Essensial tremor əsasən əllərdə hərəkət və duruş zamanı yaranan ritmik titrəmə ilə gedən ən çox rast gəlinən hərəkət pozuntusudur. Çox vaxt irsi xarakter daşıyır, həyat üçün təhlükəli deyil, lakin gündəlik işlərə mane ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ailəvi titrəmə
- xoşxassəli essensial tremor
Xəstəlik haqqında
Essensial tremor zamanı titrəmə əl hərəkət edəndə və ya müəyyən vəziyyətdə saxlananda – stəkan tutarkən, yazarkən, düymə bağlayarkən, qaşıqla yeyərkən – yaranır. İstirahətdə, əl dizin üstündə rahat uzananda, titrəmə adətən olmur və ya çox zəif olur. Titrəmə başda («hə-hə» və ya «yox-yox» hərəkəti), səsdə, daha nadir hallarda çənədə və ayaqlarda da ola bilər.
Xəstəlik istənilən yaşda, hətta uşaqlıqda başlaya bilər, lakin yaşla tezliyi artır. Uzun illər ərzində yavaş-yavaş güclənir. Çox vaxt ailədə oxşar titrəməsi olan qohumlar olur. Stress, yorğunluq, kofein titrəməni artırır, az miqdarda alkoqol isə bir çox pasiyentdə onu müvəqqəti azaldır – bu, xarakterik, lakin müalicə məqsədilə istifadə edilməməli olan əlamətdir.
Essensial tremor həyat müddətini qısaltmır və zehni qabiliyyətləri birbaşa pozmur, lakin ağır formalarda yemək, yazmaq, geyinmək, peşə fəaliyyəti kimi adi işləri çətinləşdirir və insanı utancaqlığa, cəmiyyətdən uzaqlaşmağa vadar edə bilər. Müasir müalicə üsulları əksər pasiyentlərə titrəməni nəzarətdə saxlamağa imkan verir. Ən vacibi – titrəmənin səbəbini düzgün müəyyən etməkdir, çünki ona oxşar titrəmə başqa, müalicə olunan xəstəliklərin əlaməti ola bilər.
Səbəbləri
Titrəmə beyincik və onunla bağlı sinir dövrələrinin (beyincik – talamus – beyin qabığı) funksiyasının pozulması ilə əlaqələndirilir. Bu dövrələrdə ritmik, «salınan» siqnallar yaranır və əzələlərə ötürülür. Xəstəliyin dəqiq mexanizmi hələ tam öyrənilməyib. Əksər hallarda irsi meyl var: ailəvi formalarda xəstəlik nəsildən-nəslə keçə bilər, lakin vahid «tremor geni» tapılmayıb. Ailədə xəstəlik olmayan insanlarda da yarana bilər.
Titrəməni gücləndirən və ya ona oxşar titrəmə yaradan amillər:
- emosional gərginlik, həyəcan – adrenalin titrəmənin amplitudunu artırır;
- yorğunluq, yuxusuzluq – titrəmə günün sonunda daha çox nəzərə çarpır;
- kofein və enerji içkiləri – sinir sistemini stimullaşdırır;
- bəzi dərmanlar – bronxları genişləndirən inhalyatorlar, bəzi antidepressantlar, epilepsiya əleyhinə preparatlar, qalxanabənzər vəz hormonları və s.;
- siqaret – nikotin titrəməni artıra bilər;
- qalxanabənzər vəzin hiperfunksiyası, qanda şəkərin enməsi, alkoqoldan imtina dövrü – titrəmənin ayrı, müalicə olunan səbəbləridir və istisna edilməlidir.
Klinik mənzərə
Titrəmə adətən hər iki əldə olur, lakin bir əldə bir qədər güclü ola bilər. Əsas əlamətlər:
- hər iki əldə hərəkət zamanı və əllər irəli uzadılanda ritmik titrəmə;
- yazının dəyişməsi, qaşıqla yeməkdə, stəkandan içməkdə, iynəyə sap keçirməkdə çətinlik;
- başın ritmik titrəməsi, səsin titrək və «dalğalı» olması;
- nadir hallarda çənənin, gövdənin və ayaqların titrəməsi;
- həyəcan, yorğunluq və kofein qəbulundan sonra titrəmənin artması;
- yerişdə yüngül qeyri-sabitlik, xüsusən tandem yerişdə (dabanı o biri ayağın barmaqlarına dəyərək düz xətt üzrə getmək) və uzun gedişdə.
Parkinson xəstəliyindən fərqli olaraq istirahətdə titrəmə, hərəkətlərin ləngiməsi və əzələ sərtliyi adətən olmur. Uşaqlarda və gənclərdə xəstəlik çox vaxt yüngül gedir, çox vaxt yalnız yazıda və incə işlərdə özünü göstərir. Yaşlılarda titrəmə daha nəzərə çarpan olur. Bəzi pasiyentlərdə illər keçdikcə yüngül yaddaş pozuntuları, eşitmənin zəifləməsi və ya narahatlıq da qeyd olunur, lakin bunların xəstəliklə əlaqəsi hər zaman birbaşa deyil və həkim tərəfindən əlavə olaraq qiymətləndirilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: titrəmə qəfil, bir neçə saat və ya gün ərzində başlayıb, xüsusən bədənin bir tərəfində zəiflik, üzün çəpləşməsi, nitqin pozulması, görmə pozuntusu ilə müşayiət olunursa – bu zaman dərhal 103 nömrəsinə zəng edin. Titrəmə yüksək hərarət, çaşqınlıq, güclü tərləmə və ya ürəkdöyünmə ilə, yeni dərman başladıqdan və ya alkoqolu kəskin dayandırdıqdan sonra yaranıbsa, həmçinin həkimə tez müraciət etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu nevroloq klinik müayinə əsasında qoyur. Həkim titrəmənin nə vaxt başladığını, hansı vəziyyətdə gücləndiyini, ailədə oxşar əlamətlərin olub-olmadığını, qəbul edilən dərmanları, kofein və alkoqol istifadəsini soruşur. Titrəmə istirahətdə, əllər irəli uzadılanda və hərəkət zamanı (barmaq-burun sınağı) qiymətləndirilir, yazı və spiral çəkmə testləri aparılır, yeriş və tarazlıq yoxlanılır.
- qalxanabənzər vəzin hormonları – hipertireozu istisna etmək üçün;
- qanın biokimyəvi analizi – qanda şəkər, qaraciyər və böyrək funksiyası, elektrolitlər;
- titrəmə yaradan dərmanların və kofeinin qiymətləndirilməsi – bəzən dərmanın dəyişdirilməsi titrəməni aradan qaldırır;
- mis mübadiləsinin müayinəsi – gənc yaşda başlanğıcda Vilson xəstəliyini istisna etmək üçün;
- baş beynin MRT-si – atipik əlamətlərdə: birtərəfli, qəfil başlayan titrəmə, digər nevroloji kənaraçıxmalar;
- xüsusi neyrovizualizasiya üsulları – Parkinson xəstəliyi ilə fərqləndirmək çətin olan nadir hallarda.
Differensial diaqnostika zamanı Parkinson xəstəliyi, distonik tremor, fizioloji titrəmənin güclənməsi, hipertireoz, dərman və alkoqolla bağlı titrəmə istisna edilir.
Ağırlaşmalar
Xəstəlik həyat müddətinə təsir etmir, lakin ağır titrəmə gündəlik həyatı xeyli məhdudlaşdıra bilər:
- yemək, içmək, yazmaq, geyinmək, gigiyena qaydalarına riayətdə çətinlik, başqalarından asılılıq;
- incə əl işi tələb edən peşələrdə iş qabiliyyətinin azalması;
- sosial narahatlıq, utancaqlıq, təcrid, depressiya;
- yaşlılarda tarazlığın pozulması və yıxılma riskinin artması;
- titrəməni alkoqolla «müalicə» etməyə cəhd zamanı alkoqol asılılığı.
Müalicə
Essensial tremoru tam sağaltmaq mümkün deyil, lakin titrəməni xeyli azaltmaq olar. Yüngül titrəmə müalicə tələb etməyə bilər – izahat və həyat tərzinin düzəldilməsi kifayət edir. Titrəmə gündəlik həyata mane olduqda müalicə üsulları fərdi seçilir:
- dərman müalicəsi – birinci sıra vasitələr beta-adrenoblokatorlar və bəzi qıcolma əleyhinə preparatlardır; effekt kifayət etmədikdə həkim digər qrupları və ya kombinasiyanı nəzərdən keçirə bilər; dərmanlar aşağı dozadan başlanaraq tədricən seçilir və müntəzəm qəbul olunur;
- ehtiyac olduqda qəbul – bəzi pasiyentlərə həkim dərmanı yalnız titrəmənin xüsusilə mane olduğu hallardan (çıxış, mərasim) əvvəl qəbul etməyi tövsiyə edə bilər;
- botulinum toksini inyeksiyaları – baş və səs titrəməsində, bəzən əl titrəməsində; təsiri bir neçə ay davam edir, sonra təkrar edilir;
- praktik üsullar – ağır qaşıq-çəngəl, bilək ağırlıqları, qapaqlı fincan, qalın qələm, səslə idarə olunan cihazlar; ergoterapevt gündəlik işləri asanlaşdırmağa kömək edir;
- psixoloji dəstək – stress və sosial narahatlıq titrəməni gücləndirdiyi üçün relaksasiya üsulları faydalıdır;
- cərrahi müalicə – ağır, dərmana davamlı hallarda dərin beyin stimulyasiyası və ya fokuslanmış ultrasəslə talamusa təsir; bu üsullar seçilmiş pasiyentlərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma verir.
Hər dərmanın öz əks-göstərişləri var (məsələn, bronxial astma, ürək ritminin pozuntuları), ona görə onları yalnız həkim seçir. Titrəməni azaltmaq üçün müntəzəm alkoqol qəbulu tövsiyə edilmir – asılılıq riski yüksəkdir. Sakitləşdirici dərmanları öz başına qəbul etmək də olmaz. Müalicənin effektini qiymətləndirmək üçün yazı nümunələrini və ya spiral rəsmləri vaxtaşırı saxlamaq faydalıdır – bu, həkimə dinamikanı görməyə kömək edir.
Profilaktika
Xəstəliyin özünün qarşısını almaq mümkün deyil, lakin titrəməni gücləndirən amilləri azaltmaq olar:
- kofeinin və enerji içkilərinin məhdudlaşdırılması;
- kifayət qədər yuxu, gün rejimi, stressin idarə olunması;
- siqaretdən imtina;
- titrəməni artıran dərmanlar barədə həkimlə məsləhətləşmə;
- müntəzəm fiziki aktivlik və tarazlıq məşqləri – yıxılma riskini azaldır, ümumi əhvalı və yuxunu yaxşılaşdırır;
- titrəmə güclənəndə və ya xarakteri dəyişəndə vaxtında nevroloqa müraciət.
Hansı həkimə müraciət etməli
Titrəmə ilə nevroloqa müraciət edilir; qalxanabənzər vəzin xəstəliyindən şübhələndikdə endokrinoloq da cəlb olunur.
Yadda saxla!
- Titrəmə həmişə Parkinson xəstəliyi demək deyil. Essensial tremor çox vaxt ailəvi olur və uzun illər yalnız yüngül narahatlıq yaradır.
- Titrəmə gündəlik işlərə mane olursa, müalicə mövcuddur – nevroloqa müraciət edin.
- Titrəmə qəfil başlayıbsa, bir tərəfdədirsə və ya digər nevroloji əlamətlər varsa, müayinəni təxirə salmayın.
- Titrəməni alkoqolla «müalicə» etməyin.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Bu iki ayrı xəstəlikdir. Essensial tremor Parkinson xəstəliyinə çevrilmir, lakin nadir hallarda bir insanda hər ikisi ola bilər. Fərqi nevroloq müayinə zamanı müəyyən edir.
Dərmanlar bir çox pasiyentdə titrəməni azaldır, lakin tam aradan qaldırmır. Ağır hallarda cərrahi üsullar əhəmiyyətli yaxşılaşma verir.
Kofein titrəməni gücləndirə bilər. Onu azaltmaq və ya titrəmənin sizə nə dərəcədə təsir etdiyini müşahidə etmək tövsiyə olunur.
Essensial tremor tez-tez ailəvi olur və irsi meyl ötürülə bilər, lakin bu, uşaqlarda mütləq xəstəliyin yaranacağı demək deyil. Hətta yaransa da, çox vaxt yüngül gedir.
Həyəcan zamanı ifraz olunan stress hormonları titrəmənin amplitudunu artırır. Bu, xəstəliyin pisləşməsi demək deyil. Relaksasiya üsulları və bəzi hallarda həkimin tövsiyə etdiyi ehtiyac olduqda dərman qəbulu kömək edə bilər.
Yüngül essensial tremor adətən maşın sürməyə mane olmur. Titrəmə güclüdürsə, tarazlıq pozulubsa və ya qəbul edilən dərmanlar yuxululuq yaradırsa, bu məsələni nevroloqla müzakirə etmək lazımdır.
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
