Mukovissidoz — müxtəlif orqanlarda yerləşən xarici sekresiya vəzilərini zədələyən irsi monogen xəstəlikdir. Ən çox tənəffüs sistemi və mədə-bağırsaq traktı zərər görür.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Mukovissidoz (kistoz fibroz) — dəyişmiş genin bir nüsxəsi atadan, digəri anadan keçdikdə yaranan irsi xəstəlikdir. Bu gen hüceyrələrdə duz və suyun daşınmasını tənzimləyən zülalı kodlaşdırır. Zülal düzgün işləmədikdə vəzilərin ifraz etdiyi selik və digər sekretlər qatılaşır, axarları tıxayır və orqanların işini pozur. Ən çox ağciyərlər və mədəaltı vəzi zədələnir, bundan əlavə bağırsaq, qaraciyər, öd yolları və reproduktiv sistem də əziyyət çəkə bilər.
Xəstəlik doğuşdan mövcuddur və ömür boyu davam edir. Ağciyərlərdə toplanan qatı bəlğəm təkrarlanan infeksiyalara zəmin yaradır, mədəaltı vəzinin zədələnməsi isə qidanın həzmini və uşağın boy-çəki artımını pozur. Xəstəliyin ağırlığı mutasiyanın növündən və müalicəyə nə qədər erkən başlanmasından asılı olaraq çox fərqli ola bilər.
Mukovissidoza ən çox Avropa mənşəli əhali arasında rast gəlinir, lakin o, dünyanın bütün regionlarında qeydə alınır. Oğlan və qızlar eyni tezlikdə xəstələnir. Yenidoğulmuşların skrininqi, erkən diaqnostika və müasir kompleks müalicə sayəsində bu xəstəliklə yaşayan insanların əksəriyyəti hazırda yetkinlik yaşına çatır, təhsil alır və işləyir.
Səbəbləri
Mukovissidozun səbəbi anadangəlmə genetik defektdir; xəstəlik infeksiya, qidalanma və ya həyat tərzi ilə bağlı deyil və yoluxucu deyil.
Mukovissidoz sekret istehsal edən vəzili strukturların zədələnməsi ilə əlaqəli generalizə olunmuş patologiyadır. Mukovissidozun bilavasitə səbəbi zülalın funksiyasının pozulmasına gətirib çıxaran genin mutasiyasıdır. Mutasiya autosom-resessiv tip üzrə irsən keçir. Başqa sözlə, bu o deməkdir ki, xəstəlik yalnız o zaman özünü göstərəcək ki, insanın cüt xromosom dəstində 2 mutant gen olsun. Yalnız 1 mutant gen mövcud olarsa, o simptomsuz daşıyıcı olur. Bütün dünyada orta hesabla belə simptomsuz daşıyıcıların 3-4%-i qeydə alınır.
Mutant gen 7-ci xromosomun uzun qolunda yerləşir. Mukovissidozun transmembran tənzimləyici zülalını kodlaşdıran genin defektli quruluşu xlor ionlarının daşınmasını pozur. Bu zülal əsasən tənəffüs orqanlarının epitelisitlərində, mədəaltı vəzidə, bağırsaqda, tüpürcək və tər vəzilərində, kişilərdə toxumaçıxarıcı axarlarda yerləşir.
Mutasiya demək olar ki, həmişə valideynlərdən irsən ötürülür; yeni (sporadik) mutasiyalar son dərəcə nadirdir. 7-ci xromosom geninin defektli quruluşunun 1900-dən çox variantı mövcuddur. Ən geniş yayılmışı F508del mutasiyasıdır. Mutasiyanın variantını genetik diaqnostika üsulları ilə müəyyən etmək olar.
Genin defekti mukovissidozun transmembran tənzimləyici zülalının funksiyasının yetərsizliyinə gətirib çıxarır. Bu, epitel hüceyrələrinin təpə hissəsində yerləşən xlor ionları kanalının işinin pozulması ilə müşayiət olunur. Nəticədə mənfi yüklü xlor böyük miqdarda epitelisitlərin daxilində toplanır və özünə müsbət yüklü natrium və suyu cəlb edir. Xarici sekresiya vəzilərinin boşluğunda olmalı olan maye, əksinə, aktiv şəkildə hüceyrələrin daxilində toplanır. Susuzlaşmış sekret qatılaşır və tədricən çıxarıcı axarları tıxayır, bununla da orqanların funksiyasını pozur.
Ağciyərlər xüsusilə həssas olur. Qatı sekret epitelin kirpikciklərinin normal hərəkət etməsinə və tənəffüs traktının selikli qişasını təmizləməsinə imkan vermir. Nəticədə uzun sürən və residivləşən gedişata meyilli ağciyər iltihabının inkişafı ilə bakterial floranın qoşulması üçün şərait yaranır. Mukovissidozlu xəstələrdə pnevmoniyanın ən tez-tez rast gəlinən törədiciləri stafilokoklar, Pseudomonas aeruginosa, Burkholderia, Stenotrophomonas və digərləridir. Tənəffüs yollarının xroniki infeksiyası tədricən onların quruluşunu pozur. Bronx ağacının lokal qabarmaları, ağciyər toxumasının çökmə sahələri, kistoz genişlənmələr, birləşdirici toxumanın artması meydana çıxır. Bu ikincili dəyişikliklər bakterial floranın təkrar qoşulması üçün əlavə şərait yaradır. Müalicəsiz bu, qısır dövrəni bağlayır və patoloji prosesin proqressivləşməsinə səbəb olur.
Tez-tez mukovissidozda mədəaltı vəzi də əziyyət çəkir. Çıxarıcı axarların tıxanması vəzidaxili təzyiqin artmasına gətirib çıxarır. Bu, birləşdirici toxumanın artması ilə paranximanın kistoz degenerasiyası ilə müşayiət olunur. İnkişaf edən pankreatit həzm proseslərinin pozulmasına gətirib çıxarır – yağların və yağda həll olan vitaminlərin sorulması pozulur. Nəcis maye, yağlı görünüş alır. A, D, E və K vitaminlərinin çatışmazlığı fiziki və intellektual inkişafın pozulmasına gətirib çıxarır. Zaman keçdikcə fibroz insulin istehsal edən Langerhans adacıqlarını da zədələyə bilər. Nəticədə mukovissidozla əlaqəli şəkərli diabet inkişaf edir: o, uşaqlarda nadirdir, lakin yaş artdıqca daha tez-tez rast gəlinir və yeniyetmə və yetkin xəstələrin əhəmiyyətli hissəsində aşkar edilir.
Mukovissidozda hədəf orqan qaraciyər də ola bilər. Qaraciyər payçıqlarının çıxarıcı axarlarının tıxanması birləşdirici toxumanın artmasını provokasiya edən iltihabi reaksiyaya gətirib çıxarır. Müalicə olmadıqda bu proses qaraciyərin xırdadüyünlü biliar sirrozunun formalaşmasına gətirib çıxara bilər. Qaraciyər hüceyrələrinin daxilində yağların toplanması yağlı hepatoza meyillik yaradır.
Beləliklə, sadə dillə desək, mukovissidoz vəzilərin qatı sekret istehsal etməyə başladığı irsi xəstəlikdir. O, çıxarıcı axarlarda toplanır və orqanların funksiyasını pozur.
Təsnifat
Mukovissidozun aşağıdakı klinik formaları ayırd edilir:
- qarışıq, bu zaman əsas patoloji dəyişikliklər həzm traktı və respirator sistemdə lokalizasiya olunur;
- ağciyər, bu zaman ən çox zədələnən orqan ağciyərlərdir;
- bağırsaq, əsas patoloji proses nazik bağırsaqda inkişaf etdikdə;
- qaraciyər, bu zaman tədricən sirroz inkişaf edir, portal vena sistemində təzyiq yüksəlir və assit (qarın boşluğuna maye sızması) qoşulur;
- izolə edilmiş elektrolit, su-mineral balansının pozulması ilə müşayiət olunan.
Klinik mənzərə
Mukovissidozun simptomları adətən uşaqda doğuşdan sonrakı ilk həftələrdə meydana çıxır. Mukovissidozun təzahürləri aşağıdakılar ola bilər:
- axşam saatlarında güclənən davamlı öskürək;
- boğulma tutmaları (yuxarı tənəffüs yollarında bəlğəmin durğunluğu səbəbindən);
- təngnəfəslik;
- qusma (udlağın refleks qıcıqlanması səbəbindən);
- dərinin duzlu dadı — valideynlər bunu uşağı öpərkən hiss edə bilər;
- yaxşı iştahaya baxmayaraq çəki artımının zəif olması, bol, yağlı, pis iyli nəcis.
Bronxlarda iltihabi proses adətən yuxarı tənəffüs yollarının virus infeksiyasından sonra inkişaf edir. Bu soyuqdəymə kirpikli hüceyrələrin məhvinə gətirib çıxarır. Nəticədə respirator trakt təkrar iltihaba səbəb olan bakterial floraya qarşı praktiki olaraq müdafiəsiz qalır. Cavab olaraq vəzili hüceyrələr daha çox seliyi ifraz etməyə çalışır, lakin o çox qatı olduğundan tənəffüs yolları tıxanır. Beləliklə, qısır dövrə yaranır. Və respirator infeksiyalar fasiləsiz təkrarlanan xarakter alır. Bu patoloji dövrəni qırmağa məqsədyönlü, mümkün qədər erkən müalicə kömək edir.
Mukovissidoz fonunda bronxopulmonar ağacın virus və bakterial infeksiyaları uzun sürən gedişatla fərqlənir və tədricən xroniki xarakter alır. Öskürək intensiv olur, tənəffüs tezləşir, bu zaman aşağı qabırğaarası əzələlər çəkilir. Uzun sürən iltihab fonunda ağciyərlərin bəzi sahələri çökmüş və havasız hala düşür (bu vəziyyət atelektaz adlanır). Mukovissidozda atelektaz xüsusilə tez-tez sağ yuxarı payı əhatə edir. Bu vəziyyətin rentgenoqramda aşkarlanması mukovissidozdan şübhələnmək və tər testi aparmaq üçün əsasdır.
Mədəaltı vəzin ifadə olunmamış zədələnməsi həzmin pozulması ilə əlaqəli simptomatikaya malik deyil. Mukovissidozun patoloji əlamətləri, bir qayda olaraq, yalnız laborator üsullarla aşkar edilir – onikibarmaq bağırsaqda fermentlərin (tripsin və lipaza) səviyyəsinin azalması. Mədəaltı vəzin əhəmiyyətli zədələnməsində kistoz fibroz inkişaf edir. Bu vəziyyətdə yağın sorulması pozulur, nəcis yağlı görünüşə düşür. Pozulmuş həzm uşaqların fiziki inkişafdan geri qalmasına gətirib çıxarır. Pankreatik zədələnmə zamanı nəcis pozğunluğu, bir qayda olaraq, uşağın həyatının ilk günlərindən aşkar edilir. Belə uşaqlar yağda həll olan vitaminlərin (A, D, E, K) əlavə daimi dozasına ehtiyac duyur.
Mukovissidozda bağırsaqlar da əziyyət çəkir. Su-elektrolit dizbalansı nazik bağırsağın qatı məzmunla tıxanmasına gətirib çıxarır; yenidoğulmuşlarda bu, ilk nəcisin (mekoninin) xaric olmaması — mekonial ileus şəklində təzahür edə bilər. Bu, bağırsaq keçməzliyinin inkişafı üçün zəmin yarada bilər. Həzmin və qida maddələrinin sorulmasının xroniki pozulması uşaqda yaxşı, hətta artmış iştaha olmasına baxmayaraq, dərialtı-yağ təbəqəsinin qalınlığının azalması və əzələ kütləsinin itirilməsi ilə müşayiət olunur.
Hər dördüncü xəstədə düz bağırsağın prolapsı rast gələ bilər. Bu vəziyyətin ehtimalı xroniki öskürək, əzələ tonusunun zəifləməsi, epizodik qəbizliklər zamanı artır.
Qaraciyərin zədələnməsi biliar sirrozun inkişafına gətirib çıxara bilər. Dəri örtükləri saralır, qaşınma narahat edə bilər. Qanın biokimyəvi analizində qaraciyər fermentlərinin və bilirubinin artması müşahidə olunur. Elektrolit pozğunluqları öd kisəsində konkrementlərin əmələ gəlməsinə meyillik yaradır.
Mukovissidozda pozğunluqlar reproduktiv sistemi də əhatə edə bilər. Kişilərdə qatı sekret demək olar ki, həmişə toxumaçıxarıcı yolların tıxanmasına gətirib çıxarır, buna görə spermatozoidlər ejakulyata düşmür. Problemi ekstrakorporal mayalanma həll etməyə kömək edir, bu zaman spermilər xayanın punksiyası yolu ilə alınır (kişi cinsiyyət hüceyrələrinin əmələ gəlməsi pozulmayıb). Qadınlarda mukovissidoz boyun kanalında seliyin özlülüyünün artması səbəbindən hamiləliyin baş vermə şansını azalda bilər (spermatozoidlərin uşaqlıq boşluğuna nüfuz etməsi çətinləşir). Bu halda ginekoloq və reproduktoloq hamiləliyin planlaşdırılmasına kömək edir.
Bu nə xəstəlikdir və mukovissidozun simptomları hansılardır sualına birmənalı cavab vermək mümkün deyil. Xəstəliyin təzahürləri çox müxtəlif ola bilər.
Uşaqda davamlı öskürək, tez-tez təkrarlanan bronxit və pnevmoniyalar, çəki artımının zəifliyi və yağlı nəcis birlikdə müşahidə olunursa, pediatra müraciət edin. Nəfəs almanın çətinləşməsi, dodaqların göyərməsi, qanlı bəlğəm və ya qarının kəskin köpməsi ilə qusma yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Mukovissidozun laboratoriya diaqnostikasının “qızıl standartı” tər mayesində xloridlərin artmış miqdarını müəyyən etməyə imkan verən tər testidir.
Genetik diaqnostika üsulları 7-ci xromosomun uzun qolunda mutasiyaları identifikasiya etməyə imkan verir. Hədəf orqanların funksional vəziyyətini qiymətləndirmək üçün ümumi klinik laboratoriya müayinələri təyin edilir.
Müalicə
Mukovissidozlu xəstələrin müalicəsi kompleksdir və bir neçə istiqamətdən ibarətdir:
- pəhriz qidalanmasının işlənib hazırlanması – enerji tələbatının 35-40%-i yağlar hesabına ödənilən yüksəkkalorili pəhriz tövsiyə olunur, süd kokteylləri də faydalıdır;
- bəlğəmi durulaşdıran preparatların tətbiqi;
- tənəffüs sisteminin bakterial infeksiyalarının vaxtında müalicəsi üçün antibiotiklərin təyini;
- mədəaltı vəzinin pozğunluqlarının korreksiyasına yönəlmiş fermentli preparatlarla əvəzedici terapiya (turşuluq artdıqda fermentlərin effektivliyi azalır, buna görə əlavə olaraq antasidlər təyin edilir);
- yağda həll olan vitaminlərin tətbiqi;
- əzələləri möhkəmləndirməyə və bronxopulmonar sistemin daha yaxşı drenajına yönəlmiş müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- mukovissidozun ağırlaşmaları inkişaf etdikdə vaxtında yardımın göstərilməsi;
- qaraciyər hüceyrələrini qoruyan preparatların tətbiqi;
- əlavə burun ciblərində iltihabi prosesin qarşısını almaq üçün gündəlik burun yuma;
- inhalyasiya terapiyası.
Hazırda mukovissidozun gen terapiyası üsulları aktiv inkişaf edir. Alimlər xəstə pasientlərdə defektli olan geni sintez etməyə nail olublar. Aşkar edilib ki, hətta normal zülalın 10% səviyyəsi belə ağciyərlərin fəaliyyəti üçün kifayət qədər şərait yarada bilər. Hazırda bu istiqamətdə tədqiqatlar davam edir.
Xlor kanallarının korrektorları da işlənib hazırlanıb. Onlar ağciyər funksiyasını yaxşılaşdırmağa, respirator traktın xroniki infeksiyalarının kəskinləşmə tezliyini azaltmağa və bədən çəkisini artırmağa imkan verir.
Mukovissidozun konservativ müalicə imkanları tükənmiş və ifadəli tənəffüs çatışmazlığı olan xəstələrə ağciyər transplantasiyası tövsiyə oluna bilər.
Reabilitasiya
Mukovissidozlu xəstələr mütəmadi olaraq həkim nəzarətində olur. Uşaqlıq dövründə onlara pediatr, yetkinlik dövründə isə terapevt baxır. Zərurət yarandıqda dar ixtisaslı mütəxəssislər – pulmonoloq, qastroenteroloq, hepatoloq, ginekoloq, uroloq cəlb edilir.
Daimi əsasda kinezoterapiya tövsiyə olunur. Bunlar bəlğəmin bronx ağacından xaric edilməsini yaxşılaşdıran məşqlərdir. Kinezoterapiyaya döş qəfəsinə yüngül vurmalar, aktiv tənəffüs və s. aiddir.
Mukovissidozlu bütün xəstələrə aktiv həyat tərzi tövsiyə olunur. Fiziki məşqlər faydalıdır. İdmanla da (üzgüçülük, velosiped sürmə, badminton, voleybol) məşğul olmaq mümkündür, bu zaman yarım ildə 1 dəfə xarici tənəffüs funksiyası və ürək fəaliyyətinin monitorinqi həyata keçirilir.
Profilaktika
Xüsusi profilaktika üsulları işlənib hazırlanmayıb. Mukovissidoz diaqnozu olan kişi və qadınlara hamiləliyi planlaşdırmazdan əvvəl genetik məsləhəti göstərişdir. Hamiləlik dövründə döldə mutant genin müəyyən edilməsi üçün mukovissidozun prenatal diaqnostikası aparıla bilər.
Yadda saxla!
Hazırda mukovissidozun erkən diaqnostikası üçün doğum evində neonatal skrininq aparılır. Müayinə üçün yenidoğulmuşun bir neçə damcı qanı kifayətdir. Mukovissidoza immunreaktiv tripsinin artmış miqdarı işarə edə bilər. Diaqnostik cəhətdən əhəmiyyətli göstərici fermentin səviyyəsinin normaya nisbətən 5-10 dəfə artmasıdır. Belə nəticələr əldə edildikdə uşağa yekun diaqnozun qoyulmasına yönəlmiş əlavə müayinə göstərişdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Mukovissidozun özü yoluxucu deyil və sağlam uşaqlara adi ünsiyyətdən keçmir. Lakin mukovissidozu olan xəstələr arasında ağciyər infeksiyalarını törədən bəzi bakteriyaların bir-birinə ötürülmə riski var, buna görə mütəxəssislər çox vaxt bu xəstəliyi olan uşaqların bir-biri ilə yaxın təmasını məhdudlaşdırmağı tövsiyə edir. Sağlam uşaqlarla ünsiyyətdə isə belə məhdudiyyətə ehtiyac yoxdur.
Mukovissidoz autosom-resessiv yolla keçdiyi üçün hər iki valideyn dəyişmiş genin daşıyıcısıdırsa, hər yeni hamiləlikdə uşağın xəstə doğulma ehtimalı təxminən dörddə bir təşkil edir. Konkret risk genetik məsləhətləşmə və valideynlərin daşıyıcılıq testləri ilə dəqiqləşdirilir. Hamiləlik planlaşdırılarkən genetikə müraciət faydalı ola bilər.
Mukovissidozun gedişi hər xəstədə fərqlidir və əsasən ağciyərlərin və mədəaltı vəzinin zədələnmə dərəcəsindən, həmçinin müalicəyə nə dərəcədə davamlı əməl olunmasından asılıdır. Müntəzəm müalicə, fizioterapiya və infeksiyaların vaxtında aradan qaldırılması ağciyər funksiyasını uzun müddət saxlamağa kömək edir. Xəstəliyin gedişini pulmonoloq və qastroenteroloqun birgə müşahidəsi altında izləmək vacibdir.
Genetika üzrə xəstəliklər
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Albinizm
- Aplaziya
- Birləşdirici toxuma displaziyası
- Daun sindromu
- Dilatasion kardiomiopatiya
- Dovşandodaqlıq (dodaq yarığı)
- Düşen əzələ distrofiyası (mənşəcə əzələ distrofiyası)
- Edvards sindromu
- Ehlers-Danlos sindromu
- Fabri xəstəliyi
- Fenilketonuriya
- Frajil X sindromu
- Hantinqton xəstəliyi
Mövzu üzrə məqalələr
Amniosentez təklif olunub: qərarı necə verməli?
Amniosentez döl haqqında müəyyən diaqnostik məlumat almaq üçün aparılır. Testin nəyi araşdıracağı, məhdudiyyətləri və fərdi risk əvvəlcədən danışılmalıdır.
İstiqamət: Ginekologiya / Genetika
Hamiləlikdə AFP yüksəkdir: bu, diaqnoz deməkdirmi?
Ananın qanında AFP prenatal skrininqin hissəsi ola bilər. Dəyişmiş nəticə əlavə qiymətləndirməyə yönəldir, lakin təkbaşına dölün xəstəliyini təsdiqləmir.
İstiqamət: Ginekologiya / Genetika / Diaqnostika
Kariotip analizi: xromosom cavabı hansı sualı cavablandırır?
Kariotip xromosomların sayını və bəzi quruluş dəyişikliklərini qiymətləndirir. Normal nəticə bütün genetik xəstəliklərin istisnası deyil.
İstiqamət: Genetika / Reproduktologiya
Kordosentez: döl qanı nə zaman araşdırılır?
Kordosentez seçilmiş klinik suallar üçün döl qanından nümunə almağa imkan verir. Adi prenatal skrininq deyil və ixtisaslaşmış komanda…
İstiqamət: Ginekologiya / Genetika
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
