Onurğanın bel şöbəsinin sınığı travma nəticəsində sümük bütövlüyünün pozulmasıdır. Zədənin yeri, yerdəyişmə dərəcəsi, oynaq səthinin iştirakı və yumşaq toxumaların vəziyyəti müalicə taktikasının seçilməsində əsas rol oynayır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bel fəqərəsinin sınığı
- lumbal onurğa sınığı
Xəstəlik haqqında
Bel fəqərəsinin sınığı – sümük əsasının (çıxıntıların və ya cismin) bütövlüyünün pozulmasıdır.
Onurğa sütununun zədələnmələri bütün sümük sınıqlarının ümumi sayının 3,3–17,0%-ni təşkil edir. Bel nahiyəsinin travmatizmi onurğa sütununun bütün travmalarının ümumi sayının 55%-ni təşkil edir. Sınıqlar ən çox döş-bel keçidində (XII döş, I–II bel fəqərələri) – nisbətən sərt döş şöbəsinin hərəkətli bel şöbəsinə keçdiyi zonada rast gəlinir.
Bu cür sınıqlar ağrılar və hərəkətliliyin məhdudlaşması ilə təzahür edir. Zədələnmə zonasında toxumaların ödemi, qan sızmaları və əzələlərin refleks hipertonusu müəyyən olunur. Bel fəqərələrinin sınıqlarının məkrliyi ondan ibarətdir ki, onurğa beyni və ondan çıxan sinir kökcükləri zədələnə bilər. Bu cür vəziyyət parezlərin və iflicin inkişafı, uyğun sinirlər tərəfindən idarə olunan çanaq orqanlarının funksiyasının pozulması ilə təhlükəlidir.
Onurğa sütunu sümüklərinin zədələnməsinin skrininq diaqnostikası sınıq xəttinin rentgenoloji vizualizasiyasına əsaslanır. Lakin standart rentgenoqrafiya həmişə informativ olmur və travmanın xarakterini dəqiqləşdirmək üçün kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) aparılması göstərişdir.
Bel fəqərəsinin sınığının müalicəsi travmanın xarakterindən asılı olaraq müəyyən edilir. Əgər sınıq ağırlaşmalarla müşayiət olunmursa, konservativ taktika göstərişdir. Digər hallarda cərrahi müdaxilə göstərişdir.
Səbəbləri
Onurğanın bel şöbəsinin sınığının səbəbləri insanın yaşından asılıdır. Belə ki, 45 yaşına qədər olan gənc xəstələrdə fəqərələrin bütövlüyünün pozulması travmatik zədələnmə ilə (hündürlükdən yıxılma, avtomobil qəzaları) əlaqədardır. Bir qayda olaraq, bu cür travmalar sümük toxumasının möhkəmlik həddini aşan həddindən artıq bükülmə zamanı, həmçinin sıxılma zamanı yaranır.
50-60 yaşdan yuxarı insanlarda sınıqların əsas risk amili sümüyün mineral möhkəmliyinin azalması ilə xarakterizə olunan osteoporozdur. Osteoporotik sınıqlar xüsusilə menopauzaya (menstrual funksiyanın davamlı dayanma dövrü) daxil olmuş qadınlarda tez-tez rast gəlinir. Bu mərhələyə qədər qadın orqanizmində sümük toxumasının sağlamlığını estrogenlər dəstəkləyir. Menopauzada onların səviyyəsi son dərəcə aşağı düşür ki, bu da osteoporozun, deməli, onurğanın bel seqmentinin patoloji sınıqlarının inkişafına meyl yaradır. Bu cür sınıqlar patoloji adlanır, çünki minimal qüvvənin təsiri altında (məsələn, kəskin dönmə zamanı) yaranır. Osteoporozdan başqa, bel fəqərələrinin patoloji sınıqları sümüklərin metastatik zədələnməsi, oynaq-hərəkət aparatının sifilis və ya vərəmi, həmçinin qalxanabənzər ətraf vəzilərin disfunksiyası ilə müşayiət olunan endokrin xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər.
Təsnifat
Yaranma mexanizminə görə bel fəqərələrinin sınıqları 2 tipə təsnif edilir:
- travmatik – dəyişilməmiş sümük toxumasına əhəmiyyətli xarici qüvvənin təsiri ilə şərtlənir;
- patoloji – sümük toxumasının strukturunun pozulması ilə əlaqədardır ki, bu da minimal yükdə belə zədələnmənin yaranması ilə müşayiət olunur.
Travmatik sınıqlar izolə olunmuş və ya birgə (kombinə olunmuş) ola bilər, ikinci halda sümüklərin zədələnməsi daxili orqanların travmaları ilə birləşir.
Fəqərənin sınığı zamanı onun müxtəlif strukturları – cisim, tikanvari çıxıntılar, qövslər, həmçinin fəqərəarası disklər zədələnə bilər.
Sınıq nahiyəsi üzərindəki dəri örtüyünün vəziyyətinə görə 2 variant ayırd edilir:
- qapalı zədələnmə – dəri örtükləri intaktdır;
- açıq zədələnmə – travma nahiyəsi üzərində dəri pozulub (yara var).
Bel fəqərəsinin zədələnməsinin xarakterinə görə aşağıdakı travma tipləri ayırd edilir:
- kompression – adətən ön şöbələrdə baş verən fəqərənin sıxılması nəticəsində inkişaf edir;
- qırıqlı (oskal) – xarici qüvvənin təsiri altında fəqərədən qırıq ayrılır (əgər belə qırıqlar bir neçədirsə, söhbət ən ağır zədələnmələrdən biri olan partlayış sınığından gedir);
- sınıq-çıxıq – təkcə sümüyün bütövlüyünün pozulması ilə deyil, həm də oynaq səthlərinin sürüşməsi ilə xarakterizə olunur. Tez-tez bu cür travmalar nevroloji pozğunluqlarla (onurğa beyninin sıxılması, sinir kökcüklərinin kompressiyası) müşayiət olunur.
Öz növbəsində, kompression sınıqlar 3 ağırlıq dərəcəsinə təsnif edilir:
- birinci dərəcə fəqərənin hündürlüyünün dörddə bir hissəyə qədər azalması ilə xarakterizə olunur;
- ikinci dərəcə hündürlüyün 40%-ə qədər azalması ilə təzahür edir;
- üçüncü dərəcədə fəqərə cisminin hündürlüyü 40%-dən çox azalmış olur.
Klinik gedişinə və əlverişsiz nəticələrin riskinə görə bel seqmentinin sınıqları aşağıdakı kateqoriyalara bölünür:
- ağırlaşmamış – yalnız sümüyün bütövlüyü pozulub, digər assosiasiya olunmuş zədələnmələr yoxdur;
- ağırlaşmış – sinir sisteminin strukturlarının sıxılması və ya dağılması ilə əlaqəli ola bilər.
Klinik mənzərə
Bel nahiyəsində onurğa sınığının simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- ağrı hissi, hərəkətliliyin məhdudlaşması, bel nahiyəsində ödem və qansızmalar (sınığın travmatik genezi zamanı);
- gövdənin bükülməsi, açılması, rotasiyası təsiri altında ağrının güclənməsi;
- onurğaətrafı strukturların əl ilə yoxlanılması zamanı ağrılılıq;
- tədricən proqressivləşən, gecə vaxtı xüsusilə intensiv olan ağrı hissi – osteoporoz fonunda yavaş inkişaf edən sınıq belə təzahür edə bilər (bu zaman bu zədələnmənin ilkin mərhələləri çox vaxt heç bir əlamət olmadan və ya minimal klinik simptomatika ilə keçir).
Beləliklə, bel fəqərələrinin sınığının klinik simptomatikası zədələnmə mexanizmindən asılıdır. Osteoporoz fonunda yavaş inkişaf edən kompression fəqərə sınıqları xüsusi məkrlik təşkil edir. Bu zaman görünən deformasiya olmur ki, bu da tibbi yardıma gecikmiş müraciətə gətirib çıxarır. Əgər patoloji prosesə 3-4 fəqərə cəlb olunubsa, onların hündürlüyünün cəmi azalması nəticəsində insanın boyu bir neçə santimetr qısala bilər. Adətən bu cür prosesin ilk əlamətləri paltar vasitəsilə hiss olunur (əvvəllər normal olan şalvarlar uzun olmağa başlayır).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Bel seqmentində onurğa sınığından şübhələnildikdə xəstənin müayinəsi rentgen-skanlaşdırılmasının aparılması ilə başlayır. Müayinə ən azı 2 proyeksiyada aparılır – bu, fəqərələrin formasının və hündürlüyünün dəyişməsini vizuallaşdırmağa imkan verir. Lakin çox vaxt obyektiv diaqnoz qoymaq üçün rentgenoloji məlumatlar kifayət etmir. Buna görə də vizuallaşdırıcı diaqnostika kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası ilə tamamlanır.
Nevroloji defisiti istisna etmək üçün nevroloqun və ya neyrocərrahın konsultasiyası göstərişdir. Sinir-əzələ oyanıqlığının və keçiriciliyinin qorunub-saxlanılması elektronöyromioqrafiya məlumatlarına əsasən müəyyən edilir.
Müalicə
Müalicə proqramı travmanın xarakterinə və ağırlıq dərəcəsinə görə müəyyən edilir. Həm konservativ, həm də cərrahi müalicə metodları mümkündür. Bütün tədbirlər adekvat ağrısızlaşdırma altında aparılır (ilkin olaraq paravertebral blokada icra edilir).
Ağırlaşmalar olmadıqda və fəqərələrin cüzi kompressiyası zamanı yataq rejimi (adətən 2 ay ərzində) göstərişdir. Üfüqi səthin sərtliyini təmin etmək vacibdir, fizioloji lordozu (onurğanın öndə əyilməsini) təkrarlamaq üçün isə bel altına valik qoyulur.
Əgər fəqərələrin kompressiyası ikinci-üçüncü dərəcəyə uyğun gəlirsə, onurğa sütununun anatomiyasının bərpası tədricən aparılır. Əvvəlcə bel altına kiçik diametrli valiklər qoyulur, sonra isə onların ölçüsü mərhələ-mərhələ artırılır. Sonradan onurğa sütununun hərəkətsizliyini təmin etmək üçün sərt korset geyindirilir.
Onurğa beyninin bütövlüyü pozulmadığı sınıq-çıxıqlarda ilk mərhələdə skelet dartılması aparılır. Nəticədə fəqərələrin normal vəziyyətini bərpa etmək mümkün olur. Onları bu vəziyyətdə fiksasiya etmək üçün gövdə sərt korsetlə dəstəklənir.
Paralel olaraq müşayiətedici vəziyyətlərin aradan qaldırılmasına yönəlmiş simptomatik müalicə aparılır. Belə ki, bağırsaq peristaltikasının parezi zamanı antixolinesteraza preparatları, mikroklizmalar təyin edilir. Sidik ifrazının pozulması zamanı sidik kisəsinin kateterizasiyası ilə birgə medikamentoz terapiya aparılır.
Əgər sınıq mürəkkəb kateqoriyaya aiddirsə, cərrahi müdaxilə göstərişdir. Onun aparılması üçün əsas səbəblər aşağıdakılardır:
- sinir kökcüklərinin sıxılması;
- onurğa beyninin fəqərə seqmenti tərəfindən kompressiyası;
- çoxqırıqlı sınıqlar;
- onurğa sütununda qeyri-sabitlik.
Klinik halın xüsusiyyətlərindən asılı olaraq onurğanın bel şöbəsinin sınıqlarında əməliyyat sinir strukturlarının dekompressiyasına, sümük qırıqlarının çıxarılmasına, onurğanın anatomiyasının bərpasına və onun lövhələr, keyclər (kecələr) və digər qurğular vasitəsilə düzgün vəziyyətdə fiksasiyasına yönəlib.
Bel fəqərələrinin sınıqlarında ənənəvi girişlərə alternativ olaraq az invaziv üsullardan istifadə olunur ki, bunlar cərrahi müdaxilənin müddətini və travmatikliyini xeyli azaltmağa imkan verir. Bir sıra hallarda, xəstənin konstitusional xüsusiyyətləri və onurğa-hərəkət seqmentinin zədələnmə xarakteri nəzərə alınmaqla, ənənəvi və az invaziv stabilizasiya metodlarının kombinasiyası mümkündür ki, bu da xəstənin erkən əməliyyatdansonrakı dövrdə remobilizasiyasına və nəticədə stasionar və bərpa müalicəsinin mərhələlərinin qısalmasına kömək edir.
Reabilitasiya
Onurğada hərəkətlərin məhdud olduğu müalicənin ilk mərhələsində fizioterapevtik prosedurlar göstərişdir ki, onların birinci-ikinci sutkadan başlanması tövsiyə olunur. Bu, mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdırmağa, aktiv sümük regenerasiyası üçün şərait yaratmağa və hərəkətsizlikdən əzələ atrofiyasının qarşısını almağa imkan verəcək. Əməliyyatdansonrakı dövrdə adekvat ağrısızlaşdırma göstərişdir.
Sınıq konsolidasiya olunduqda bərpa tədbirləri daha aktiv olur. Bu mərhələdə aşağıdakı tədbirlər tövsiyə olunur:
- üzgüçülük və ya akvaaerobika ilə birgə müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- əzələlərin stimulyasiyası ilə fizioterapevtik prosedurlar;
- müalicəvi-bərpaedici masaj.
Onurğanın bel şöbəsinin sınığından sonra reabilitasiya dövrü hər bir xəstə üçün alınan travmanın xarakteri nəzərə alınmaqla fərdi qaydada işlənib hazırlanır. Ağırlaşmamış sınıqlarda bərpa sinir strukturlarının zədələnməsi olan hallara nisbətən daha tez baş verir.
Profilaktika
Profilaktika travmatizmin qarşısının alınmasına yönəlib. Buzlaqlı dövrdə düzgün yıxılmağı (bədəni yığmağı) bacarmaq, avtomobillə hərəkət zamanı təhlükəsizlik kəmərindən istifadə etmək, hündürlükdə iş görərkən isə sığorta trosu ilə fiksasiya olunmaq vacibdir.
Osteoporotik sınıqların qarşısını almaq üçün menopauza başladıqdan sonra qadınlara, 50-55 yaşdan sonra isə kişilərə densitometriyadan keçmək tövsiyə olunur. Bu, sümüyün mineral möhkəmliyini qiymətləndirməyə imkan verən rentgenoloji müayinədir. Əgər FRAX alqoritminin məlumatlarına görə xəstə yüksək risk qrupuna düşürsə, kalsium, D vitamini preparatları, bisfosfonatlarla preventiv müalicə aparılır.
Yadda saxla!
Menopauza dövründə olan yüksək risk qrupuna aid qadınlara onurğanın osteoporotik sınığının profilaktikası üçün menopauzal hormonoterapiyanın təyin edilməsi göstərişdir. Xəstədə menstruasiyanın vaxtından əvvəl (40-45 yaşa qədər) kəsildiyi hallarda, sümüyün möhkəmliyinin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi olmadan, həyati göstərişlərə görə təbii menopauzanın başlanma yaşına (50-52 yaşa) qədər əvəzedici hormonoterapiyanın təyin edilməsi aparılır. Hormonoterapiyanı ginekoloq seçir, onun vaxtında başlanması isə sümük toxumasının sağlamlığı baxımından əlverişli proqnozu müəyyən edir.
Suallar və cavablar
Müalicə sınığın lokalizasiyası, yerdəyişməsi, stabilliyi, oynaq səthinin iştirakı və pasiyentin ümumi vəziyyəti nəzərə alınaraq travmatoloq-ortoped tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
