Pnevmotoraks plevra boşluğuna – ağciyərlə döş qəfəsi divarı arasındakı sahəyə – havanın toplanmasıdır. Ağciyər qismən və ya tam sönür, qəfil döş ağrısı və nəfəs darlığı yaranır. Gərginləşmiş pnevmotoraks həyat üçün təhlükəlidir və təcili yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Plevra boşluğunda hava
- ağciyərin kollapsı (sönməsi)
Xəstəlik haqqında
Ağciyərlər nazik seroz qişa – plevra ilə örtülüdür. Plevranın iki vərəqi arasında dar, hermetik plevra boşluğu yerləşir. Normalda burada mənfi təzyiq var və bu, ağciyərin döş qəfəsi ilə birlikdə genişlənməsini təmin edir. Hava bu boşluğa daxil olduqda – ağciyər səthindəki deşikdən və ya döş qəfəsinin divarındakı yaradan – mənfi təzyiq itir, ağciyər öz elastikliyi hesabına sönür və tənəffüsdə iştirakı azalır.
Spontan pnevmotoraks çox vaxt hündürboylu, arıq, siqaret çəkən gənc kişilərdə ağciyərin üst hissəsindəki kiçik hava qabarcıqlarının (bullaların) partlaması nəticəsində yaranır. Yaşlılarda isə adətən xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi və emfizema fonunda inkişaf edir və daha ağır keçir, çünki xəstə ağciyərin ehtiyat imkanları azdır. Pnevmotoraks travmalar və bəzi tibbi prosedurlar nəticəsində də baş verə bilər.
Kiçik pnevmotoraks yüngül əlamətlərlə keçə və öz-özünə sorula bilər, böyük və xüsusilə gərginləşmiş pnevmotoraks isə dəqiqələr ərzində tənəffüs və qan dövranını pozur. Ona görə qəfil döş ağrısı və nəfəs darlığı həmişə təcili həkim müayinəsi tələb edir.
Səbəbləri
Pnevmotoraksın yaranma səbəbindən müalicə taktikası və təkrarlanma riski asılıdır. Əsas qruplar:
- birincili spontan pnevmotoraks – görünən ağciyər xəstəliyi olmayan insanlarda subplevral bullaların partlaması; siqaret çəkmə, hündür boy, arıq bədən quruluşu, ailədə oxşar halların olması riski artırır;
- ikincili spontan pnevmotoraks – mövcud ağciyər xəstəliyi fonunda: xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX), emfizema, bronxial astma, mukovissidoz, vərəm, ağır pnevmoniya, ağciyər absesi, interstisial ağciyər xəstəlikləri, ağciyər şişləri;
- travmatik – döş qəfəsinin açıq (bıçaq, güllə yarası) və ya qapalı travması, qabırğa sınıqlarında ağciyərin sınıq ucları ilə zədələnməsi;
- yatrogen – tibbi prosedurlardan sonra: mərkəzi venanın kateterizasiyası, plevral punksiya, ağciyərin biopsiyası, süni ağciyər ventilyasiyası;
- nadir səbəblər – katamenial pnevmotoraks (qadınlarda endometriozla bağlı, aybaşı ilə əlaqəli təkrarlanır), birləşdirici toxumanın irsi xəstəlikləri.
Pnevmotoraksın başlanması üçün çox vaxt xüsusi səbəb lazım olmur: o, sakit vəziyyətdə, hətta yuxuda da yarana bilər. Bəzən öskürək, ağırlıq qaldırma, təyyarə uçuşu və ya dalğıclıq zamanı təzyiq dəyişiklikləri tətikləyici rol oynayır.
Təsnifat
- Qapalı – hava bir dəfə daxil olub və boşluq xarici mühitlə əlaqədə deyil;
- Açıq – döş qəfəsi divarındakı yara vasitəsilə boşluq xarici havaya açıqdır, nəfəs zamanı yaradan hava daxil olub-çıxır;
- Klapanlı (gərginləşmiş) – hər nəfəsdə hava boşluğa daxil olur, lakin çıxmır; təzyiq artır, ağciyər tam sönür, ürək və böyük damarlar sıxılır – həyat üçün təhlükəli vəziyyət.
Ölçüsünə görə kiçik və böyük, yerləşməsinə görə bir və ya iki tərəfli pnevmotoraks fərqləndirilir. Plevra boşluğunda hava ilə yanaşı qan toplandıqda hemopnevmotoraksdan danışılır.
Klinik mənzərə
Əlamətlərin şiddəti toplanmış havanın miqdarından, ağciyərin vəziyyətindən və pnevmotoraksın növündən asılıdır. Tipik hallarda:
- qəfil, kəskin, «bıçaq kimi» döş ağrısı, adətən bir tərəfdə, nəfəs aldıqda güclənir, çiyinə yayıla bilər;
- nəfəs darlığı, havanın çatışmaması hissi, tez-tez səthi tənəffüs;
- quru öskürək;
- sürətli ürəkdöyünmə, narahatlıq;
- dərinin solğunluğu, ağır hallarda – dodaqların və barmaqların göyərməsi;
- travmada – dərialtı emfizema: boyun və döş qəfəsinin dərisi altında basdıqda «xırçıldayan» hava.
Gənc, sağlam insanlarda kiçik pnevmotoraks yalnız yüngül ağrı və zəif nəfəs darlığı ilə keçə bilər və pasiyent bir neçə gün həkimə müraciət etməyə bilər – bu, təhlükəlidir, çünki hava artmağa davam edə bilər. Xroniki ağciyər xəstəliyi olan yaşlılarda isə hətta kiçik pnevmotoraks ağır tənəffüs çatışmazlığı yaradır.
Dərhal təcili yardım (103) çağırmaq lazımdır, əgər:
- qəfil döş ağrısı ilə yanaşı nəfəs darlığı sürətlə artır;
- arterial təzyiq düşür, soyuq tər, şüurun qarışması yaranır;
- dodaqlar və barmaqlar göyərir;
- döş qəfəsi travmasından sonra nəfəs almaq çətinləşib.
Gözləməyin və ağrıkəsici qəbul edib evdə qalmayın: kiçik pnevmotoraks belə həkim müayinəsi tələb edir.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim şikayətlərin başlanma vaxtını, siqaret çəkmə, ağciyər xəstəlikləri, əvvəlki pnevmotoraks epizodları və travma barədə soruşur. Müayinə zamanı zədələnmiş tərəfdə tənəffüsün zəifləməsi və ya eşidilməməsi, perkussiyada «qutu» səsi, ağır hallarda – boyun venalarının qabarması və nəfəs borusunun sağlam tərəfə sürüşməsi aşkar edilə bilər.
- döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası – əsas müayinə üsulu; havanı, ağciyərin sönmə dərəcəsini və maye olub-olmamasını göstərir;
- plevra boşluğunun və ağciyərlərin USM-i – təcili şəraitdə, xəstənin yatağında sürətli diaqnostika;
- döş qəfəsinin kompüter tomoqrafiyası – kiçik pnevmotoraksın, bullaların və ikincili səbəblərin aşkarlanması, cərrahi müalicənin planlaşdırılması;
- pulsoksimetriya, lazım olduqda arterial qanın qaz analizi – tənəffüs çatışmazlığının dərəcəsini qiymətləndirir;
- EKQ – döş ağrısının ürək səbəblərini istisna etmək üçün.
Gərginləşmiş pnevmotoraks klinik diaqnozdur: ağır vəziyyətdə müalicə rentgen nəticəsini gözləmədən başlanır.
Differensial diaqnostika miokard infarktı, ağciyər arteriyasının tromboemboliyası, plevrit, aortanın laylanması və qabırğa sınığı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- gərginləşmiş pnevmotoraks – ürəyin sıxılması və ürək-damar kollapsı;
- kəskin tənəffüs çatışmazlığı – xüsusən ikincili və iki tərəfli pnevmotoraksda;
- hemopnevmotoraks – plevra boşluğunda həm hava, həm qan;
- uzun müddət açılmayan ağciyər və davamlı hava sızması;
- plevranın irinli iltihabı (empiyema);
- təkrarlanma – spontan pnevmotoraks keçirmiş insanlarda residiv riski yüksəkdir.
Müalicə
Müalicə taktikası pnevmotoraksın ölçüsündən, əlamətlərin şiddətindən, səbəbindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Onu torakal cərrah və ya pulmonoloq seçir. Müalicənin məqsədi plevra boşluğundan havanı xaric etmək, ağciyəri açmaq və təkrarlanmanın qarşısını almaqdır.
- Müşahidə – kiçik, az əlamətli birincili pnevmotoraksda; hava tədricən sorulur, lazım olduqda oksigen verilir və təkrar rentgen nəzarəti aparılır. Müşahidə ilk vaxtlar stasionarda və ya həkimin dəqiq göstərişləri ilə aparılır.
- Plevral punksiya (aspirasiya) – havanın iynə və ya nazik kateter vasitəsilə çıxarılması; çox vaxt birincili spontan pnevmotoraksda ilk addım kimi istifadə olunur.
- Plevra boşluğunun drenajı – qabırğalararası nahiyədən yeridilən boru vasitəsilə havanın davamlı xaric edilməsi; böyük, ikincili və travmatik pnevmotoraksda tətbiq edilir.
- Gərginləşmiş pnevmotoraksda – dərhal iynə ilə dekompressiya, sonra drenaj.
- Açıq pnevmotoraksda – yaranın hermetik bağlanması, cərrahi işlənməsi və drenaj.
- Cərrahi müalicə – təkrarlanan, uzun müddət keçməyən, iki tərəfli pnevmotoraksda, eləcə də peşəsi təzyiq dəyişiklikləri ilə bağlı insanlarda: videotorakoskopik üsulla bullaların rezeksiyası və plevrodez (plevra vərəqlərinin bitişdirilməsi). Bu əməliyyat kiçik kəsiklər vasitəsilə aparılır və residiv riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Ağrını azaltmaq üçün həkim ağrıkəsicilər təyin edir. İkincili pnevmotoraksda əsas ağciyər xəstəliyinin – XOAX, vərəm, pnevmoniyanın – müalicəsi də vacibdir.
Evdə müalicə mümkün deyil: «isinmə», kompreslər və ya öskürək dərmanları vəziyyəti yaxşılaşdırmır, gecikmə isə həyat üçün təhlükəli ola bilər.
Reabilitasiya
Sağaldıqdan sonra bir neçə həftə ağır fiziki yükdən, ağırlıq qaldırmaqdan, kontakt idman növlərindən və təyyarə uçuşlarından çəkinmək tövsiyə olunur. Uçuşa və idmana qayıtma vaxtını həkim nəzarət rentgenoqrafiyasının nəticəsinə əsasən müəyyən edir. Pnevmotoraks keçirmiş insanlar üçün akvalanqla dalğıclıq adətən əks-göstərişdir. Tənəffüs gimnastikası ağciyər funksiyasının bərpasına kömək edir, siqaretin tərk edilməsi isə reabilitasiyanın vacib hissəsidir.
Profilaktika
Spontan pnevmotoraksın qarşısını tam almaq mümkün deyil, lakin riski azaltmaq olar:
- siqareti tərk etmək – təkrarlanma riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır; buraya elektron siqaret və qəlyan da aiddir;
- xroniki ağciyər xəstəliklərinin müntəzəm müalicəsi və həkim nəzarəti;
- travma riski olan fəaliyyətlərdə qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- pnevmotoraks keçirdikdən sonra uçuş, dalğıclıq və ağır idman barədə həkimlə məsləhətləşmək;
- keçirilmiş pnevmotoraks barədə tibbi prosedurlardan və anesteziyadan əvvəl həkimə məlumat vermək;
- qəfil döş ağrısı və nəfəs darlığı yarandıqda dərhal tibbi yardıma müraciət etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Kəskin əlamətlərdə təcili yardım (103) çağırmaq lazımdır. Müalicə ilə torakal cərrah və pulmonoloq, xroniki ağciyər xəstəliyi olduqda isə pulmonoloq məşğul olur.
Yadda saxla!
Qəfil, birtərəfli döş ağrısı və nəfəs darlığı – xüsusən gənc, arıq, siqaret çəkən insanda – pnevmotoraks əlaməti ola bilər.
- Belə əlamətlər yaranarsa, ağrıkəsici qəbul edib gözləməyin – həkimə və ya 103-ə müraciət edin.
- Nəfəs darlığı artırsa, dodaqlar göyərirsə, təzyiq düşürsə – dərhal 103-ə zəng edin.
- Pnevmotoraks keçiribsinizsə, uçuşdan və dalğıclıqdan əvvəl mütləq həkimlə məsləhətləşin.
- Siqareti tərk etmək təkrarlanmanın qarşısını almağın ən effektiv yoludur.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi (AXOX)
- Ağciyər emfizeması
- Mukovissidoz (kistoz fibroz)
- Hidrotoraks
- Plevrit
- Tənəffüs çatışmazlığı
- Qabırğa sınıqları
- Bronxial astma
- Atelektaz
- Ağciyər absesi
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər fibrozu
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ağciyər və sümük vərəmi
Suallar və cavablar
Bəli, spontan pnevmotoraks keçirmiş insanlarda təkrarlanma riski yüksəkdir, xüsusən siqaret çəkməyə davam etdikdə və ağciyərdə bullalar olduqda. Təkrarlanan hallarda cərrahi müalicə – bullaların çıxarılması və plevrodez – tövsiyə olunur.
Tam sağalma rentgenoqrafiya ilə təsdiqləndikdən sonra və müəyyən müddət keçdikdən sonra uçmaq olar. Sağalmamış pnevmotoraksla uçuş təhlükəlidir, çünki yüksəklikdə hava həcmi artır. Dəqiq müddəti həkim müəyyən edir.
Kiçik, az əlamətli pnevmotoraks çox vaxt hava tədricən sorulduqca öz-özünə keçir. Lakin bu, yalnız həkim nəzarəti və təkrar rentgen müayinəsi ilə mümkündür, çünki pnevmotoraks böyüyə bilər.
Bəli, hər ikisi qəfil döş ağrısı və nəfəs darlığı ilə başlaya bilər. Evdə onları ayırmaq mümkün deyil – bunun üçün dinləmə, EKQ və rentgenoqrafiya lazımdır. Ona görə belə əlamətlərdə gözləmədən təcili yardım çağırmaq lazımdır.
Ağciyər tam açıldıqdan və həkim icazə verdikdən sonra fiziki aktivliyə tədricən qayıtmaq olar. Ağırlıq qaldırma və kontakt idman növləri adətən daha gec bərpa edilir. Akvalanqla dalğıclıq isə, bir qayda olaraq, tövsiyə edilmir.
Siqaret kiçik bronxların iltihabına və bullaların əmələ gəlməsinə səbəb olur, bu da spontan pnevmotoraks riskini xeyli artırır. Pnevmotoraksdan sonra siqareti tərk etmək təkrarlanmanın qarşısını almaq üçün ən vacib addımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
