Fetoplasentar çatışmazlıq ciftin dölü kifayət qədər oksigen və qida ilə təmin edə bilmədiyi vəziyyətin ənənəvi adıdır. Müasir praktikada plasentar disfunksiya kimi qiymətləndirilir və əsas üsul dölün vəziyyətinə dəqiq nəzarətdir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Plasentar çatışmazlıq
- plasentar disfunksiya
- uteroplasentar çatışmazlıq
Xəstəlik haqqında
Cift (plasenta) hamiləlik dövründə ana ilə döl arasında qaz, qida maddələri və hormon mübadiləsini təmin edən müvəqqəti orqandır. Hamiləliyin ilk həftələrində ciftin hüceyrələri uşaqlığın divarına daxil olur və ananın spiral arteriyalarını genişləndirərək dölə daimi və bol qan axını yaradır. Bu proses düzgün getmədikdə və ya cift sonradan zədələndikdə dölə gələn oksigen və qida maddələrinin miqdarı azalır.
«Fetoplasentar çatışmazlıq» termini keçmişdə çox geniş istifadə olunurdu və bəzən heç bir obyektiv dəyişiklik olmadan, yalnız USM-də ciftin «yaşlanması» və ya qalınlığı əsasında qoyulurdu. Müasir beynəlxalq tövsiyələrdə bunun əvəzinə konkret vəziyyətlər qiymətləndirilir: dölün bətndaxili inkişafının ləngiməsi, doppler göstəricilərinin pozulması, azsululuq, preeklampsiya.
Başqa sözlə, plasentar disfunksiya yalnız dölün böyüməsində, damarlarda qan axınında və ya dölün vəziyyətində obyektiv dəyişikliklər olduqda klinik əhəmiyyət daşıyır. Bu vəziyyət daha çox arterial hipertenziya, şəkərli diabet, böyrək xəstəlikləri olan, siqaret çəkən və ya əvvəlki hamiləliyində preeklampsiya keçirmiş qadınlarda rast gəlinir. Vaxtında aşkar edilmiş plasentar disfunksiya düzgün nəzarət və doğuşun optimal vaxtının seçilməsi ilə əksər hallarda sağlam uşağın dünyaya gəlməsinə imkan verir.
Səbəbləri
Plasentar disfunksiya çox vaxt bir deyil, bir neçə amilin birgə təsiri ilə yaranır. Bəzi səbəblər ciftin özünün formalaşması ilə, digərləri ananın sağlamlıq vəziyyəti ilə bağlıdır.
- Ciftin damarlarının qeyri-kafi formalaşması – hamiləliyin əvvəlində spiral arteriyalar kifayət qədər genişlənmir, nəticədə ciftə gələn qan axını məhdud qalır. Bu, preeklampsiya ilə ortaq mexanizmdir;
- Preeklampsiya və xroniki arterial hipertenziya – yüksək təzyiq və damar divarının zədələnməsi ciftin qan dövranını pisləşdirir;
- Şəkərli diabet, böyrək xəstəlikləri, autoimmun xəstəliklər – xüsusən damar ağırlaşmaları olduqda ciftin funksiyası pozula bilər;
- Antifosfolipid sindromu və bəzi laxtalanma pozuntuları – ciftin damarlarında mikrotrombların yaranmasına səbəb olur;
- Ciftin qismən ayrılması, cift infarktları, göbək ciyəsinin anomaliyaları – ciftin işləyən hissəsinin sahəsini azaldır;
- Siqaret, alkoqol, narkotik maddələr – damarları daraldır və dölün böyüməsini birbaşa ləngidir;
- Bətndaxili infeksiyalar – bəzi virus və parazit infeksiyaları həm cifti, həm də dölü zədələyə bilər;
- Çoxdöllü hamiləlik – xüsusən ümumi cifti olan əkizlərdə qan axını qeyri-bərabər paylana bilər;
- Vaxtı keçmiş hamiləlik – müddətdən xeyli sonra ciftin ehtiyat imkanları azalır;
- Ananın ağır anemiyası, çox aşağı bədən çəkisi, ahıl yaşda ilk hamiləlik – əlavə risk amilləri kimi qiymətləndirilir.
Formaları
- Kəskin – ciftin ayrılması və ya qan dövranının qəfil pozulması nəticəsində yaranır; dölün kəskin hipoksiyası ilə gedir və təcili yardım tələb edir;
- Xroniki – həftələr ərzində tədricən inkişaf edir və dölün böyüməsinin ləngiməsi, azsululuq, doppler göstəricilərinin dəyişməsi ilə özünü göstərir.
Dölün böyüməsinin ləngiməsi başlama vaxtına görə də fərqləndirilir. Erkən başlayan forma (hamiləliyin 32-ci həftəsinə qədər) adətən daha ağır gedir, tez-tez preeklampsiya ilə birləşir və perinatal mərkəzdə müşahidə tələb edir. Gec başlayan forma daha yüngül görünsə də, doğuşa yaxın dövrdə dölün vəziyyəti qəfil pisləşə bilər, ona görə müntəzəm nəzarət vacibdir.
Klinik təzahürlərinə görə: dölün bətndaxili inkişafının ləngiməsi, qan axınının pozulması, azsululuq, dölün xroniki hipoksiyası.
Klinik mənzərə
Xroniki plasentar disfunksiya çox vaxt qadının özünün hiss etdiyi əlamətlər vermir və planlı müayinələr zamanı – uşaqlıq dibinin hündürlüyü ölçüləndə və ya USM-də – aşkar edilir. Buna görə müntəzəm prenatal müşahidə həlledicidir. Diqqət tələb edən əlamətlər:
- dölün hərəkətlərinin azalması və ya xarakterinin dəyişməsi – hipoksiyanın ən vacib siqnalıdır, gözləmək olmaz;
- qarın ölçüsünün müddətə uyğun artmaması – həkim bunu uşaqlıq dibinin hündürlüyünə görə qiymətləndirir;
- çəki artımının dayanması və ya hamiləliyin ikinci yarısında gözlənilməz çəki itkisi;
- yüksək təzyiq, üzdə və əllərdə ödemlər, baş ağrısı – preeklampsiyanın mümkün əlamətləri;
- kəskin formada – qarında ağrı, uşaqlığın daimi gərginliyi, qanlı ifrazat.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər dölün hərəkətləri əvvəlkindən xeyli azalıbsa və ya hiss olunmursa – bu halda həmin gün doğum evinə gedin. Dərhal 103 nömrəsinə zəng edin, əgər qarında güclü ağrı, uşaqlığın «daş kimi» bərkiməsi, qanaxma, güclü baş ağrısı, gözlər önündə «milçəklər», qarnın yuxarı hissəsində (döş sümüyünün altında) ağrı və ya qıcolma yaranıbsa. Bu əlamətlər ciftin ayrılmasına və ya ağır preeklampsiyaya işarə edə bilər və evdə gözləmək olmaz.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Mama-ginekoloq əvvəlcə anamnezi öyrənir: xroniki xəstəliklər, əvvəlki hamiləliklərin gedişi, siqaret, qəbul olunan dərmanlar. Hər müayinədə arterial təzyiq, çəki və uşaqlıq dibinin hündürlüyü ölçülür. Şübhə yarandıqda instrumental müayinələr aparılır:
- USM biometriyası – dölün başının, qarnının, bud sümüyünün ölçüləri və təxmini çəkisi; əsas olan bir ölçmə deyil, böyümənin dinamikasıdır;
- doppler müayinəsi – uşaqlıq və göbək arteriyalarında, dölün orta beyin arteriyasında, ağır hallarda venoz axacaqda qan axını; dölün oksigenlə təminatını ən dəqiq əks etdirir;
- dölyanı mayenin həcminin ölçülməsi – azsululuq dölün böyrəklərinə qan axınının azaldığını göstərə bilər;
- kardiotokoqrafiya (KTQ) – dölün ürək döyüntülərinin və onların hərəkətə reaksiyasının qeydə alınması;
- ananın vəziyyətinə nəzarət – arterial təzyiq, sidikdə zülal, ümumi qan analizi, qaraciyər və böyrək göstəriciləri, lazım olduqda laxtalanma sistemi və antifosfolipid anticisimləri.
Differensial diaqnostikada dölün konstitusional olaraq kiçik olması, hamiləlik müddətinin səhv hesablanması, xromosom anomaliyaları və bətndaxili infeksiyalar istisna edilir. Yalnız ciftin «yetkinlik dərəcəsi» və ya qalınlığına əsasən, digər dəyişikliklər olmadan diaqnoz qoyulmamalı və müalicə təyin edilməməlidir.
Ağırlaşmalar
- dölün bətndaxili inkişafının ləngiməsi və aşağı doğuş çəkisi;
- dölün xroniki və ya kəskin hipoksiyası;
- vaxtından əvvəl doğuş zərurəti və bununla bağlı yenidoğulmuş problemləri;
- ciftin ayrılması və ananın qanaxması;
- bətndaxili ölüm riski – vaxtında nəzarət olmadıqda;
- yenidoğulmuşun uyğunlaşma pozuntuları: hipoqlikemiya, hipotermiya, tənəffüs çətinlikləri;
- uzaq perspektivdə uşaqda inkişafın izlənməsi ehtiyacı.
Müalicə
Ciftin funksiyasını bərpa edən dərman yoxdur. Əvvəllər rutin olaraq təyin edilən «metabolik», «damar genişləndirici» və «qan dövranını yaxşılaşdıran» preparat kurslarının, eləcə də vitamin damcılarının dölün vəziyyətinə müsbət təsiri sübut olunmayıb və müasir tövsiyələrdə yer almır. Müalicənin məqsədi ana və döl üçün ən təhlükəsiz doğuş vaxtını və üsulunu seçməkdir.
Effektiv yanaşma:
- səbəbin müalicəsi – preeklampsiya və hipertenziyada təzyiqi salan, hamiləlikdə icazəli preparatlar; diabetdə qlükozaya ciddi nəzarət; antifosfolipid sindromunda antikoaqulyant müalicə;
- dölün vəziyyətinin müntəzəm izlənməsi – doppler, USM və KTQ; müayinələrin tezliyini həkim pozuntunun dərəcəsinə görə müəyyən edir;
- doğuşun vaxtının və üsulunun seçilməsi – göstəricilər stabil olduqda hamiləlik davam etdirilir, pisləşmə əlamətlərində isə planlı doğuş və ya qeysəriyyə əməliyyatı aparılır;
- qlükokortikoidlər – vaxtından əvvəl doğuş gözlənildikdə dölün ağciyərlərinin yetişməsi üçün;
- maqnezium preparatları – çox erkən doğuşdan əvvəl dölün beyninin qorunması üçün həkim qərarı ilə;
- perinatal mərkəzdə müşahidə – ağır hallarda, yenidoğulmuşun reanimasiyası imkanı olan stasionarda.
Hamilə qadın özü nə edə bilər: siqaretdən tamamilə imtina etmək, dölün hərəkətlərini hər gün izləmək, təyin olunmuş müayinələri buraxmamaq, təzyiqi evdə ölçmək (həkim tövsiyə edibsə), balanslaşdırılmış qidalanmaq. Uzunmüddətli yataq rejiminin dölün böyüməsinə faydası sübut olunmayıb. «Cifti yaxşılaşdıran» dərmanları, damcı və iynələri özbaşına və ya reklam əsasında qəbul etmək olmaz – onlar vaxt itkisinə səbəb olur və real nəzarəti əvəz etmir.
Profilaktika
- hamiləliyin planlaşdırılması, hipertenziya, diabet, böyrək və qalxanabənzər vəz xəstəliklərinin hamiləlikdən əvvəl kompensasiyası;
- siqaret, alkoqol və narkotik maddələrdən tam imtina – hamiləlikdən əvvəl və bütün hamiləlik boyu;
- preeklampsiya riski yüksək olduqda həkim təyinatı ilə asetilsalisil turşusu profilaktikası – yalnız həkimin müəyyən etdiyi müddətdə;
- antifosfolipid sindromu olduqda həkimin təyin etdiyi profilaktik müalicə;
- müntəzəm prenatal müşahidə və skrininq USM-ləri, birinci trimestrdə preeklampsiya riskinin qiymətləndirilməsi;
- anemiyanın vaxtında aşkar edilməsi və müalicəsi, balanslaşdırılmış qidalanma;
- əvvəlki hamiləlikdə dölün böyüməsinin ləngiməsi olubsa, bu barədə həkimə mütləq məlumat vermək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Hamiləliyi mama-ginekoloq aparır; ağır hallarda müşahidə perinatal mərkəzin mütəxəssisləri tərəfindən davam etdirilir. Doğuşdan sonra uşağın vəziyyətini neonatoloq və pediatr izləyir.
Yadda saxla!
Əgər sizə yalnız «cift yaşlanıb» deyilib və dölün böyüməsi, doppler göstəriciləri normaldırsa, bu, adətən müalicə tələb edən vəziyyət deyil.
- Diaqnozun hansı konkret dəyişikliyə əsaslandığını həkimdən soruşun.
- «Cifti yaxşılaşdıran» damcı və iynələr dölə kömək etmir – əsas olan müntəzəm nəzarətdir.
- Dölün hərəkətləri azalarsa, gözləməyin – həmin gün müayinədən keçin.
- Qarın ağrısı və qanaxma olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Dölün bətndaxili inkişafının ləngiməsi
- Dölün hipoksiyası
- Preeklampsiya
- Plasentanın vaxtından əvvəl ayrılması
- Hamiləlikdə azsululuq (oligohidramnion)
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
Suallar və cavablar
Təkcə USM-də ciftin görünüşünə əsaslanan bu nəticə, dölün böyüməsi və qan axını normal olduqda, adətən klinik əhəmiyyət daşımır. Qiymətləndirmə dölün vəziyyətinə – böyümə dinamikasına, doppler göstəricilərinə və dölyanı mayenin həcminə görə aparılmalıdır.
Bu məqsədlə istifadə olunan «metabolik» və «damar» preparatlarının effektivliyi sübut olunmayıb. Əsas müalicə ananın xəstəliklərinə nəzarət və dölün vəziyyətinin müntəzəm izlənməsidir.
Doppler uşaqlıq, cift və döl damarlarında qan axınının sürətini qiymətləndirir. Bu, dölün oksigen və qida ilə nə dərəcədə təmin olunduğunu göstərən ən informativ müayinələrdən biridir və doğuşun vaxtını planlaşdırmağa kömək edir.
Vaxt dölün vəziyyətindən asılıdır. Göstəricilər stabil olduqda hamiləlik müntəzəm nəzarətlə davam etdirilir, pisləşmə əlamətlərində isə həkim doğuşun daha erkən aparılmasını tövsiyə edə bilər. Doğuş üsulu – təbii yolla və ya qeysəriyyə ilə – dölün vəziyyətinə və mamalıq şəraitinə görə seçilir.
Hamiləliyin ikinci yarısında hər gün dölün aktivlik ritminə diqqət yetirin – hər uşağın öz «qrafiki» olur. Hərəkətlər əvvəlkindən xeyli azalıbsa, zəifləyibsə və ya hiss olunmursa, səhəri gözləmədən həmin gün həkimə və ya doğum evinə müraciət edin.
Uzunmüddətli yataq rejiminin və ya «iki nəfər üçün» yeməyin dölün böyüməsini yaxşılaşdırdığı sübut olunmayıb. Balanslaşdırılmış qidalanma, siqaretdən imtina və ananın xəstəliklərinə nəzarət daha vacibdir; fiziki aktivliyin həcmini həkim fərdi müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
