Oddi sfinkterinin disfunksiyası — onikibarmaq bağırsağın böyük məməciyi nahiyəsində yerləşən əzələ sfinkterinin obstruksiyasıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Oddi sfinkteri spazmı
Xəstəlik haqqında
Oddi sfinkteri — onikibarmaq bağırsağın mənfəzində açılan məməciyin daxilində yerləşən hamar əzələ törəməsidir. Sfinkter öd və mədəaltı vəzin şirəsinin nazik bağırsağın başlanğıc hissəsinə daxil olduğu axarı açır və bağlayır, həmçinin onikibarmaq bağırsağın möhtəviyyatının ödçıxarıcı sistemə geri hərəkətindən qoruyur. Yuxarı hissədə əzələ lifləri 2 ayrıca struktur əmələ gətirir:
- Biliar seqment – ödü onun əmələ gəldiyi və depolandığı yerdən daşıyan xoledoxu əhatələyir;
- Mədəaltı vəzi seqmenti, mədəaltı vəzidən çıxan kanalı açan və ya bağlayan.
Aşağı hissədə (onikibarmaq bağırsağa daha yaxın) hər iki struktur birləşərək sfinkter ampulasını əmələ gətirir. Disfunksional pozuntu ayrı-ayrılıqda həm biliar, həm də pankreatik seqmenti əhatə edə və ya ümumi hissəni (ampulanı) prosesə cəlb edə bilər.
Sfinkter disfunksiyası üzvi səbəblərlə (anadangəlmə və ya qazanılmış daralma) və ya funksional amillərlə əlaqəli ola bilər. Bu patologiya üçün öd axınının və/və ya pankreatik şirənin qismən bloklanması xarakterikdir; onlar çətinliklə onikibarmaq bağırsağa daxil ola bilir ki, bu da xarakterik simptomatikanın yaranmasına səbəb olur. Vacibdir ki, disfunksiya zamanı klinik əlamətlər sabit olmur və bir müddət sonra keçib gedir.
Xəstəliyin iki əsas klinik variantı vardır. Birincisi biliar tip üzrə keçir. Epigastriumda tutmaşəkilli ağrı yaranır, adətən 2-3 saat davam edir, bəzən daha uzun çəkir. Ağrı hissləri ürək nahiyəsinə irradiasiya edə və ürək tutmasını xatırlada bilər. Belə vəziyyətdə klinik diaqnostika çətindir, çünki biliar ağrı da, kardial ağrı da nitroqliserin qəbulundan sonra keçir. Bu, preparatın həm damarlarda, həm də daxili orqanlarda əzələ spazmını aradan qaldırması ilə bağlıdır. Vəziyyəti aydınlaşdırmağa ürək-damar sisteminin, o cümlədən yüklə aparılan məqsədli müayinəsi kömək edir. Biliar ağrılar ən çox qidalanma səhvləri ilə (yağlı yeməyin qəbulu və ya qızardılmış yeməklərin yeyilməsi) təhrik olunur və qida qəbulundan 2-3 saat sonra yaranır. Bəzi pasiyentlərdə ağrılar stress vəziyyəti ilə təhrik oluna bilər və ya yuxuda spontan şəkildə meydana çıxır. Temperatura və dəri örtüklərinin rəngi sfinkter disfunksiyası olan pasiyentlərdə adətən norma daxilində qalır.
Klinik gedişin ikinci variantı — Oddi sfinkterinin spazmı fonunda pankreatik axarda təzyiqin artması ilə əlaqəli olan pankreatit residivləridir. Bu vəziyyət qan analizində amilaza və lipaza aktivliyinin artması ilə xarakterizə olunur.
Dünyada disfunksiyanın rastgəlmə tezliyi 1,5 % təşkil edir. Xəstəlik istənilən yaşda inkişaf edə bilər, lakin risk qrupunda 20-50 yaş arası qadınlar var. Diaqnozun vaxtında təsdiqlənməsi vacibdir, çünki zaman keçdikcə patoloji proses öd yollarında konkrementlərin əmələ gəlməsinə və öd kisəsinin xroniki iltihabının inkişafına gətirib çıxara bilər. Əksər hallarda müalicə konservativ metodlarla aparılır və dairəvi liflərin dərman vasitəsilə relaksasiyasına əsaslanır. Bu yanaşma səmərəsiz olduqda cərrahi müdaxilə məsələsinə baxılır.
Səbəbləri
Oddi sfinkterinin spazmının səbəbləri üzvi və funksional ola bilər. Funksional variant üçün risk amilləri bunlardır:
- Qadın cinsinə mənsub olmaq;
- Hormonal dəyişikliklər (kəskinləşmə riski aybaşının ərəfəsində, hamiləlik prosesi zamanı, həmçinin hormonal estrogen tərkibli preparatların qəbulu zamanı artır);
- Qanda qlükoza səviyyəsinin davamlı yüksəlməsi ilə müşayiət olunan karbohidrat mübadiləsinin pozulmaları;
- Vagal sinirin fəaliyyətini dəyişdirən stress vəziyyətləri və emosional gərginliklər.
Sfinkter disfunksiyasının üzvi səbəbləri daralma ilə bağlıdır; bu, anadangəlmə və ya daha tez-tez keçirilmiş iltihab nəticəsində qazanılmış ola bilər. Üzvi disfunksiya üçün risk amilləri bunlardır:
- Ödçıxarıcı orqanların patologiyaları (qaraciyər, mədəaltı vəzi və onikibarmaq bağırsaq);
- Qastro-duodenal zonada və ya öd yollarında əvvəllər aparılmış əməliyyatlar, o cümlədən öd kisəsinin çıxarılması (xolesistektomiya);
- Papilla nahiyəsində yerləşən duodenal zonanın divertikulu.
Təsnifat
Etioloji baxımdan Oddi sfinkterinin disfunksiyası 2 kateqoriyaya bölünür:
- Stenozlaşma ilə şərtlənən üzvi;
- Funksional – sfinkter motorikasının pozulması ilə əlaqəli.
Patogenetik prinsip nəzərə alınmaqla disfunksional pozuntu aşağıdakı kimi ola bilər:
- Biliar seqmentin spazmının üstünlük təşkil etməsi ilə, o cümlədən postxolesistektomik sindrom çərçivəsində;
- Pankreatik seqmentin spazmının üstünlük təşkil etməsi ilə;
- Ümumi sfinkterin spazmının üstünlük təşkil etməsi ilə.
Klinik mənzərə
Oddi sfinkterinin disfunksiyasının ümumi simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- Vaxtaşırı yaranan intensiv epiqastrik və ya sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı;
- 20 dəqiqədən artıq davam edən ağrı hissləri;
- Ağrılı dövrlərlə ağrısız dövrlərin növbələşməsi;
- Təkrarlanan hücumlar (3 aylıq müşahidə müddəti ərzində bir neçə dəfə);
- Uzunmüddətli ağrı, insanın əmək qabiliyyətinə mənfi təsir göstərir;
- Yanaşı ürəkbulanma və qusma daimi əlamətlər deyil;
- Bəzən gecə ağrıları mümkündür;
- Ağrının yaranmasına səbəb olan amillər rolunda çox vaxt qidalanma pozuntuları çıxış edir.
Oddi sfinkterinin disfunksiyası çox vaxt dispeptik şikayətlərlə müşayiət olunur; bunlara ağızda acı dad hissi, gəyirmə, mədədə dolğunluq hissi, ürəkbulanma və çox vaxt rahatlıq gətirən qusma aid ola bilər. Kəskinləşmə dövründə nəcis ən çox qeyri-sabit xarakter daşıyır (diareya qəbizliklə, və əksinə, əvəz olunur). Disfunksional pozğunluqları olan pasiyentlərdə tez-tez əsəbilik və nervozluq, yorğunluğun artması, baş ağrısı və güclənmiş tərləmə müşahidə olunur.
Sfinkterin hansı hissəsində tonus artırsa, müxtəlif klinik variantlar ola bilər:
- Əgər bu, sfinkterin biliyar seqmentidirsə, ağrı əsasən epiqastriumda və ya sağ qabırğaaltı nahiyədə hiss olunur, arxaya və ya sağ kürək sümüyünə irradiasiya edir;
- Oddi sfinkterinin pankreatik seqmentinin disfunksiyası zamanı ağrılı hisslər sol qabırğaaltı sahədə lokallaşır və arxaya yayılır, bu zaman gövdənin irəliyə əyilməsi ağrı sindromunun şiddətini azaldır;
- Əgər disfunksiya sfinkterin ümumi seqmentini (qarışıq tip) əhatə edirsə, ağrılar həm solda, həm də sağda hiss olunur, yəni kəmərvari xarakter daşıyır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Klinik tövsiyələrə əsasən, Oddi sfinkterinin disfunksiyasının diaqnostikası klinik-anamnestik məlumatların və obyektiv müayinənin nəticələrinin, ilk növbədə ağrılı sahələrin palpasiyasının qiymətləndirilməsi ilə başlayır. Bundan sonra skrininq testləri aparılır – qaraciyər və mədəaltı vəzi fermentlərinin səviyyəsinin qiymətləndirilməsi ilə biokimyəvi qan analizi. Klinik vəziyyətin tamlığı üçün qarın boşluğu orqanlarının ultrasəs müayinəsi və ezofaqoqastroduodenoskopiyanın aparılması göstərişdir.
Ultrasəs müayinəsi skrininq metodu kimi çıxış edir. Ən çox diaqnostik məlumat stimulyasiya zamanı əldə oluna bilər. Bunun üçün ödqovucu preparatlardan istifadə etmək və ya yağla zəngin səhər yeməyi qəbul etmək tövsiyə olunur. USM dinamikada (bir saat ərzində hər 15 dəqiqədən bir) aparılır və öd axarlarının diametrinin ölçülməsini nəzərdə tutur. Əgər stimulyasiya fonunda ümumi axar 2 mm-dən çox genişlənirsə, bu, öd axınının pozulmasını təsdiqləyən dolayı əlamət hesab olunur. Əgər mədəaltı vəzi axarının diametrinin artması qeyd olunursa, bu, pankreatik tipli sfinkter disfunksiyasının aşkarlanmasına kömək edir.
Kompleks diaqnostikada retroxolangiopankreatoqrafiya da tətbiq olunur.
Beləliklə, Oddi sfinkterinin disfunksiyası diaqnozunu dəqiqləşdirməyə imkan verən əsas əlamətlər bunlardır:
- Qaraciyər və/və ya mədəaltı vəzi fermentlərinin səviyyəsinin normanın yuxarı həddindən 2 dəfə və daha çox yüksəlməsi;
- Xolangio-pankreatoqrafiya zamanı kontrast maddənin ləng evakuasiyası;
- Ümumi öd axacağının və ya əsas mədəaltı vəzi axacağının diametrinin artması (USM məlumatlarına görə).
Müalicə
Oddi sfinkterinin disfunksiyasının müalicəsi yalnız tam laborator-instrumental müayinədən sonra aparıla bilər. Müalicənin əsas vəzifələri bunlardır:
- Sfinkter təzyiqinin azaldılması;
- Öd və mədəaltı vəzi şirəsinin axınının yaxşılaşdırılması.
Dərman terapiyası xəstəliyin kəskinləşməsi dövründə aparılır. Dərman müalicəsinin əsas istiqamətləri aşağıdakılar ola bilər:
- Spazmolitik – müxtəlif farmakoloji qrupların preparatları (M-xolinoblokatorlar, kalsium kanallarının blokatorları, miotrop spazmolitiklər, nitratlar) vasitəsilə hamar əzələlərin boşaldılması. Bu müxtəliflikdən optimal preparatın seçilməsində qastroenteroloq kömək edəcək, eyni zamanda fərdi dozanın seçilməsi də vacibdir.
- Antibakterial. İkincili infeksiyanın qoşulması zamanı antibiotiklər təyin edilir.
- Öd kisəsinin və öd yollarının motorikasının normallaşdırılması. Bunun üçün remissiya dövründə xoleretiklər (gecikmiş təsirə malik ödqovucu vasitələr) və xolekinetiklər (motorikanı gücləndirir, təsiri tez inkişaf edir; kəskinləşmə dövründə və öd axınına maneə olduqda tətbiq edilmir) istifadə edilir. Kompleksdə prokinetiklər də tətbiq oluna bilər.
Terapiyada həmçinin ödün sıxlığını azaldan və daş əmələgəlməsinin qarşısını alan preparatların qəbulu mühüm yer tutur. Belə vasitə ursodezoksixol turşusudur.
Əgər konservativ terapiya ağrı sindromunun aradan qaldırılmasına gətirib çıxarmayıbsa, onda əməliyyatın aparılması məsələsi nəzərdən keçirilir. Cərrahi müdaxilənin əsas növləri bunlardır:
- Oddi sfinkterinin və böyük onikibarmaq bağırsaq məməcinin endoskopik kəsilməsi;
- Sfinkterin balonla genişləndirilməsi və sonradan stentin yerləşdirilməsi;
- Transduodenal sfinkter plastikası.
Alternativ müalicə kimi endoskopik nəzarət altında botulin toksininin inyeksiyası aparıla bilər. Preparat onikibarmaq bağırsağın böyük məməyinə yeridilir. Terapevtik təsir mexanizmi sinir-əzələ ötürülməsinin bloklanması və bununla da sfinkter spazmının qarşısının alınması ilə bağlıdır.
Reabilitasiya
Cərrahi müdaxilədən sonra reabilitasiya dietik qidalanmanı, optimal fiziki aktivlik rejimini və fizioterapiya prosedurlarının aparılmasını əhatə edir.
Profilaktika
Profilaktika aşağıdakı komponentlərlə təqdim oluna bilər:
- Duodenoqastral zonanın xəstəliklərinin vaxtında müalicəsi;
- Qarın boşluğunun yuxarı mərtəbə orqanlarında əməliyyatdan sonra reabilitasiya kursunun keçilməsi;
- Postxolesistektomik sindromun təzahürlərinin korreksiyası;
- Stress vəziyyətlərindən uzaq durmaq;
- Şəkərli diabetin kompensasiyası.
Yadda saxla!
Oddi sfinkterinin disfunksiyası vaxtında korreksiya tələb edir. Əks halda öd kisəsinin və öd yollarının motorikasının azalması qeyd olunur ki, bu da ödün durğunluğu üçün şərait yaradır. Bu fonda kolloid və turşu-qələvi vəziyyət dəyişir və konkrementlərin formalaşma ehtimalı artır. Beləliklə, funksional pozğunluq orqanik formaya – öd daşı xəstəliyinə çevrilə bilər. Bundan əlavə, öd kisəsində durğunluq prosesləri bakterial floranın aktivləşməsi və xolesistit inkişafı üçün əlverişli fon ola bilər. Öd durğunluğu qaraciyərin ikincili zədələnməsinə, xüsusilə xolestatik hepatitə səbəb ola bilər. Oddi sfinkterinin disfunksiyası olan pasiyentlərin kompleks müayinəsi aparılır, qastroenteroloq isə insanda mövcud risk faktorlarını nəzərə alaraq terapiyanı seçir. Bu cür çoxşaxəli yanaşma ən yaxşı terapevtik nəticələri göstərir.
Suallar və cavablar
Diaqnozun verifikasiyası və müalicə taktikasının müəyyənləşdirilməsi ilə qastroenteroloq həkim məşğul olur.
Orta hesabla spazmatik tipli diskinezi olan xəstələrin 3/4-də medikamentoz terapiyadan müsbət effekt müşahidə olunur.
Terapevtik kursun orta müddəti 1 aydır. Residivlərin qarşısını almaq üçün rasional qidalanma prinsiplərinə riayət etmək və stressli vəziyyətlərdən qaçmaq vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
