Burun dərisinin furunkulu praktiki otorinolarinqologiyada irinli xarakterli ən geniş yayılmış iltihabi xəstəliklərdən biridir. Bu patologiyanın aktuallığı onunla şərtlənir ki, irinli ağırlaşmaların (kəllədaxili, daxili göz, sepsis) inkişaf riski artır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Burun çibanı
Burun dərisinin furunkulu praktiki otorinolarinqologiyada irinli xarakterli ən geniş yayılmış iltihabi xəstəliklərdən biridir. Bu patologiyanın aktuallığı onunla şərtlənir ki, irinli ağırlaşmaların (kəllədaxili, daxili göz, sepsis) inkişaf riski artır. Əsas törədici qızılı stafilokokdur, daha nadir hallarda isə etioloji rolu digər piogen bakteriyalar oynayır.
Xəstəlik haqqında
Aparıcı simptom – furunkulun yerləşdiyi yerdə burunda ağrıdır. Ağrılı hisslər sıxılma zamanı güclənir. Həmçinin toxumaların ödemi və qızarması, yerli bədən temperaturunun yüksəlməsi müşahidə olunur. Uşaqlarda furunkullar böyüklərə nisbətən xeyli ağır keçir. Diaqnostika rinoskopik müayinə məlumatlarına əsaslanır.
Böyüklərdə furunkullar yarandıqda adətən stasionar müalicəyə ehtiyac olmur. Lakin uşaqlarda, xüsusən burun vestibülü nahiyəsində yerləşdikdə, infeksiya yuxarı dodağın, üzün, yanağın, göz qapağının yumşaq toxumalarına sürətlə yayıla bilər. Venoz axının xüsusiyyətləri sayəsində üzün səthi venalarının tromboflebiti, həmçinin baş beynin kavernoz sinusunun trombozu inkişaf edə bilər. Xəstəliyin belə şiddətli gedişi, absesin cərrahi açılması ilə yanaşı, sistemik antibakterial terapiyanı, yerli və fizioterapevtik müalicəni də əhatə edən kompleks yanaşma tələb edir.
Səbəbləri
Burun çibanının yaranmasının səbəbi, bir qayda olaraq, yağ vəzilərinə və tük follikullarına düşən stafilokokdur. Əhalidə (böyüklər və uşaqlarda) onun daşıyıcılığı yüksəkdir. Bununla yanaşı, onun çoxlu sayda antibiotikə davamlı ştammları mövcuddur, o cümlədən metisillinrezistent (MRSA) ştammları. MRSA təkcə bütün β-laktam antibiotiklərinə deyil, həm də bir çox digər antibakterial preparatlara davamlıdır. Mikroorqanizmlərdə rezistentliyin yaranmasına və yayılmasına ilk növbədə antibiotiklərin geniş və nəzarətsiz tətbiqi şərait yaradır. Bu isə irinli iltihabın müalicəsində müəyyən çətinliklər yaradır.
Meyilləndirici amillər qismində aşağıdakılar çıxış edə bilər:
- Soyuqdəymə xəstəlikləri;
- Selikli qişa və dərinin travmatizasiyası;
- Burunda tüklərin qoparılması;
- Gigiyena qaydalarının pozulması;
- Immunitetin sistemli və lokal azalması.
Təsnifat
Burun furunkulu onun boşluğunda və ya xarici şöbəsində inkişaf edə bilər. İrinli iltihabın lokalizasiyası müxtəlif ola bilər – burun ucunda, arxa hissəsində, burun qanadlarında, vestibulyar şöbədə, arakəsmə yaxınlığında və aşağı dodaq nahiyəsində burun dibində.
Praktiki təsnifata əsasən, xəstəliyin inkişafının 2 mərhələsi ayırd edilir:
- Infiltrativ – iltihabi prosesin əlamətləri (qızartı, ödem, ağrı) meydana çıxır, lakin irinli ifrazat yoxdur;
- Absedləşən – iltihab ocağının lokalizasiyası baş verir, bu zaman ölmüş bakteriyalar, leykositlər və toxumalar irin əmələ gəlməsinə səbəb olur.
Klinik mənzərə
Burun furunkulu simptomları irinli prosesin mərhələsindən asılıdır. İltihab ocağının ətrafında iltihablaşmış toxumaların qismən nekrozu baş verir. Folikulun mərkəzində, əlverişli şəraitdə müstəqil olaraq qopub düşə bilən irinli özək formalaşır. Böyüklərdə ümumi bədən temperaturu adətən norma daxilində qalır, uşaqlarda isə 37,5-38°C-yə yüksəlir. Uşaqlar baş ağrısından şikayətlənirlər, digər intoksikasiya əlamətləri də mövcuddur. Təxminən 3-5-ci gündə infiltrativ mərhələ absedləşən mərhələyə keçir. Bu proses furunkulun «yetişməsi» adlanır. O, toxumaların nəzərəçarpan ağrılılığı ilə müşayiət olunur ki, bu da sinir uclarının sıxılmasına səbəb olan əhəmiyyətli iltihabi ödemlə əlaqədardır. Ümumi qan analizində iltihab əlamətləri müəyyən oluna bilər – leykositlərin səviyyəsinin artması, eritrositlərin sınaq borusunun dibinə çöküm sürətinin artması.
Anatomo-fizioloji xüsusiyyətlərlə əlaqədar olaraq, bu lokalizasiyanın furunkulu və karbunkulu uşaqlarda xüsusilə ağır keçir. Ətraf toxumalarda geniş ödem və infiltratların inkişaf ehtimalı artır. Furunkul açıldıqdan sonra (öz-özünə və ya cərrahi yolla) subyektiv simptomatika sürətlə azalır – ağrılar aradan qalxır, temperatur göstəriciləri normallaşır.
Əgər irinli iltihab proqressivləşirsə, ağırlaşmanın inkişaf ehtimalı yüksək olur. Göz yuvası tərəfindən bu, venaların trombozu, orbitanın sellülitvari iltihabı, absesin formalaşması və görmənin itirilməsi ola bilər. Baş beyni tərəfindən kavernoz sinusun infeksion trombozu riski artır. Bu ağırlaşmalarda qanın laxtalanma aktivliyi göstəricilərinin hiperkoulyasiya (qanın sürətlə laxtalanması) istiqamətində nəzərəçarpan dəyişməsi baş verir, göz dibində retinal venaların trombozu və durğunluğu, görmə siniri məməciyinin ödemi aşkarlanır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Burun çibanı infiltrasiya mərhələsində və absedə edən prosesin ağırlaşmamış gedişində olan pasiyentlərin müayinəsi ənənəvi üsul üzrə aparılır. Buraya standart anamnestik məlumatların toplanması, otorinofarinqoskopiya (burun keçidlərinin və udlağın müayinəsi) daxildir. Uşaqlara ümumi qəbul olunmuş tibbi standartlara uyğun klinik-laborator müayinə göstərilir – ümumi qan analizi, ümumi sidik analizi, qanda qlükoza səviyyəsi, qanın sterilliyə əkilməsi, yaranın möhtəviyyatının bakterioloji müayinəsi, törədicinin antibakterial preparatlara həssaslığının müəyyən edilməsi.
Absedsiyalaşan burun çibanlarının ağırlaşmış gedişi olan pasiyentlərdə (ətraf toxumalarda geniş ödem və infiltratların inkişafı ilə) müayinə proqramı genişləndirilir. O, aşağıdakıları əhatə edə bilər:
- Göz həkimləri, nevroloqlar, endokrinoloqlar cəlb olunmaqla diqqətli klinik müayinə;
- Hemodinamika göstəricilərinin qiymətləndirilməsi (nəbz, arterial təzyiq, tənəffüs və ürək vurğularının tezliyi);
- Göz dibinin müayinəsi (göz həkiminin konsultasiyası);
- Qanın laxtalanma sisteminin analizi (koaquloqramma).
Burun çibanının differensial diaqnostikası xroniki residivləşən furunkulyoz ilə aparılır. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün burun keçidlərinin möhtəviyyatının bakterioloji müayinəsi və ayrılmış törədicinin antibakterial preparatlara həssaslığının müəyyən edilməsi; limfositlərin və neytrofillərin mütləq sayının hesablanması ilə ümumi qan analizi; qanın immunoloji müayinəsi; qanın biokimyəvi analizi (qan zərdabında dəmir, qan zərdabının dəmirbağlama qabiliyyəti – transferrin, ferritin); qanın sterilliyə əkilməsi (üç dəfə), daxili orqanların USM-i, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası tövsiyə olunur. Yuxarıda sadalanan müayinələrin remissiya dövründə aparılması məqsədəuyğundur.
Müalicə
Yetkinlərdə burunda çibanın müalicəsi, klinik tövsiyələrə əsasən, ambulator şəraitdə aparılır. Uşaqlara çox vaxt stasionar müalicə tələb olunur. Əsas metod (sistemli antibakterial terapiya ilə yanaşı) adekvat cərrahi müdaxilədir (irinli-iltihabi ocağın irinli-nekrotik kütlələrin evakuasiyası ilə drenajı) və yaraların təmizlənməsi və sağalması məqsədilə yara səthinə müxtəlif dərman vasitələrinin tətbiqidir.
Antibakterial terapiya (yerli və ya sistemli) cərrahi müdaxiləni tamamlayır. Stafilokoklara qarşı ən yüksək mütləq aktivliyə I, II və III nəsil sefalosporinlər, digər qrupların antibiotiklərindən isə makrolidlər, linkozamidlər və ya kombinə edilmiş β-laktamlar malikdir. Lakin stafilokok infeksiyasının eradikasion müalicəsi zamanı davamlı ştammların formalaşması ehtimalı artır. Bu məqsədlə sistem antibakterial preparatların uzunmüddətli və ya təkrarlanan kurslarından qaçınmaq, yaxud onları topik antimikrob vasitələrlə, məsələn, antiseptiklərlə əvəz etmək arzuolunandır.
İrinli ocağın boşaldılması adətən yalnız boşluğun drenajı ilə deyil, həm də turundalar və hipertonik məhlullu sarğıların tətbiqi ilə həyata keçirilir. Xəstəliyin ağır gedişində iltihabəleyhinə, ağrıkəsici preparatlar təyin edilir, desensibilizəedici terapiya və fizioterapevtik müalicə aparılır. Xroniki furunkulyoz zamanı müalicə proqramına immunotrop preparatlar daxil edilə bilər.
Cərrahi müalicə
Cərrahi müalicə furunkulun açılmasını və absesləşmə zamanı yaranın gündəlik drenajını əhatə edir. Furunkulların ümumi müalicəsi yerli terapiyadan ayrılmazdır. Yara səthinə iltihabəleyhinə preparatların tətbiqi sağalmanı və destruksiya nəticəsində zədələnmiş toxumaların bərpasını sürətləndirməyə imkan verir. Eyni zamanda ikincili ağırlaşmaların riski azalır.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra aktiv iltihabi prosesin əlamətləri zəiflədikcə reabilitasiya proqramına fizioterapevtik prosedurlar – UHF, UFO, lazerin infraqırmızı şüalanması daxil edilir. Əməliyyatdan sonrakı dövrdə burnun duz məhlulları ilə yuyulması təyin edilir.
Profilaktika
Burun furunkulu profilaktikası aşağıdakı tədbirləri əhatə edir:
- LOR-orqanlarının xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- Xüsusilə üzə toxunmazdan əvvəl əllərin sabunla müntəzəm yuyulması;
- Iltihabi proses əlamətləri olduqda burun keçidlərinin dəniz duzu məhlulu ilə yuyulması.
Yadda saxla!
Bir-iki burun çibanının meydana çıxması sistemli furunkulyozun ilk əlaməti ola bilər. Bu vəziyyət üçün irinli prosesin tez-tez residivləşməsi, kəskinləşmənin uzunmüddətli gedişi, antimikrob terapiyanın aşağı effektivliyi xarakterikdir. Xroniki furunkulyoz immunitetin, o cümlədən şəkərli diabet fonunda, qeyri-kafi aktivliyinin klinik təzahürü kimi nəzərdən keçirilir. Hesab olunur ki, patogenezdə təkcə törədicinin xüsusiyyətləri deyil, həm də LOR-orqanlarının selikli qişasında və dəri örtüklərində Staphylococcus aureus-un uzunmüddətli persistensiyası rol oynayır. Hətta cüzi immunçatışmazlıqla birlikdə bu, tez-tez kəskinləşməyə meyilli, lənggedişli irinli prosesə gətirib çıxarır. Otolarinqoloqları furunkulyoz şübhəsi olan pasiyentlərin kompleks müayinəsini aparır ki, bu da konkret etiopatogenetik mexanizmləri aşkar etməyə və optimal müalicə sxemini seçməyə imkan verir.
Suallar və cavablar
Diaqnozun qoyulması və müalicənin aparılması ilə otolarinqoloq (LOR həkimi) məşğul olur.
İnsan müstəqil şəkildə yalnız burnun xarici səthində yerləşən furunkulları görə bilər. Daxili furunkullar yalnız burun dəliyinin kənarına praktik olaraq yaxın yerləşdikdə görünür. Furunkul periferiyasında dərinin qızartısı və şişkinliyi olan irinli sızanaqdır.
İmmunitetin normal aktivliyinə malik yetkinlərdə yetişmiş furunkul adətən 1-2-3 gün ərzində öz-özünə sağalır. İrinli tərkibi sıxmaq qəti qadağandır. Açılmadan əvvəl və açıldıqdan sonra burun keçidlərinin hipertonik duz məhlulları ilə yuyulması tövsiyə olunur. Əgər burun furunkulu uşaqda inkişaf edibsə, uşaq otolarinqoloqunun məsləhəti mütləqdir, çünki uşaq yaşlarında irinli ağırlaşmaların tezliyi yüksəkdir.
Otolarinqologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
