Onurğa sütununun əyriliyi – onurğanın frontal və ya sagittal müstəvidə fizioloji sərhədlərdən kənar deformasiyasıdır. Skolioz, hiperkifoz və hiperlordoz kimi formalarda rast gəlinə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fəqərə sütununun əyriliyi
- onurğanın deformasiyası
Xəstəlik haqqında
Onurğa əyriliyi frontal müstəvidə skolioz, sagittal müstəvidə isə həddindən artıq kifoz və lordoz şəklində ola bilər. Struktur və funksional deformasiyaları fərqləndirmək vacibdir.
Bu xəstəliyin geniş yayılması “oturaq insan” adlanan dövrün başlanması ilə əlaqələndirilir. Bu gün insan oturaraq təhsil alır və işləyir, məhz oturaq vəziyyətdə fəqərə sütununa maksimum təzyiq yaranır.
Uşaqlıqda uşağın fəqərə sütunu dinamik dəyişikliklərə məruz qalır, bunun nəticəsi fizioloji əyriliklərin meydana çıxmasıdır. Boyun və bel şöbələrində bu əyriliklərin qövsü irəli çıxır, döş və sakral şöbələrdə isə onlar arxaya yönəlir. Əyriliklərin fizioloji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bu əyilmələr şaquli yükün qüvvəsini azaltmağa, onu paravertebral bağlara ötürməyə imkan verir. Əyrilklər müxtəlif intensivlikli hərəkət zamanı zərbələri yumşaltmağa kömək edir. Fəqərələrin yarımhərəkətli birləşməsi fəqərə sütununa əyilməyə, eyni zamanda düzgün formanı saxlamağa imkan verir.
Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə baş verən duruş deformasiyasının ən geniş yayılmış səbəbləri şəxsi xüsusiyyətlər və irsiyyət, statik pozğunluqlar (uşağın daim yanlış pozalarda olması) və hərəkətsizlikdir. Məktəblilər, tələbələr, ofis işçiləri çox vaxt cüzi irəli əyilmə ilə oturmağa məcbur olurlar. Bu prosesin nəticəsi paravertebral əzələlərin boşalması, bədənin bütün çəkisinin fəqərə sütunu tərəfindən qəbul edilməsidir. Bu proseslər əvvəlcə duruşun pozulmasına gətirib çıxarır. Lakin əlverişsiz faktorların təsiri davam edərsə, fəqərə sütununda funksional deyil, üzvi dəyişikliklər baş verir.
Xəstəliyin ilkin mərhələsində görünən əlamətlər olmur. Deformasiya proqressivləşdikcə insanın xarici görünüşü dəyişir. İlkin diaqnostika rentgen-skanlaşdırma məlumatlarına əsaslanır.
Yüngül dərəcələrin müalicəsi konservativ yanaşmanı nəzərdə tutur. Ağır hallarda cərrahi (ortopedik) müdaxilə göstəriş ola bilər.
Səbəbləri
Fəqərə sütununun əyilməsinin səbəbləri 2 kateqoriyaya bölünür – anadangəlmə və qazanılmış.
Anadangəlmə əyilmələr ana bətnində fəqərə disklərinin və bağların yanlış qoyulması və inkişafı nəticəsində formalaşır. Erkən uşaqlıqda fəqərə deformasiyaları raxit, uşaq serebral iflici və poliomielitin nəticəsi ola bilər.
Qazanılmış tip xəstəlik uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə, xüsusilə orqanizmin aktiv böyümə dövründə inkişaf edir. Mümkün səbəblərə aşağıdakılar aiddir:
- bel əzələ korsetinin zəifliyi;
- hərəkətsizlik;
- balanslaşdırılmamış qidalanma rasionu;
- fiziki yüklənmənin asimmetrik növləri;
- oturarkən bədənin önə güclü əyilməsi;
- çanta və ya bel çantasının bir çiyində daşınması.
Yaşlılarda fəqərə sütununun əyilmələri dayaq-hərəkət aparatının müşayiətedici xəstəlikləri nəticəsində yarana bilər. Belə ki, budun və ya dizin deformasiyaedici artrozu skolioz riskini artırır.
Təsnifat
Həkimlər fəqərə sütununun əyilməsinin 3 növünü ayırd edirlər:
- patoloji kifoz – qövsün qabarıq hissəsi arxaya yönəlib (bucaq önə açıqdır);
- patoloji lordoz – qövsün qabarıq hissəsi önə yönəlib (bucaq arxaya açıqdır);
- skolioz – fəqərə sütununun yan deformasiyası olub, qabırğa donqarının əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər;
- kifoskolioz – fəqərə sütununun formasının həm yan müstəvidə, həm də önden-arxaya istiqamətdə dəyişməsidir (S-şəkilli əyilmə).
Kifoz əyilməsi və lordoz əyilməsi fərqləndirilir. Bu əyriliklərin dəyəri artarsa, bu, patoloji deformasiyaların formalaşmasına gətirib çıxarır. Döş və sakral nahiyədə onlar arxaya, boyun və bel seqmentlərində isə önə yönəlib.
Kifotik və lordotik deformasiyadan başqa, həmişə patologiya kimi qiymətləndirilən kifoz da ayırd edilir (fəqərə sütunu saggital müstəvidə əyilmələrə malik olmamalıdır). Skolioz ən çox rast gəlinən anomaliya hesab olunur, bununla yanaşı bu patologiya ən çox döş şöbəsində əyilməyə səbəb olur. Skoliozun istiqaməti iki cür ola bilər, buna görə də sağ- və ya solaxay formaları ayırd edilir.
Fəqərə sütununun yan deformasiyası V.D.Çaklinə görə ağırlıq dərəcəsinə görə 4 dərəcəyə bölünür.
- Birinci dərəcə – fəqərə sütununun əyilmə bucağı 5-10 dərəcə arasında dəyişir. Yan müstəvidə cüzi əyilmə var. Bu mərhələ yalnız rentgenoqrafiya məlumatları ilə aşkarlanır, silahsız gözlə fəqərə sütununun formasının dəyişməsini görmək mümkün deyil.
- İkinci dərəcə – fəqərə deformasiyasının bucağı 11-30 dərəcə arasındadır. Bu mərhələdə fəqərə sütununun əhəmiyyətli meyli var. Fəqərələrin öz oxu ətrafında fırlanması kompensator qövslərin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Fəqərəyanı zonanın palpasiyası zamanı həkim miofassial val və qabırğa donqarını aşkar edə bilər.
- Üçüncü dərəcə – fəqərə əyilmə bucağının dəyəri 31-60 dərəcəyə uyğun gəlir. Bu mərhələdə davamlı dəyişikliklər və döş qəfəsinin formasının daha güclü dəyişməsi müşahidə olunur. Rentgen-skanlaşdırma zamanı deformasiya zonasındakı fəqərələr paz formasına malik olur. Fəqərəarası disklərin strukturu pozulur.
- Dördüncü dərəcə – fəqərə əyilmə bucağı 60 dərəcədən artıqdır. Bu mərhələdə bədənin estetikası əhəmiyyətli dərəcədə pozulur ki, bu da xəstədə psixoloji kompleksin formalaşmasına gətirib çıxarır. Sümük çanaq deformasiyaya uğrayır, gövdə meyllidir, fəqərə sütununun hərəkətliliyi pozulub, döş qəfəsinin forması dəyişib, önə və arxaya qabırğa donqarı müşahidə olunur. Rentgenoqrafiya paz formalı fəqərələri, fəqərəarası oynaqların zədələnməsini, fəqərə sütununun bağ-vətər aparatında kalsium duzlarının çökməsini vizuallaşdırır.
Klinik mənzərə
Fəqərə sütununun əyilmə simptomları deformasiyanın xarakterinə görə müəyyən olunur. Belə ki, skolioz zamanı:
- qamburluq müəyyən olunur;
- kürək sümükləri, çiyinlər və çanaq sağ və sol tərəfdə fərqli səviyyələrdə yerləşir;
- vizual olaraq bir yuxarı ətraf digərindən uzun görünür;
- bədən önə əyildikdə qabırğa donqarı aydın vizuallaşır, bel üçbucaqlarının ölçüsü dəyişir;
- insan uzun müddət eyni pozada olduqda və ya ağır fiziki hərəkətlər yerinə yetirdikdə bel ağrıları meydana çıxır;
- paravertebral əzələlərin tez yorulması müəyyən olunur.
Əksər hallarda fəqərə sütununun skoliozu aktiv proqressivləşəcək və yuxarıda sadalanan simptomlara olduqca real problemlər əlavə oluna bilər – tənəffüs funksiyalarının pozulması, daxili orqanların işində nasazlıqlar, osteoxondroz. Skoliozu olan insanlar bronxial astma, pnevmoniya və ürək-damar sistemi problemlərinə daha çox meyllidirlər.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Onurğa əyriliklərinin diaqnostikasında aşağıdakı üsullar rol oynayır:
- ortopedik müayinə;
- onurğa sütununun rentgenoqrafiyası;
- mürəkkəb klinik hallarda tətbiq edilən kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası.
Bu tədqiqatlar deformasiyanın necə göründüyünü əyani şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir.
Xidmətlər
Müalicə
Fəqərə sütununun əyilmələrinin müalicə üsulları konservativ və operativ üsullara bölünür. Fiziki reabilitasiya konservativ üsullara aiddir. O, həm müstəqil müalicə növü kimi, həm də xəstələrin bərpası üçün operativ üsullardan sonra tətbiq edilə bilər. Onun vəzifəsi – xəstəliyin proqressivləşməsini dayandırmaq, insanın vəziyyətini sabitləşdirməkdir.
Skoliozu və fəqərə sütununun digər deformasiyalarını necə düzəltmək olar? Konservativ yardımın əsas növləri bunlardır:
- sağlamlaşdırıcı masaj;
- müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- xüsusi ortopedik korsetlərdən istifadə;
- fizioterapevtik prosedurlar;
- teypləmə.
Şiddətli ağrılar zamanı simptomatik məqsədlə qeyri-steroid iltihab əleyhinə vasitələr qəbul edilə bilər.
Fəqərə sütunu üzərində rekonstruktiv-plastik əməliyyatlar daxili orqanların işinə mənfi təsir göstərən və ya bədən harmoniyasının əhəmiyyətli pozulmasına səbəb olaraq insanda psixoloji əzab yaradan ifadəli deformasiyalarda aparılır.
Reabilitasiya
Fiziki reabilitasiya vasitələrinin birləşdirilməsinə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Bəzi hallarda əsası müalicəvi bədən tərbiyəsi (MBT), gimnastika təşkil edir, digərlərində isə bu tip xəstəliklərin müalicəsində də effektiv olan üzgüçülüyə üstünlük verilir. Bəzi vəziyyətlərdə yuxarıda sadalanan bütün fiziki fəallıq növlərinin, məsələn, dietoterapiya, refleksoterapiya, fizioterapiya və s. kimi digər üsullarla kompleks şəkildə birləşdirilməsi tələb olunur. Optimal fiziki reabilitasiya proqramını seçməkdə travmatoloq-ortoped reabilitoloq həkimlə birgə kömək edəcək.
Profilaktika
Qazanılmış xarakterli fəqərə sütunu əyilməsinin profilaktika tədbirləri kifayət qədər sadədir, onlara müntəzəm riayət etmək vacibdir:
- oturaq iş zamanı fasilələr etmək;
- asimmetrik tipli mexaniki yüklənmələri istisna etmək;
- orqanizmi vitamin və minerallarla təmin etmək üçün qidalanma rasionunu yaxşılaşdırmaq;
- profilaktik fiziki yüklənmələrlə (üzgüçülük, xizəklə gəzinti, velosiped sürmə) məşğul olmaq;
- oturaq iş yerinə yetirərkən düzgün duruşu qorumaq.
Yadda saxla!
Fəqərə deformasiyaları bütün orqanizmin işinə mənfi təsir göstərə bilər, bu da daxili orqanların əyilmə tərəfindəki fizioloji vəziyyətinin dəyişməsi ilə əlaqədardır. Belə ki, döş skoliozu və ya lordozu olduqda ürəyin və bronx-ağciyər kompleksinin normal işi pozula bilər. Ağciyərlərə kifayət qədər oksigen daxil olmaması xroniki hipoksiyanın inkişafına səbəb olur ki, bu da miokardın işini pozur. Vəziyyət diqqətsiz buraxılarsa, inkişaf edən funksional dəyişikliklər üzvi dəyişikliklərə çevrilə bilər. Buna görə də vaxtında travmatoloq-ortopedə müraciət etmək vacibdir. Mütəxəssis əyilmənin səbəblərini müəyyən edəcək, fəqərə disklərinin vəziyyətini qiymətləndirəcək və bütün orqanizmi qorumağa kömək edəcək fərdi korreksiya proqramı tərtib edəcəkdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
