Fəqərəarası disk protruziyası diskin xarici lifli halqasının tam qopması olmadan konturunun fəqərə hüdudlarından kənara çıxmasıdır. Sinir strukturlarına təsir etdikdə ağrı və nevroloji simptomlar yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Fəqərəarası disk protruziyası — fəqərəarası diskin onurğa kanalına “çıxıntı verməsi” ilə müşayiət olunan patologiyadır (yırtığın bir növü). Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə nevropatoloq və ya neyrocərrah məşğul olur.
Fəqərəarası disklərin protruziyaları osteoxondrozun inkişafının nəticəsidir. Onurğanın strukturunda gedən degenerativ-distrofik proseslər səbəbindən fəqərəarası disklər nəmliyini, elastikliyini itirir, ölçücə kiçilir. Bütün bunlar onların səthində mikroçatların yaranmasına gətirib çıxarır. Onurğanın konkret seqmentinin qeyri-sabitliyi inkişaf edir. Zədələnmiş fəqərəarası diskə növbəti yüklənmə zamanı onun fibroz həlqəsi formalaşmış defektlər vasitəsilə onurğa kanalına çıxıntı verir, xarakterik simptomların yaranmasını provokasiya edir. Adətən belə yırtığın ölçüsü 5 mm-i keçmir və fibroz həlqənin cırılması ilə müşayiət olunmur.
Səbəbləri
Fəqərəarası disklərin protruziyaları onurğanın özünün strukturunda və diskin pulpoz nüvəsində baş verən degenerativ dəyişikliklər fonunda inkişaf edir. Bu proses orqanizmin tədricən qocalmasının nəticəsidir ki, bu da onurğanın nəmlik itirməsi ilə onun dayanıqlığının azalması, fəqərəarası disklərin, onların bağlarının və oynaqlarının elastikliyinin azalması ilə müşayiət olunur.
Lakin belə vəziyyət 30-45 yaş arası xəstələr üçün norma deyil. Fəqərəarası disklərin qeyri-sabitliyinin inkişaf riskini artıran amillər bunlardır:
- Anamnezdə onurğa patologiyası. Keçirilmiş əməliyyatlar, əyrilmələr (kifoz, lordoz, skolioz), travmalar fəqərəarası disklərin qeyri-sabitliyinin inkişaf riskini artırır.
- Piylənmə və metabolik pozğunluqlar. Xüsusi təhlükəni şəkərli diabet və hipotireoz təşkil edir.
- Oturaq həyat tərzi. Mülayim fiziki yüklərin çatışmazlığı əzələ korsetinin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Bu səbəbdən hətta gənc və orta yaşda da onurğa ilə bağlı problemlər yarana bilər.
- Fiziki gərginlik. Risk qrupuna yükdaşıyan, tikinti işçisi kimi çalışan, ağır atletika, pauerliftinqlə məşğul olan insanlar daxildir.
Sümük və ya əzələlərin zəif inkişafına genetik meyillik bir çox xəstələr üçün ciddi problemdir. Qeyri-tam qidalanma, rasionda kalsium və suyun çatışmazlığı da patologiyanın yaranma riskini artıra bilər.
Təsnifat
Frontal müstəvidə yerləşməsindən asılı olaraq protruziyalar aşağıdakılardır:
- orta xətt (median);
- arxa-yan (lateral);
- paramedian;
- foraminal.
Protruziya – fəqərəarası yırtığın formalaşmasının ilk mərhələsidir. Protruziyalar MRT-də çox vaxt, o cümlədən heç bir şikayəti olmayan insanlarda da aşkarlanır və bel ağrılarının yalnız bir hissəsinin səbəbi olur; bel ağrılarının əksəriyyəti əzələ-bağ aparatının qeyri-spesifik pozğunluqları ilə bağlıdır.
Xəstəliyin klinik mənzərəsinin nəzərə alınmaması onun aşağıdakı formalara doğru proqressivləşməsinə gətirib çıxara bilər:
- Ekstruziya – diskin çıxıntısı daha ifadəli olur, fibroz həlqənin əhəmiyyətsiz cırılmaları və pulpoz nüvənin degenerasiyası yaranır. Bununla belə, arxa uzunsov bağın bütövlüyü qorunur.
- Prolaps – zədələnmiş pulpoz nüvənin fraqmentlərinin fəqərəarası diskin fibroz həlqəsindəki böyük defektlər vasitəsilə düşməsi baş verir.
- Sekvestrasiya – nüvə fraqmentlərinin düşməsindən əlavə, onların onurğa kanalı boşluğu daxilində bilavasitə yerdəyişməsi olur.
Xəstəliyin yuxarıda göstərilən ssenari üzrə proqressivləşməsinin qarşısını almaq üçün fəqərəarası disk protruziyaları mərhələsindəcə nevropatoloq və ya neyrocərrahla əlaqə saxlamaq vacibdir.
Klinik mənzərə
Fəqərəarası disklərin protruziyaları zamanı klinik mənzərə çıxıntının ölçüsündən və lokalizasiyasından asılıdır. Xəstəliyin simptomatikası iki əsas aspektlə şərtlənir:
- Diskin, oynaqların, bağların bütövlüyünün pozulması, onurğanı düzəldən əzələlərin lokal spazmı ilə əlaqəli lokal ağrı sindromu.
- Sinir liflərinin gedişi boyunca kürəkbeyni sinirlərinin innervasiya sahələrinə narahatlıq hisslərinin yayılması ilə əlaqəli radikulyar (kök) ağrı sindromu.
Tez-tez rast gəlinən əlavə klinik əlamətlərə aşağıdakılar aiddir:
- Toxunma həssaslığının pozulması. Xəstə dəridə “qarışqa gəzişməsi” hissinin olmasından, bədənin ayrı-ayrı hissələrinin uyuşmasından şikayət edə bilər.
- Əzələ gücünün itməsi. Bu fonda ümumi zəiflik və iş qabiliyyətinin azalması meydana çıxır.
- Tənəffüsün pozulması, ürəkdə ağrı (onurğanın döş nahiyəsinin zədələnməsində), peristaltikanın pisləşməsi, sidik ifrazının pozulması (bel nahiyəsindəki protruziyalarda).
Nevroloji müayinə zamanı həkim standart qıcıqlandırıcılara reflekslərdəki dəyişiklikləri və müsbət gərginlik simptomlarının olmasını da qeyd edir.. “At quyruğu” sindromu – eyni adlı nahiyədə (onurğa beyninin son fraqmentləri) sinir liflərinin kritik sıxılması nəticəsində yaranan neyrocərrahiyyədə təcili vəziyyətdir. Patologiya kəskin inkişaf edir və bu nahiyədə hissiyyatın itməsi ilə birlikdə çanaq orqanlarının funksiyasının ifadəli pozulması ilə xarakterizə olunur. “At quyruğu” sindromu disk protruziyalarını tez-tez ağırlaşdırmır (bütün yırtıq hallarının 4%-ə qədərində), lakin xəstənin təcili olaraq neyrocərrahiyyə şöbəsinə hospitalizasiyasını tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Fəqərəarası disklərin protruziyalarının diaqnostikası həkimin xəstə ilə söhbətindən başlayır. Nevropatoloq/neyrocərrah xarakterik şikayətlərə və anamnezə diqqət yetirir. Bundan sonra həkim xəstəni müayinə edir, fizioloji/patoloji reflekslərin olmasını və ifadəliliyini qiymətləndirir, xəstənin nevroloji statusunu öyrənir.
Toplanmış məlumat əsasında nevroloq ilkin diaqnoz qoyur. Lakin onun təsdiqlənməsi üçün mütləq instrumental diaqnostika aparılmalıdır.
Fəqərəarası disklərin protruziyalarının aşkarlanması üçün lazım olan prosedurlar bunlardır:
- Onurğanın maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) – fəqərəarası disk patologiyasının diaqnostikasında “qızıl” standartdır. Müayinə formalaşan yırtığın lokalizasiyasını, ölçüsünü və müşayiət edən xüsusiyyətlərini dəqiq aşkar etməyə imkan verir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT). Üsul MRT olmadıqda istifadə olunur. Daha çox onurğanın sümük strukturlarının qiymətləndirilməsinə “yönəlib”, lakin sinir köklərinin sıxılma yerlərini də aşkar etməyə imkan verir.
- Onurğanın USM-i. MRT-ni tamamlayan və patoloji dəyişikliyə uğramış strukturlardan əks olunan ultrasəs dalğaları vasitəsilə patoloji sahəni vizuallaşdırmağa imkan verən köməkçi metod.
İnstrumental diaqnostikadan başqa, xəstəyə standart laboratoriya testləri dəsti təyin edilir – qanın və sidiyin ümumi analizi, qanın “biokimyası”. Xəstəni cərrahi müalicəyə hazırlayarkən onu əlaqədar mütəxəssislər də (kardioloq, terapevt) müayinə edir. Ağciyərlərin və ürəyin funksiyasını qiymətləndirmək üçün EKQ və döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası aparılır.
Müalicə
Konservativ terapiya diskomfort hisslərinin aradan qaldırılması ilə protruziya zonasında sinir uclarının kompressiyasının ləğv edilməsinə yönəlmişdir. Bu məqsədlə nevroloq aşağıdakı yanaşmalardan istifadə edir:
- Medikamentlər. Simptomatikanı aradan qaldırmaq üçün ağrıkəsici, iltihabəleyhinə preparatlar, miorelaksantlar təyin edilir. Sidikqovucu preparatların (diuretiklərin) sinir kökünün ödemini azaltmaq üçün istifadəsinin sübut bazası yoxdur, buna görə də onlar bu məqsədlə tövsiyə olunmur.
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT). Hər bir xəstə üçün fərdi qaydada əzələ korsetinin möhkəmləndirilməsinə, sinir liflərinin kompressiyasının aradan qaldırılmasına və insanın ümumi vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş məşq sistemi hazırlanır.
- Yoqa-terapiya və gündəlik masaj. Zədələnmiş sahələrə mexaniki təsir mikrosirkulyasiyanın yaxşılaşmasını təmin edir, ağrı sindromunun aradan qaldırılmasına kömək edir, əzələlərin funksiyasını normallaşdırır.
- Müalicəvi blokadalar (o cümlədən sümükdaxili blokadalar). Belə müalicənin mahiyyəti patoloji sahəyə ağrıkəsici və iltihabəleyhinə vasitələrin lokal yeridilməsindən ibarətdir. Bu yanaşma xəstənin vəziyyətinin tez sabitləşməsini təmin edir, lakin çox vaxt müvəqqəti effekt daşıyır. Buna görə də blokadalar fəqərəarası disk protruziyalarının müalicəsinin digər konservativ yanaşmaları ilə geniş şəkildə kombinasiya edilir.
MBT, masaj və yoqa yalnız xəstəliyin remissiya dövründə tətbiq olunur. Kəskin ağrı sindromunda əvvəlcə xəstənin vəziyyətini sabitləşdirmək üçün medikamentoz vasitələr təyin edilir, yalnız bundan sonra onurğanın özünün və onun əzələ aparatının funksiyasının korreksiyası aparılır.
Müalicə üsulları
Fəqərələrarası disklərin protruziyaları onurğa yırtığının formalaşmasının erkən fazasıdır. Bu dövrdə əksər hallarda konservativ müalicə yaxşı terapevtik nəticə göstərir, cərrahi müdaxiləyə isə nadir hallarda ehtiyac yaranır.
Hallarin 90%-də həkimlər problemlə mübarizəyə farmakoloji və qeyri-medikamentoz vasitələrin köməyi ilə başlayırlar.
Cərrahi müalicə
Fəqərəarası disklərin protruziyalarının cərrahi müalicəsi konservativ yanaşmanın effektsiz olduğu hallarda göstərişdir. İstisna hal kupirovka olunmayan ağrı sindromu və ya kürəkbeyni sinirlərinin köklərinin kobud sıxılması fonunda nevroloji defisitin sürətlə artmasıdır. Xəstəliyin belə inkişaf variantında xəstəyə dərhal əməliyyat göstərişdir.
Müalicə adi və ya az invaziv yolla aparıla bilər. Birinci halda həkim mikrodiskektomiya – xüsusi əməliyyat mikroskopundan istifadə etməklə yırtığın çıxarılması əməliyyatını yerinə yetirir. Neyrocərrahın manipulyasiyalarının yüksək dəqiqliyi ağırlaşmaların inkişaf riskinin və ya sağlam toxumaların zədələnməsinin minimuma endirilməsini təmin edir.
Əməliyyatın endoskopik icra texnikası optik cihazlardan (endoskoplardan) istifadəni nəzərdə tutur. Həkim yırtığa dərinin kiçik deşiklərindən keçərək çatır. Sonra videomüşahidə altında çıxıntıların çıxarılması aparılır. Onurğa əməliyyatlarının 85%-i ümumi narkoz altında aparılır.
Reabilitasiya
Fəqərəarası diskin protruziyasının cərrahi müalicəsindən sonra xəstənin reabilitasiyası əməliyyatın həcmindən və tipindən asılıdır. Əksər hallarda xəstə stasionarda daha 3-7 gün qalır. Bu müddətdə həkimlər onun vəziyyətinə nəzarət edir, sarğı prosedurları aparır, onurğanı düzgün şəkildə müstəqil işlətməyi öyrədirlər.
Stasionardan çıxdıqdan sonra xəstə fiziki gərginlikdən çəkinməli, tam qidalanmalı və daha çox istirahət etməlidir. Hər bir xəstə üçün əzələlərin və bütün onurğanın möhkəmləndirilməsinə yönəlmiş fərdi MBT planı tərtib olunur.
Tam bərpa 1 aydan 6 aya qədər çəkə bilər. Bu dövrdə neyrocərrahın tövsiyələrinə əməl etmək, artıq çəkidən qurtulmaq, nəzarət müayinələri üçün mütəmadi olaraq nevroloqa müraciət etmək vacibdir.
Profilaktika
Disklərdə yaşla bağlı dəyişikliklərin qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin onurğaya düşən yükü azaltmaq və protruziyanın ağrı verməsi ehtimalını aşağı salmaq olar. Ən çox sübut olunmuş tədbir müntəzəm fiziki aktivlikdir.
- hər gün gəzinti, üzgüçülük və ya digər mülayim aerob fəallıq;
- qarın və bel əzələlərini möhkəmləndirən məşqlər, xüsusən ağrı epizodu keçirildikdən sonra;
- ağırlığı düzgün qaldırmaq: dizləri bükərək, yükü bədənə yaxın tutaraq, gövdəni burmadan;
- uzun müddət oturduqda hər 30–60 dəqiqədən bir qalxıb hərəkət etmək, iş yerini rahat təşkil etmək;
- artıq çəkini azaltmaq;
- siqareti tərgitmək — siqaret disklərin qidalanmasını pisləşdirir;
- ağrı yarandıqda uzun yataq rejimindən qaçmaq və mümkün qədər adi fəallığı saxlamaq.
Protruziya aşkar edilibsə, həkimin və ya reabilitoloqun tövsiyə etdiyi məşq proqramını ağrılar keçdikdən sonra da davam etdirin.
Yadda saxla!
Fəqərələrarası disklərin protruziyaları onurğa problemlərinin ilkin mərhələsidir. Diaqnoz nə qədər tez qoyularsa, fəqərələrarası yırtığın formalaşmasından qaçmaq şansı bir o qədər yüksək olar. Bel ağrısının eyni sahədə 2 və daha çox dəfə meydana çıxması nevroloqla planlaşdırılmamış məsləhətləşmə üçün ciddi əsasdır. Mütəxəssis obyektiv müayinə aparacaq və ilk növbədə maqnit-rezonans tomoqrafiya təyin edəcək. Əldə edilmiş məlumatlar əsasında dəqiq diaqnoz qoymaq mümkün olur, bunun əsasında isə müalicə və reabilitasiya proqramı tərtib edilir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Nevrologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq oval pəncərə
- Afaziya
- Alkoqol polinevropatiyası
- Alsheymer xəstəliyi
- Amneziya
- Aqnoziya
- Ataksiya
- Baş beyin kistası
- Bayılma (sinkop)
- Bel osteoxondrozu
- Bel-kürək əzələlərinin mioziti
- Beyin damarlarının anevrizması
- Beyin damarlarının aterosklerozu
- Beyin qan dövranının xroniki çatışmazlığı
- Beyin silkələnməsi
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
