İşialgiya oturaq siniri boyunca beldən sağrıya, budun arxasına və ayağa yayılan ağrıdır. Çox vaxt fəqərəarası disk yırtığı ilə sinir kökünün sıxılması nəticəsində yaranır və əksər hallarda konservativ müalicə ilə keçir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Siyatik
- işias
- lumboişialgiya
- oturaq sinirinin nevralgiyası
- bel-oma radikulopatiyası
- Sciatica
Xəstəlik haqqında
Oturaq siniri bədənin ən böyük siniridir: bel və oma seqmentlərinin sinir köklərindən başlayır, sağrı nahiyəsindən keçərək budun arxası ilə ayağa enir. Bu sinirin və ya onu təşkil edən köklərin sıxılması, qıcıqlanması zamanı yaranan, ayağa yayılan ağrı işialgiya adlanır.
İşialgiya ayrıca xəstəlik deyil, simptomdur. Ən çox səbəbi bel şöbəsində fəqərəarası disk yırtığıdır, yaşlı insanlarda isə onurğa kanalının daralması daha tez-tez rast gəlinir. Ağrı adətən bir ayaqda olur və çox vaxt beldən daha güclü hiss edilir. Xəstəlik daha çox orta yaşlı, fiziki ağır işlə məşğul olan və ya uzun müddət oturan insanlarda yaranır.
İşialgiyanın proqnozu əksər hallarda yaxşıdır: pasiyentlərin çoxunda əlamətlər bir neçə həftə ərzində azalır. Lakin ayaqda artan zəiflik və ya çanaq funksiyalarının pozulması kimi əlamətlər sinirin ciddi zədələnməsinə işarədir və təcili yardım tələb edir.
Səbəbləri
İşialgiya sinir kökünün mexaniki sıxılması və onun ətrafında iltihab nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər:
- fəqərəarası disk yırtığı və ya protruziyası — diskin nüvəsi xarici həlqədən çıxaraq sinir kökünü sıxır və iltihab yaradır; ən geniş yayılmış səbəbdir;
- onurğa kanalının daralması (stenoz) — fəqərələrin, oynaqların və bağların yaşa bağlı dəyişiklikləri nəticəsində; daha çox yaşlılarda olur, ağrı gəzərkən artır və oturduqda azalır;
- spondilolistez — fəqərənin aşağıdakına nisbətən sürüşməsi, köklərin gərilməsi və sıxılması;
- armudvari (piriform) əzələ sindromu — sağrı nahiyəsində əzələnin oturaq sinirini qıcıqlandırması;
- nadir səbəblər — şişlər, onurğanın infeksion zədələnməsi, travma, sağrı nahiyəsinə inyeksiya ilə bağlı sinir zədələnməsi.
Risk amilləri:
- ağır fiziki iş, ağırlıq qaldırarkən gövdənin bükülməsi və fırlanması;
- uzun müddət oturmaq, oturaq həyat tərzi, zəif bel və qarın əzələləri;
- artıq çəki;
- siqaret çəkmək — disklərin qidalanmasını pisləşdirir;
- yaş — disklərdə və oynaqlarda degenerativ dəyişikliklər zamanla artır;
- hamiləlik — çəkinin artması və duruşun dəyişməsi bel ağrısını gücləndirə bilər.
Klinik mənzərə
İşialgiyanın əsas əlaməti beldən və ya sağrıdan ayağa yayılan ağrıdır. Ağrı kəskin başlaya bilər (məsələn, ağırlıq qaldırdıqdan sonra) və ya tədricən güclənə bilər. Tipik əlamətlər:
- sağrıdan budun arxasına, baldıra, bəzən pəncəyə və barmaqlara yayılan ağrı — «elektrik cərəyanı» kimi, yandırıcı və ya göynədici;
- öskürək, asqırma, gərginləşmə, uzun oturma zamanı ağrının artması;
- ayaqda keyimə, göynəmə, «qarışqa gəzməsi» hissi;
- ayağın və ya barmaqların zəifliyi, pəncənin sallanması, daban və ya barmaqlar üstündə yeriməkdə çətinlik;
- uzanmış vəziyyətdə düz ayağı qaldırarkən ağrının kəskinləşməsi;
- ağrıdan qaçmaq üçün məcburi duruş, axsama.
Hamiləlikdə bel və sağrı ağrısı tez-tez olur, lakin onların çoxu çanaq oynaqlarının yüklənməsi ilə bağlıdır; həqiqi disk yırtığı nadirdir və həkim tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Uşaq və yeniyetmələrdə işialgiya nadirdir, buna görə onlarda ayağa yayılan ağrı mütləq araşdırılmalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər:
- sidik və ya nəcis saxlamamazlığı, sidik tutulması yaranıb;
- aralıq nahiyəsində, budların daxili səthində keyimə var («yəhər» tipli);
- ayaqda zəiflik sürətlə artır və ya hər iki ayaq zədələnib;
- ağrı yüksək hərarət, travma, onkoloji xəstəlik və ya izahı olmayan çəki itkisi fonunda yaranıb;
- ağrı istirahətdə və gecə də azalmır, getdikcə güclənir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlərin, ağrının başlanma şəraitinin öyrənilməsinə və nevroloji müayinəyə əsaslanır. Həkim reflekslərin, həssaslığın və əzələ gücünün vəziyyətini yoxlayır, sinir gərilmə sınaqlarını (düz ayağın qaldırılması) aparır. Bu, hansı sinir kökünün zədələndiyini müəyyən etməyə imkan verir.
Ağrı kəskin başlayıbsa və təhlükəli əlamətlər yoxdursa, ilk həftələrdə görüntüləmə müayinələri adətən tələb olunmur, çünki onların nəticəsi müalicə taktikasını dəyişmir. Görüntüləmə təhlükəli əlamətlər olduqda, ağrı müalicəyə baxmayaraq davam etdikdə və ya əməliyyat məsələsi müzakirə edildikdə aparılır:
- bel şöbəsinin MRT-si — disk yırtığını, stenozu, sinir kökünün sıxılmasını, həmçinin şiş və iltihabi prosesləri göstərir; ən informativ üsuldur;
- MRT mümkün olmadıqda KT;
- rentgen müayinəsi, o cümlədən funksional sınaqlarla — fəqərələrin sürüşməsini, deformasiyanı və qeyri-sabitliyi qiymətləndirmək üçün;
- ENMQ (elektroneyromioqrafiya) — sinir zədələnməsinin dərəcəsini və səviyyəsini dəqiqləşdirmək üçün;
- qan analizləri — infeksiya və ya iltihabi xəstəlik şübhəsi olduqda.
Diferensial diaqnostika omba oynağının xəstəlikləri, sakroiliak oynağın iltihabı, ayaq damarlarının xəstəlikləri, diabetik neyropatiya və böyrək patologiyası ilə aparılır.
Xidmətlər
- Onurğanın bel şöbəsinin MRT-si
- Bel-oma şöbəsinin KT-si
- Onurğanın bel şöbəsinin rentgeni
- Elektroneyromioqrafiya (ENMQ)
- Epidural blokada
- Paravertebral blokada
- Sinirlərin blokadası
- Onurğalararası disk yırtığının endoskopik yolla götürülməsi
- Onurğa kanalının dekompressiyası
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT)
- Fizioterapiya
- Onurğa (spinal) check-up
Ağırlaşmalar
Əksər hallarda işialgiya iz qoymadan keçir, lakin uzunmüddətli və ya güclü sıxılma ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər:
- ayaqda davamlı zəiflik, pəncənin sallanması;
- ayağın müəyyən nahiyəsində həssaslığın itməsi;
- «at quyruğu» sindromu — sidik və nəcis ifrazına nəzarətin pozulması, aralıqda keyimə; təcili cərrahi yardım tələb edir;
- xroniki ağrı, yuxu pozuntusu, depressiya və iş qabiliyyətinin azalması.
Müalicə
İşialgiyanın müalicəsi səbəbdən, ağrının şiddətindən və nevroloji pozuntuların olub-olmamasından asılıdır. Əksər pasiyentlərdə konservativ müalicə kifayət edir.
- Fəallığın saxlanması. Uzunmüddətli yataq rejimi tövsiyə olunmur — ağrı imkan verdiyi qədər gəzmək və adi işlərə davam etmək sağalmanı sürətləndirir. Ağrını kəskin artıran ağırlıq qaldırma və bükülmələrdən müvəqqəti çəkinmək lazımdır.
- Dərman müalicəsi. Həkim qısa müddətə qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, əzələ spazmında miorelaksantlar təyin edə bilər. Neyropatik ağrıda xüsusi preparat qruplarından istifadə oluna bilər, lakin onların işialgiyada effekti məhduddur və fərdidir, buna görə seçim yalnız həkim tərəfindən aparılır.
- Müalicəvi bədən tərbiyəsi və fizioterapiya. Kəskin ağrı azaldıqdan sonra fərdi seçilmiş məşqlər, düzgün hərəkət vərdişlərinin öyrədilməsi, mütəxəssis nəzarətində manual üsullar və digər fizioterapiya prosedurları tətbiq olunur.
- Epidural inyeksiyalar (blokadalar). Güclü radikulyar ağrı davam etdikdə epidural və ya transforaminal steroid inyeksiyası ağrını müvəqqəti azalda bilər; bu prosedur görüntüləmə nəzarəti altında aparılır.
- Cərrahi müalicə. Çanaq funksiyalarının pozulması, artan əzələ zəifliyi və ya bir neçə həftəlik düzgün konservativ müalicəyə baxmayaraq dözülməz ağrı olduqda disk yırtığının çıxarılması (mikrodiskektomiya, endoskopik əməliyyat) və ya onurğa kanalının dekompressiyası aparılır. Əməliyyat ağrını daha tez azaldır, lakin uzunmüddətli nəticələri çox vaxt konservativ müalicənin nəticələrinə yaxın olur.
Evdə nə etmək olar: ağrı imkan verdikcə qısa gəzintilər etmək, uzun oturmamaq, yumşaq istilik və ya soyuq kompres tətbiq etmək (hansı daha rahatdırsa), yuxu zamanı dizlərin arasına və ya altına yastıq qoymaq.
Nə etmək olmaz: ağrıkəsiciləri uzun müddət və ya bir neçəsini birlikdə özbaşına qəbul etmək, təsdiqlənməmiş «qoyma» və güclü manipulyasiyalara müraciət etmək, ağrıya baxmayaraq ağır yük qaldırmaq. Ayaqda zəiflik və ya çanaq pozuntuları yaranarsa, ev müalicəsi ilə vaxt itirmək olmaz.
Reabilitasiya
Kəskin ağrı keçdikdən sonra reabilitasiyanın məqsədi təkrarlanma riskini azaltmaq və tam fəallığı bərpa etməkdir. Bel və qarın əzələlərini möhkəmləndirən məşqlər, onurğanın elastikliyini artıran hərəkətlər, duruşun korreksiyası və ağırlığı düzgün qaldırma texnikasının öyrənilməsi tövsiyə olunur. Fiziki yük tədricən artırılır; üzgüçülük, gəzinti və müalicəvi bədən tərbiyəsi faydalıdır. Məşq proqramını reabilitoloq və ya müalicəvi bədən tərbiyəsi üzrə mütəxəssis fərdi seçir.
Profilaktika
- ağırlığı ayaqları büküb, belə düz saxlayaraq qaldırmaq, yükü bədənə yaxın tutmaq;
- ağırlıq qaldırarkən gövdəni fırlatmamaq;
- uzun oturduqda hər saatda fasilə verib qalxmaq, iş yerini ergonomik təşkil etmək;
- bel-qarın əzələlərini müntəzəm məşq etdirmək, fiziki cəhətdən fəal olmaq;
- normal bədən çəkisini saxlamaq;
- siqareti tərk etmək;
- bel ağrısının ilk epizodlarında həkimin tövsiyələrinə əməl etmək və ağrını «ayaq üstə» keçirməyə çalışmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə nevroloqa. Lazım olduqda o, pasiyenti neyrocərraha, ortopedə, reabilitoloqa və ya ağrı müalicəsi üzrə mütəxəssisə yönləndirəcək.
Yadda saxla!
- İşialgiyanın əksər halları bir neçə həftəyə keçir, əməliyyat yalnız pasiyentlərin kiçik bir hissəsinə lazım olur.
- Yataqda uzanmaq yox, mümkün qədər fəal qalmaq sağalmanı sürətləndirir.
- Sidik və ya nəcis saxlaya bilməmək, aralıqda keyimə yaranarsa — dərhal təcili yardım çağırın.
- Ayaqda zəiflik artırsa, müraciəti təxirə salmayın.
- Ağrıkəsiciləri uzun müddət özbaşına qəbul etməyin — onların mədə, böyrək və ürəyə yan təsiri var.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr. Uzunmüddətli yataq rejimi sağalmanı ləngidir və əzələlərin zəifləməsinə səbəb olur. Ağrı imkan verdiyi qədər gəzmək və adi işlərə davam etmək tövsiyə olunur, yalnız ağrını kəskin artıran ağırlıq qaldırma və bükülmələrdən çəkinmək lazımdır.
Xeyr. Disk yırtıqlarının çoxu konservativ müalicə ilə yaxşılaşır, bəzən yırtıq zamanla kiçilir. Əməliyyat çanaq funksiyalarının pozulması, artan zəiflik və ya uzun müddət keçməyən güclü ağrı zamanı tövsiyə olunur.
Əvvəlcə nevroloqa və ya ailə həkiminə müraciət etmək məsləhətdir. Lazım olduqda sizi neyrocərraha, ortopedə, reabilitoloqa və ya ağrı müalicəsi üzrə mütəxəssisə yönləndirəcək.
Kəskin işialgiyanın əksər halları bir neçə həftə ərzində əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşir, bəzən tam bərpa bir neçə ay çəkir. Ağrı uzun müddət davam edirsə və ya tez-tez təkrarlanırsa, səbəbi dəqiqləşdirmək və müalicə planını yenidən nəzərdən keçirmək üçün həkimə təkrar müraciət etmək lazımdır.
Yumşaq istilik və ya soyuq kompres bəzi pasiyentlərdə ağrını müvəqqəti azaldır, hansının daha rahat olduğunu özünüz seçə bilərsiniz. Lakin çox isti vasitələr dərini yandıra bilər, istilik prosedurları isə səbəbi aradan qaldırmır. Hərarət, travma və ya onkoloji xəstəlik fonunda yaranan ağrıda əvvəlcə həkimə müraciət etmək lazımdır.
Hamiləlikdə bel və ayağa yayılan ağrı tez-tez çanaq oynaqlarının yüklənməsi ilə bağlıdır və doğuşdan sonra adətən keçir. Dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz; ginekoloq və nevroloq təhlükəsiz məşqlər, dəstəkləyici bandaj və digər üsullar təklif edə bilər. Ayaqda zəiflik, keyimə və ya sidik ifrazının pozulması olduqda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
