Anovulyasiya yumurtalıqda yetişmiş yumurta hüceyrəsinin xaric olmadığı vəziyyətdir. Daimi anovulyasiya aybaşı pozuntularına və sonsuzluğa səbəb olur, lakin əksər hallarda səbəbi müəyyən edilib müalicə olunur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ovulyasiyanın olmaması
- anovulyator dövr
- anovulyator sonsuzluq
- xroniki anovulyasiya
Xəstəlik haqqında
Normal aybaşı dövründə yumurtalıqda bir follikul yetişir və partlayaraq yumurta hüceyrəsini xaric edir – bu, ovulyasiyadır. Bundan sonra follikulun yerində sarı cisim əmələ gəlir, o, proqesteron hasil edir və uşaqlığın daxili qatını (endometriumu) mümkün hamiləliyə hazırlayır. Hamiləlik baş vermədikdə proqesteronun səviyyəsi azalır və aybaşı başlayır.
Sağlam qadında ildə bir neçə anovulyator dövr ola bilər – bu normaldır, xüsusən yeniyetməlikdə, ana südü ilə qidalandırma dövründə və menopauzaya yaxın illərdə. Problem anovulyasiya daimi və ya tez-tez təkrarlandıqda yaranır: aybaşılar nizamsız olur və ya tamamilə kəsilir, hamiləlik baş vermir.
Anovulyasiya müstəqil xəstəlik deyil, hormonal tənzimləmənin pozulmasının nəticəsidir. O, qadın sonsuzluğunun ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Vacib məqam ondan ibarətdir ki, ovulyasiyanın olmaması uzun müddət endometriumun proqesteronla «qorunmamasına» gətirib çıxarır. Səbəb tapılıb aradan qaldırıldıqda və ya ovulyasiya dərmanla stimullaşdırıldıqda qadınların əksəriyyəti hamilə qala bilir.
Səbəbləri
Ovulyasiya beyin (hipotalamus və hipofiz), yumurtalıqlar və digər endokrin vəzilər arasında incə tənzimlənən prosesdir. Bu zəncirin istənilən həlqəsində pozuntu anovulyasiyaya səbəb ola bilər:
- Polikistik yumurtalıq sindromu – ən çox rast gəlinən səbəb. Androgenlərin artıq olması və insulin müqaviməti follikulların normal yetişməsinə mane olur.
- Hiperprolaktinemiya – prolaktin hormonunun artıq olması ovulyasiyanı boğur. Səbəbi hipofizin xoşxassəli şişi (prolaktinoma), bəzi dərmanlar və ya hipotireoz ola bilər.
- Qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri – həm hipotireoz, həm də hipertireoz aybaşı dövrünü pozur.
- Hipotalamik amenoreya – kəskin arıqlama, bədən çəkisinin çox az olması, həddindən artıq fiziki yük, uzunmüddətli stress və qidalanma pozuntuları beyindən gələn siqnalları zəiflədir.
- Piylənmə və insulin müqaviməti – artıq piy toxuması hormonal balansı dəyişir, hətta polikistik yumurtalıq sindromu olmadan belə ovulyasiyanı poza bilər.
- Yumurtalıqların vaxtından əvvəl çatışmazlığı – yumurtalıq funksiyasının erkən yaşda azalması; səbəbi genetik, autoimmun və ya keçirilmiş müalicə (kimyaterapiya, şüa terapiyası) ola bilər.
- Digər endokrin xəstəliklər – hipofizin xəstəlikləri, böyrəküstü vəzin anadangəlmə hiperplaziyası, kortizolun artıq olması.
- Bəzi dərmanlar – prolaktini artıran preparatlar, uzunmüddətli hormonal müalicə; dərmanın dayandırılması yalnız həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Təsnifat
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) təsnifatına görə ovulyasiya pozuntuları üç əsas qrupa bölünür:
- I qrup – hipotalamus-hipofiz çatışmazlığı: follikulstimullaşdırıcı (FSH) və lüteinləşdirici (LH) hormonların, həmçinin estrogenin səviyyəsi aşağıdır. Tipik nümunə – hipotalamik amenoreya.
- II qrup – hormonların səviyyəsi normal və ya normala yaxındır, lakin onların tənzimlənməsi pozulub. Bu, ən böyük qrupdur, əsasən polikistik yumurtalıq sindromu buraya aiddir.
- III qrup – yumurtalıqların çatışmazlığı: FSH yüksək, estrogen aşağıdır.
Bundan əlavə, hiperprolaktinemiya ilə bağlı anovulyasiya xüsusi qrup kimi fərqləndirilir, çünki onun müalicəsi xüsusi yanaşma tələb edir.
Klinik mənzərə
Anovulyasiyanın əlamətləri onun səbəbindən asılıdır. Bəzən yeganə əlamət hamiləliyin baş verməməsi olur, aybaşılar isə xaricən nisbətən müntəzəm görünə bilər.
- Nizamsız aybaşılar – aybaşılar arasında uzun fasilələr, dövrün uzunluğunun hər dəfə dəyişməsi.
- Aybaşıların kəsilməsi (amenoreya) – bir neçə ay ərzində aybaşının olmaması.
- Bol və uzunmüddətli qanaxmalar – uzun fasilədən sonra gələn ağır və uzun sürən qanaxma.
- Sonsuzluq – müntəzəm cinsi həyat zamanı bir il ərzində (otuz beş yaşdan sonra altı ay ərzində) hamiləliyin baş verməməsi.
- Androgen artıqlığı əlamətləri – sızanaq, üzdə və bədəndə artıq tüklülük, başda saçların seyrəlməsi; polikistik yumurtalıq sindromu üçün xarakterikdir.
- Çəki dəyişiklikləri – çəki artımı və ya, əksinə, kəskin arıqlama.
- Döş vəzilərindən süd ifrazı – hiperprolaktinemiyanın əlaməti ola bilər.
- Estrogen çatışmazlığı əlamətləri – istilik basmaları, uşaqlıq yolunun quruluğu; yumurtalıq çatışmazlığında rast gəlinir.
Yeniyetmələrdə ilk aybaşıdan sonrakı bir-iki ildə nizamsız dövrlər çox vaxt normadır, lakin aybaşılar uzun müddət gəlmirsə, həkim müayinəsi lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qanaxma çox boldursa (gigiyenik vasitələr hər saat dolursa), başgicəllənmə, huşun itməsi və ya kəskin zəiflik varsa, aybaşı gecikməsi fonunda qarnın aşağı hissəsində kəskin ağrı yaranıbsa (uşaqlıqdankənar hamiləlik istisna edilməlidir), süd ifrazı güclü baş ağrısı və görmənin pisləşməsi ilə müşayiət olunursa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika ginekoloq və ya reproduktoloq tərəfindən aparılır. Həkim aybaşı dövrünün xüsusiyyətlərini, çəki dəyişikliklərini, fiziki yükü, qəbul edilən dərmanları və hamiləlik planını soruşur, ümumi və ginekoloji müayinə aparır. Aybaşı gecikdikdə ilk növbədə hamiləlik istisna edilir.
- Aybaşı təqvimi – bir neçə ay ərzində dövrün uzunluğunun qeyd edilməsi.
- Kiçik çanaq orqanlarının USM-i və follikulometriya – follikulun böyüməsini və ovulyasiyanın baş verib-vermədiyini izləməyə imkan verir, yumurtalıqların quruluşunu və endometriumun qalınlığını göstərir.
- Dövrün ikinci yarısında qanda proqesteron – ovulyasiyanın baş verdiyini təsdiqləyən sadə analiz.
- FSH, LH, estradiol, antimüller hormonu – yumurtalıqların funksiyasını və ovarial ehtiyatı qiymətləndirir.
- Prolaktin, tireotrop hormon, testosteron və digər androgenlər – anovulyasiyanın endokrin səbəblərini aşkar edir.
- Qlükoza, insulin, lipidlər – metabolik pozuntuların və insulin müqavimətinin aşkarlanması.
- Hipofizin MRT-si – prolaktin yüksək olduqda və ya hipofizin xəstəliyinə şübhə olduqda.
Cütlük sonsuzluq səbəbi ilə müraciət etdikdə kişinin spermoqramması və uşaqlıq borularının keçiriciliyi də yoxlanılır. Differensial diaqnostika hamiləlik, uşaqlıq qatının zədələnməsi (çapıqlar), uşaqlığın və yumurtalıqların digər xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Sonsuzluq – ovulyasiya olmadan təbii hamiləlik mümkün deyil.
- Endometriumun hiperplaziyası – proqesteron çatışmazlığı fonunda endometriuma uzunmüddətli estrogen təsiri onun qalınlaşmasına səbəb olur.
- Endometrium xərçəngi riskinin artması – anovulyasiya uzun illər müalicəsiz qaldıqda.
- Anormal uşaqlıq qanaxmaları və dəmir çatışmazlığı anemiyası.
- Osteoporoz – estrogen çatışmazlığı ilə gedən formalarda sümük sıxlığının azalması.
- Metabolik pozuntular – polikistik yumurtalıq sindromunda 2-ci tip diabet və ürək-damar xəstəlikləri riskinin artması.
Müalicə
Müalicə anovulyasiyanın səbəbindən və qadının hamiləlik planından asılıdır. Əvvəlcə səbəb aydınlaşdırılır, çünki bəzən onu aradan qaldırmaq ovulyasiyanın öz-özünə bərpası üçün kifayət edir.
Hamiləlik planlaşdırılırsa:
- Həyat tərzinin korreksiyası – artıq çəkidə bir qədər arıqlamaq belə ovulyasiyanı bərpa edə bilər; az çəkidə isə çəkinin normallaşdırılması, qidalanmanın yaxşılaşdırılması və fiziki yükün azaldılması vacibdir.
- Ovulyasiyanın stimullaşdırılması – tablet şəklində ovulyasiya induktorları (aromataza inhibitorları, antiestrogenlər), effekt olmadıqda isə inyeksiya şəklində qonadotropinlər. Stimulyasiya mütləq USM nəzarəti ilə aparılır.
- Hiperprolaktinemiyada – prolaktini azaldan dopamin aqonistləri.
- Qalxanabənzər vəzin funksiyasının bərpası – endokrinoloqla birgə.
- Cərrahi üsul – polikistik yumurtalıq sindromunda dərmana cavab olmadıqda bəzən yumurtalıqların laparoskopik drillinqi tətbiq edilir.
- Köməkçi reproduktiv texnologiyalar – digər üsullar effekt vermədikdə, o cümlədən ekstrakorporal mayalanma.
Hamiləlik planlaşdırılmırsa: endometriumun qorunması və aybaşı dövrünün tənzimlənməsi üçün kombinə edilmiş hormonal kontraseptivlər, dövri proqestinlər və ya proqestin tərkibli uşaqlıqdaxili sistem tətbiq oluna bilər. İnsulin müqavimətində insulin həssaslığını artıran preparatlar, yumurtalıq çatışmazlığında isə hormon əvəzedici terapiya müzakirə olunur.
Ovulyasiyanı stimullaşdıran dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz: nəzarətsiz stimulyasiya yumurtalıqların hiperstimulyasiya sindromuna və çoxdöllü hamiləliyə səbəb ola bilər. Müalicə üsulunu yalnız müayinədən sonra həkim seçir.
Profilaktika
- Normal bədən çəkisinin saxlanması – həm artıq çəki, həm də çəki çatışmazlığı ovulyasiyanı poza bilər.
- Balanslı qidalanma, kəskin və uzunmüddətli pəhrizlərdən imtina.
- Fiziki yükün mötədil saxlanması, yorucu məşqlər zamanı kifayət qədər qidalanma.
- Stressin idarə olunması, yuxu rejiminə riayət.
- Qalxanabənzər vəzin və digər endokrin xəstəliklərin vaxtında müalicəsi.
- Aybaşı pozuntularında ginekoloqa vaxtında müraciət, aybaşı təqviminin aparılması.
- Hamiləlik planlaşdırarkən əvvəlcədən ginekoloji müayinədən keçmək – gizli hormonal pozuntular vaxtında aşkar edilir.
Hansı həkimə müraciət etməli
Nizamsız aybaşı və ya hamiləliyin baş verməməsi zamanı ginekoloqa müraciət etmək lazımdır. Lazım olduqda müalicəyə endokrinoloq və reproduktoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
Nizamsız aybaşı «sonra özü düzələcək» problem deyil – o, hormonal pozuntunun əlaməti ola bilər.
- Aybaşılar arasında fasilə müntəzəm olaraq çox uzundursa və ya aybaşılar kəsilibsə, ginekoloqa müraciət edin.
- Ovulyasiyanı stimullaşdıran preparatları yalnız həkim təyinatı ilə və USM nəzarəti altında qəbul edin.
- Hamiləlik planlaşdırmırsınızsa da, anovulyasiyanı müalicə etmək endometriumu qorumaq üçün vacibdir.
- Çəkinin normallaşdırılması çox vaxt ən sadə və effektiv ilk addımdır.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr. Anovulyator dövrdə də qanaxma ola bilər, lakin o, adətən nizamsız olur. Ovulyasiyanı təsdiqləmək üçün follikulometriya və ya dövrün ikinci yarısında proqesteron analizi aparılır.
Evdə istifadə edilən testlər LH hormonunun yüksəlişini göstərir, lakin ovulyasiyanın həqiqətən baş verdiyini təsdiqləmir. Polikistik yumurtalıq sindromunda testlər yanlış nəticə verə bilər. Dəqiq qiymətləndirmə üçün USM və hormon analizləri lazımdır.
Stimulyasiyanın sayı və üsulu həkim tərəfindən fərdi müəyyən edilir. Bir neçə dövr ərzində effekt olmadıqda taktika dəyişdirilir və köməkçi reproduktiv texnologiyalar müzakirə olunur.
Bəli, artıq çəkili qadınlarda hətta mötədil arıqlama bir çox halda ovulyasiyanın öz-özünə bərpasına səbəb olur və müalicənin effektivliyini artırır. Arıqlama tədricən və balanslı qidalanma ilə olmalıdır.
Bəli. Anovulyasiya ən yaxşı müalicə olunan sonsuzluq səbəblərindən biridir. Səbəb aradan qaldırıldıqda və ya ovulyasiya stimullaşdırıldıqda qadınların əksəriyyəti hamilə qalır. Ümidsizliyə qapılmadan müayinədən keçmək vacibdir.
Bəli. Uzunmüddətli güclü stress, xüsusən çəki itkisi və ağır fiziki yüklə birlikdə, beyindən yumurtalıqlara gedən hormonal siqnalları zəiflədə bilər. Bu halda rejimin və qidalanmanın bərpası çox vaxt aybaşı dövrünü normallaşdırır.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
