Peritoneal karsinomatoz qarın pərdəsində bədxassəli şiş ocaqlarının yayılmasıdır; ilkin mənbə çox vaxt qarın və çanaq orqanlarının bədxassəli yenitörəmələridir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Peritoneal karsinomatoz
Xəstəlik haqqında
Peritoneal karsinomatoz bədxassəli proseslərin metastaz növlərindən biridir. Şiş hüceyrələrinin belə yayılma yolu xüsusilə tez-tez yumurtalıq xərçəngində, həzm traktı orqanlarının (mədə, bağırsaq, mədəaltı vəz) karsinomasında rast gəlinir. Bir qədər az hallarda karsinomatoz bronxağciyər sisteminin, süd vəzinin bədxassəli hüceyrələrinin və melanomanın (melanositlərdən mənşələnən dəri şişi) diseminasiyasının nəticəsi ola bilər. Prosesin qarınpərdə üzrə yayılması əksər hallarda xəstəliyin 4-cü mərhələsi kimi qiymətləndirilir ki, bu da proqnozu xeyli ağırlaşdırır, buna görə də mümkün qədər erkən müalicə tələb olunur.
Xərçəng hüceyrələrinin qarınpərdəyə doğru diseminasiya yolları müxtəlif ola bilər. Bəzi hallarda onlar limfa mayesinin axını ilə yayılır, digərlərində isə implantasiya yolu ilə. Patogenetik rol həmçinin qarınpərdə üzərindəki epitellərarası yarıqvari kontaktlara aid edilir ki, bu da kiçik çanaq şişlərində baş verə bilər. Peritoneal karsinomatoz mezoteliomadan fərqləndirilməlidir. Karsinomatoz həmişə ikincili prosesdir, mezotelioma isə qarınpərdəni təşkil edən mezoteldən mənşələnən birincili bədxassəli şişdir.
Qarınpərdə karsinomatozunun simptomları spesifiklik ilə fərqlənmir ki, bu da patoloji prosesin vaxtında diaqnostikasını çətinləşdirir. Bu prosesi başlanğıc mərhələdə aşkar etmək yalnız onkoloji xəstənin dinamik monitorinqi zamanı mümkündür.
Hazırda qarınpərdə karsinomatozunun müalicəsi kompleks yanaşmanı nəzərdə tutur. Şiş hüceyrələrinin maksimal məhv edilməsi üçün onların cərrahi yolla çıxarılması (operativ sitoredüksiya) qarınpərdədaxili kimyaterapevtik preparatların yeridilməsi ilə birlikdə aparılır. Belə müalicə ağır müşayiətedici patologiyası olmayan xəstələrdə tətbiq edilə bilər. Əgər belə patologiya mövcuddursa, alternativ olaraq sistem sitostatik terapiya tətbiq oluna bilər.
Səbəbləri
Hazıradək peritoneal metastazın dəqiq mexanizmləri müəyyən edilməmişdir. Hesab olunur ki, bu proses bir tərəfdən orqanın anatomiyasından və fiziki amillərdən, digər tərəfdən isə birincili şiş hüceyrələrinin başqa mühitdə (mikromühitdə) kök salma qabiliyyətindən asılıdır.
Həqiqi peritoneal karsinomatoz həmişə ikincili prosesdir və demək olar ki, istənilən lokalizasiyalı şişlərdə inkişaf edə bilər. Qarınpərdədə səpələnmə ocağının yaranması ardıcıl olaraq bir neçə mərhələdən keçir:
- kiçik bir bədxassəli hüceyrə qrupu birincili törəmədən ayrılır;
- interstisiumu (hüceyrələrarası boşluğu) dağıdır;
- qan və ya limfa damarlarına daxil olur və müəyyən müddət orada qalır;
- uzaq orqanlara çatır və orada implantasiya olunur.
Peritoneal transsudatda şiş hüceyrələri sərbəst hərəkət edir, xüsusilə bağırsaq peristaltikası və diafraqma hərəkətlərinin təsiri altında. Nəticədə onlar ən əlverişli şəraitə düşür və təkcə qarınpərdəyə deyil, eləcə də piy pərdəsinə (omentuma) da daxil ola bilirlər. Qarınpərdənin limfa kollektorlarının tutulması zamanı assit yaranır ki, bu da bədxassəli implantasiya üçün daha yaxşı şərait yaradır. Şiş hüceyrələrinin meydana çıxması iltihabi reaksiyanı stimullaşdırır, bu isə damar keçiriciliyini artırır və bununla da plazmanın daha güclü sızmasına kömək edir. Assit proqressivləşir, implantasiya üçün mikromühit yaxşılaşır, xəstəlik daha aqressiv gedir.
Təsnifat
Proqnostik baxımdan həkim üçün şiş ocaqlarının qarınpərdə üzrə yayılma dərəcəsini müəyyən etmək vacibdir. Standartlaşdırma məqsədilə 1996-cı ildə Şugabeyker PCI indeksinin istifadəsini təklif etmişdir. Bu parametri hesablamaq üçün qarınpərdə vərəqi 13 nahiyəyə bölünür. Bu seqmentlərin hər birində şiş ocağının diametri müəyyən edilir (ən böyüyü nəzərə alınmaqla) və bunun əsasında ona 0-dan 3-ə qədər bal verilir. Sonra bütün 13 parametr cəmlənir. Yekun göstərici nə qədər böyük olarsa (maksimum dəyər 39 ola bilər), proses bir o qədər yayılmış hesab olunur.
Klinik mənzərə
Xəstəlik uzun müddət spesifik əlamətlər olmadan gedir. Bununla belə, qarında köpmə, ürəkbulanma, tez-tez maye nəcis, qarın nahiyəsində ağrılı hisslər və çəki itkisi kimi qeyri-spesifik əlamətlər nəzərə alınmalıdır. Bu cür simptomlar meydana çıxdıqda mütləq qarınpərdənin şiş zədələnməsi faktı istisna edilməlidir. Xüsusilə ciddi vəziyyət bağırsaq keçməzliyinin inkişafıdır.
Əksər hallarda karsinomatoz qarın boşluğunda assit mayesinin yaranması ilə müşayiət olunur ki, bu da patoloji prosesin nisbətən uzun müddət mövcud olduğunu göstərir. Normada parietal və visseral qarınpərdə vərəqləri arasında 20 ml-dən çox transsudat olmamalıdır. Bu həcmin artması həm şiş, həm də şişlə əlaqəli olmayan xəstəliklərdə (məsələn, peritonitdə) müşahidə oluna bilər. Karsinomatoz assitin inkişaf mexanizmləri müxtəlif ola bilər:
- patoloji hüceyrələr tərəfindən limfa damarlarının mexaniki tutulması;
- böyümə amilləri və sitokinlərin təsiri nəticəsində damar divarının keçiriciliyinin artması.
Bədxassəli şiş fonunda assitin inkişafı əlverişsiz proqnostik əlamət kimi qiymətləndirilir. Assit mayesi şiş hüceyrələrinin yayılması üçün şərait yaradır və onlar üçün optimal mikromühit formalaşdırır, bununla da bədxassəli prosesin proqressivləşməsinə kömək edir.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Qarınpərdə karsinomatozunun diaqnostikası vizuallaşdırmaya əsaslanır (laboratoriya markerləri informativ deyil). Əsas vizuallaşdırma üsulları bunlardır:
- ultrasəs skanlanması;
- kompüter tomoqrafiyası (KT);
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT);
- pozitron-emissiya kompüter tomoqrafiyası (PET/KT).
USM assiti xətasız aşkar etməyə imkan verir, lakin bütün hallarda karsinomatoz sahələri vizuallaşdırmağa kömək etmir. KT diametri 1 sm-dən çox olan qarınpərdə üzərindəki şiş ocaqlarının identifikasiyasında informativ ola bilər. MRT və PET/KT, yumurtalıq, mədə və ya bağırsaq şişi olan xəstələrdə qarınpərdə metastazlarını aşkar etmək üçün tətbiq edildikdə informativlik baxımından demək olar ki, eynidir. Bununla belə, bağırsaq peristaltikası nəticəsində üst-üstə düşmə artefaktı istisna edilmir. Maqnit-rezonans və kompüter tomoqrafiyasının birləşdirilməsi yalnız KT-nin tətbiqinə nisbətən daha tam mənzərə əldə etməyə imkan verir. Bütün bunlar bir daha vurğulayır ki, qarınpərdənin şiş zədələnməsinin dəqiq diaqnozunun qoyulması kifayət qədər mürəkkəb məsələdir və onun həlli fərdi diferensial yanaşma tələb edir.
Şübhəsiz ki, ən dəqiq məlumat qarınpərdənin bilavasitə müayinəsi zamanı əldə edilə bilər. Bununla belə, diaqnostik laparoskopiya (3 punksiya) laparotomiyadan (1 uzun kəsik) daha üstündür, çünki qarınpərdəyə ən az zədə vurmağa imkan verir. Bu o deməkdir ki, cavab iltihab reaksiyasının ehtimalı minimaldır ve deməli, xərçəng hüceyrələrinin diseminasiyası üçün şərait daha pisdir. Diaqnostik laparoskopiya həmçinin qarınpərdə karsinomatozunda əməliyyatın – sitoredüktiv cərrahiyyə və hipertermik intraperitoneal kimyaterapiyanın (CRS və Hipek (HIPEC)) aparılması imkanını proqnostik olaraq qiymətləndirməyə imkan verir.
Müalicə
Qarınpərdə karsinomatozu inkişaf etdikdə xəstənin ümumi vəziyyəti qiymətləndirilir və əməliyyatın aparılması üçün şərait müəyyən edilir.
Kimyapreparatların sistemli tətbiqi şəklində konservativ müalicə yalnız xəstədə ağır müşayiətedici patologiya olduqda məqbul ola bilər.
Mikroskopik şiş ocaqlarının müalicəsində əhəmiyyətli uğurlar adekvat tam sitoredüksiyaya (CRS) – görünən şiş ocaqlarının makroskopik çıxarılmasına, hipertermik intraabdominal kimyaterapiya Hipek (HIPEC) ilə birlikdə nail olunduqdan sonra əldə edilmişdir. Müxtəlif sitotoksik preparatlar ilə hipertermiya arasında terapevtik effektivliyin güclənməsi 39°C temperaturda başlayır. Bu sinergizm temperatur nə qədər yüksək olarsa, bir o qədər güclü olur. Lakin digər tərəfdən, bəzi sitotoksik preparatlarda 43°C-dən yuxarı temperaturda hipertermiyanın faydalı təsiri azalır və bağırsağa toksik təsir güclənir. 43°C-yə qədər olan hipertermiya səviyyəsi ağırlaşmaların tezliyinə heç bir təsir göstərmir. Bu üsul üçün tətbiq olunan bir neçə hipertermiya səviyyəsi mövcuddur. Əksər hallarda 41°C — 43°C temperaturda intraabdominal kimyaterapiyanın hipertermik rejimi seçilir və yalnız istisna hallarda hipertermik perfuziyanın yumşaq və ya sərt rejimləri göstəriş ola bilər.
Hipertermik intraabdominal kimyaterapiya Hipek (HIPEC) açıq və ya qapalı üsulla yerinə yetirilə bilər.
- Açıq üsul laparotomiyanın aparılmasını nəzərdə tutur. Kəsik vasitəsilə qarın boşluğuna sitostatik yeridilir və assistent qarın boşluğunda bərabər paylanma olması üçün onu daim qarışdırır.
- Qapalı üsul. Preparat yeridilməzdən əvvəl qarın boşluğu tikilir ki, bu da nisbətən sabit temperaturu saxlamağa və kimyaterapevtik vasitənin sızmasının qarşısını almağa imkan verir.
Reabilitasiya
Reabilitasiya əsas müalicədən sonra funksiyanın bərpasına, ağırlaşmaların qarşısının alınmasına və gündəlik fəaliyyətə təhlükəsiz qayıdışa yönəldilir.
Profilaktika
Profilaktika bədxassəli prosesin vaxtında müalicəsinə yönəlir.
Yadda saxla!
Peritoneal karsinomatoz splenozla differensial diaqnostika tələb edir. Bu, dalağın travmatik zədələnməsindən və ya cərrahi yolla çıxarılmasından sonra (adətən 10 il və daha çox müddətdən sonra inkişaf edir) toxumanın regenerasiya ocağıdır. Splenoz travma və qarın boşluğuna qanaxma zamanı səpələnmiş toxumadan, yaxud zədələnmiş dalağın yerində qalan fraqmentdən (dalaq toxuması hissəciklərinin autotransplantasiyası) yaranır. Zaman keçdikcə bu zonaya damarlar cücərir və onun qan təchizatını təmin edir. Splenoz kifayət qədər nadir hallarda rast gəlinir və adətən simptomsuz gedir, lakin digər patoloji prosesləri təqlid edərək müəyyən differensial-diaqnostik problemlər yarada bilər. Abdominal splenoz adətən qarınpərdəyə fiksasiya olunmuş xırda ocaqlarla təmsil olunur. Onlar çoxsaylı ola bilər və zaman keçdikcə böyük ölçülərə çatır ki, bu da onları qarınpərdə karsinomatozuna yaxınlaşdırır. Bununla belə, hədəfli instrumental müayinə düzgün diaqnoz qoymağa və müvafiq müalicə aparmağa imkan verir. Əksər hallarda splenoz ocaqları yalnız dinamik müşahidə tələb edir. Əməliyyat yalnız anamnezdə qanyaradıcı sistemin şişləri olduqda və ya hazırda dalaq toxumasının funksiyasının artması qeyd olunduqda aparılır ki, bu da eritrositlərin, trombositlərin və leykositlərin immun yolla dağılmasına səbəb olur.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
