;
- Tonal hədd audiometriyası – əsas müayinədir; eşitmə itkisinin dərəcəsini və hansı tezliklərin zədələndiyini göstərir. Səs-küy travması üçün yüksək tezliklərdə audioqramda xarakterik «çökəklik» tipikdir;
- Nitq audiometriyası – nitqin anlaşılma dərəcəsini qiymətləndirir;
- Timpanometriya – təbil pərdəsinin hərəkətliliyini və orta qulağın vəziyyətini yoxlayır;
- Otoakustik emissiya – ilbizin xarici tükcüklü hüceyrələrinin funksiyasını obyektiv qiymətləndirir, uşaqlarda da tətbiq olunur;
- Vestibulyar müayinələr – baş gicəllənməsi olduqda;
- Maqnit-rezonans tomoqrafiya – eşitmə itkisi asimmetrikdirsə və ya gözlənildiyindən ağırdırsa, eşitmə sinirinin şişini və digər səbəbləri istisna etmək üçün.
Differensial diaqnostika qəfil idiopatik sensonevral eşitmə itkisi, Menyer xəstəliyi, yaşla əlaqəli eşitmə itkisi, qulaq kiri tıxacı və orta qulaq iltihabı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- davamlı, geri dönməyən sensonevral eşitmə itkisi;
- xroniki qulaq küyü, yuxunun və diqqətin pozulması;
- səslərə qarşı davamlı həssaslıq (hiperakuziya);
- təbil pərdəsinin sağalmayan deşiyi, orta qulağın iltihabı (partlayış travmasında);
- ünsiyyətin çətinləşməsi, sosial təcrid, narahatlıq və depressiya;
- ahıl yaşda eşitmənin daha sürətlə pisləşməsi.
Müalicə
Kəskin akustik travma vaxt itirmədən müalicə olunmalı vəziyyətdir. Müalicənin taktikasını otolarinqoloq eşitmə itkisinin dərəcəsi, travmanın növü və pasiyentin ümumi vəziyyəti əsasında müəyyən edir; ağır hallarda müalicə stasionarda aparılır.
- Eşitmə sükunəti – travmadan sonra qulaqları səs-küydən tam qorumaq lazımdır; gurultulu mühitdən, qulaqlıqla musiqi dinləməkdən, səs-küylü işdən müvəqqəti imtina edilir;
- Qlükokortikosteroidlər – kəskin sensonevral eşitmə itkisində əsas dərman qrupudur; həb, inyeksiya şəklində və ya bilavasitə təbil boşluğuna (transtimpanal) yeridilir. Transtimpanal üsulda dərman daxili qulağa yüksək konsentrasiyada çatır və ümumi yan təsirlər az olur;
- Hiperbarik oksigenasiya – bəzi hallarda kəskin travmadan sonra erkən müddətdə əlavə üsul kimi tətbiq oluna bilər;
- Təbil pərdəsinin zədəsində – qulağı sudan qorumaq; kiçik deşiklər çox vaxt öz-özünə bitişir, sağalmadıqda cərrahi bərpa (miringoplastika) aparılır;
- Baş gicəllənməsində – vestibulyar simptomları yüngülləşdirən dərmanlar qısa müddətə və vestibulyar reabilitasiya məşqləri;
- Qulaq küyünün idarə olunması – səs terapiyası, fon səsləri, koqnitiv-davranış terapiyası;
- Eşitmənin protezlənməsi – davamlı eşitmə itkisində eşitmə cihazları, ağır ikitərəfli itkidə koxlear implantasiya.
Müalicə dövründə siqaret və alkoqoldan imtina etmək, qan təzyiqinə və qanda şəkərin səviyyəsinə nəzarət etmək daxili qulağın bərpasına kömək edir. Qulağa öz başına damcı tökmək, qulağı yumaq, isitmək və ya pambıq çubuqla təmizləmək olmaz – təbil pərdəsi zədələnibsə, bu infeksiyaya yol aça bilər. Effektivliyi sübut olunmamış vasitələrə görə həkimə müraciəti gecikdirmək olmaz. Müalicədən sonra eşitmə audiometriya ilə təkrar yoxlanılır.
Profilaktika
- səs-küylü işdə qulaq tıxaclarından və ya qoruyucu qulaqcıqlardan (antifonlardan) daim istifadə etmək;
- atıcılıq, ov, hərbi təlimlər zamanı mütləq eşitmə qoruyucu vasitələr taxmaq;
- konsertlərdə səsucaldıcılardan uzaq durmaq, vaxtaşırı sakit yerdə fasilə vermək;
- qulaqlıqla musiqini orta səviyyədən yüksək olmayan səsdə və fasilələrlə dinləmək;
- petarda və fişəngləri yaxından partlatmamaq, uşaqları onlardan uzaq tutmaq;
- səs-küylü sahədə işləyənlərin müntəzəm audiometrik müayinədən keçməsi;
- qulaqda küy və ya «tıxanma» hiss etdikdə səs-küydən uzaqlaşmaq və həkimə müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Akustik travmanı otolarinqoloq (LOR həkimi) müalicə edir, eşitmə müayinəsini audioloq aparır. Partlayış zamanı digər xəsarətlər olduqda travmatoloq və nevroloq da müayinəyə cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Güclü səsdən sonra eşitmənin qəfil azalması təcili vəziyyətdir – ilk günlərdə başlanan müalicə daha yaxşı nəticə verir.
- İlbizin tükcüklü hüceyrələri bərpa olunmur, ona görə eşitməni qorumaq onu sonradan bərpa etməyə çalışmaqdan qat-qat asandır.
- Səs-küylü işdə və atəş zamanı qulaq qoruyucuları istisnasız taxılmalıdır.
- Qulaqda küy səs-küyün eşitməyə zərər verdiyinin ilk siqnalı ola bilər.
- Davamlı eşitmə itkisində eşitmə cihazı ünsiyyəti və həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Eşitmə orqanının zədələnmə dərəcəsini otolarinqoloq müəyyən edir və müalicəni o aparır. Eşitmənin ətraflı yoxlanılması üçün audioloq müayinəsi, partlayış travmasında isə travmatoloq və nevroloq müayinəsi də lazım ola bilər.
Yüngül zədələnmədə və eşitmə həddinin müvəqqəti yerdəyişməsində eşitmə çox vaxt tam bərpa olunur. Orta və ağır zədələnmədə vaxtında başlanan müalicə eşitmənin bir hissəsini qaytara bilər, lakin qalıq eşitmə itkisi və ya qulaq küyü qala bilər. Davamlı itkidə eşitmə cihazları ünsiyyəti xeyli asanlaşdırır.
Ümumi qəbul olunmuş yanaşmaya görə, 85 desibeldən yüksək səs-küydə, xüsusən uzun müddət qaldıqda, eşitmə orqanlarını qorumaq lazımdır. Səs nə qədər güclüdürsə, zərər üçün bir o qədər az vaxt kifayət edir. Yanınızdakı adamla danışmaq üçün qışqırmalı olursunuzsa, səs-küy artıq təhlükəli səviyyədədir.
Səs-küydən sonra yaranan küy çox vaxt bir neçə saat və ya gün ərzində azalır və keçir. Küy davam edirsə və ya eşitmənin azalması ilə müşayiət olunursa, otolarinqoloqa müraciət etmək lazımdır. Davamlı küy halında onun hiss olunmasını azaldan üsullar mövcuddur.
Qulaqlıqla uzun müddət yüksək səsdə musiqi dinləmək tədricən eşitmə itkisinə səbəb ola bilər. Səsi orta səviyyədə saxlamaq, fasilələr vermək və səs-küylü yerdə səsi artırmaq əvəzinə ətraf səsləri azaldan qulaqlıqlardan istifadə etmək məsləhətdir. Qulaqlıqları çıxardıqdan sonra küy və ya «tıxanma» hiss edirsinizsə, bu, səsin həddən artıq yüksək olduğuna işarədir.
İlk növbədə səs-küylü yerdən uzaqlaşmaq və qulaqlara sükunət vermək lazımdır. Eşitmə azalıbsa, qulaqda küy varsa və ya ağrıyırsa, gecikmədən otolarinqoloqa müraciət edin. Huşun itirilməsi, qulaqdan qan axması, güclü baş ağrısı, qusma və ya digər xəsarətlər olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Otolarinqologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
