Posttravmatik artroz oynaq travmasından sonra qığırdaq və digər oynaq strukturlarında inkişaf edən degenerativ dəyişikliklərdir. Ağrı, sərtlik və hərəkət məhdudluğu yarada bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Posttravmatik osteoartroz
- travmatik artroz
Xəstəlik haqqında
Artrozda ən böyük dəyişikliklər oynaq qığırdağına təsir edir. Lakin sümüklərin hərəkətli birləşməsinin əmələ gəlməsində iştirak edən digər strukturlar da (sümük toxumasının qığırdaqaltı zonası, sinovial kapsula, bağ aparatı və oynaqətrafı əzələlər) zərər çəkir.
Xəstəlik üçün intensiv ağrı sindromu, cəlb olunmuş oynağın hərəkətliliyinin əhəmiyyətli məhdudlaşması, davamlı kontrakturaların (konservativ terapiyaya rezistent) inkişafı xarakterikdir. Birləşmələrin funksional aktivliyi də zərər çəkir. Belə ki, aşağı ətraf oynaqlarının zədələnməsi zamanı müəyyən mərhələdə insan əlavə dayaq olmadan hərəkət edə bilmir. Əgər posttravmatik artroz əlin iri və orta birləşmələrinə təsir edirsə, tutma və saxlama funksiyası pozulur, incə motorika da zərər çəkir.
Diaqnoz klinik müayinə məlumatları ilə zədələnmiş oynağın rentgenoloji və ultrasəs skanlanması nəticələrinin birləşməsi əsasında qoyulur. Mürəkkəb klinik hallarda kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyasının aparılması tələb oluna bilər.
Artrozun ilkin mərhələlərinin müalicəsi konservativ aparılır – ağrının medikamentoz aradan qaldırılması, həyat tərzinin dəyişdirilməsi və oynaq daxilinə yeridilən hialuron turşusunun inyeksion formaları vasitəsilə oynaq qığırdağının möhkəmləndirilməsi rol oynayır. Patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı oynağın süniyə dəyişdirilməsi (endoprotezləşdirmə) göstərişdir.
Səbəbləri
Posttravmatik artroz adətən oynaqdaxili sınıqların nəticəsidir. Belə ki, ayaq biləyinin deformasiyaedici artrozunun ehtimalını aşağıdakı travmalar artırır:
- baldır sümükləri arasındakı birləşdirici toxuma arakəsməsinin cırılması ilə topuqların bütövlüyünün pozulması;
- böyük baldır sümüyündən kənar sümük fraqmentlərinin qopması;
- böyük baldır sümüyünün son seqmentinin dağılması.
Diz oynağı artrozunun (qonartrozun) risk faktorları aşağıdakılar ola bilər:
- tibial sümüyün proksimal şöbəsinin sınıqları;
- bud sümüyünün distal hissəsinin (kondillərinin) sınıqları;
- diz qapağının bütövlüyünün pozulması.
Oynaqdaxili sınıqların metalloosteosintezi (fraqmentlərin lövhələr və vintlərlə fiksasiyası) aparılmış xəstələrdə də artroz inkişaf edə bilər. Onun sürəti oynaq səthlərinin nə dərəcədə dəqiq bərpa olunmasından, travma zamanı qığırdağın zədələnmə dərəcəsindən, oynağın stabilliyindən və digər amillərdən asılıdır. Bəzi hallarda proses oynağın endoprotezləşdirilməsini tələb edən terminal mərhələyə qədər irəliləyir, lakin bu qaçılmaz deyil.
Təsnifat
Klinik təcrübədə posttravmatik artrozun 4 mərhələsi ayırd edilir:
- Birinci mərhələ. Patoloji prosesin başlanğıcı qığırdaq lövhəciyinin qalınlığının azalması ilə xarakterizə olunur.
- İkinci mərhələ. Bu mərhələdə patoloji proses oynaq çatının ölçüsünün azalmasına gətirib çıxarır. Sümük artan yükə məruz qalır, buna görə də yan hissələrdə sümük toxumasının kompensator artması müşahidə olunur (bunlara osteofitlər deyilir).
- Üçüncü mərhələ. Qığırdaq lövhəciyi elə nazikləşir ki, bəzi yerlərdə sümük açılıb qalır. Oynaq çatının qalınlığının azalması davam edir.
- Dördüncü mərhələ. Bu mərhələdə oynaq çatı demək olar ki, bütün uzunluğu boyunca müəyyən edilmir. Sümük və qığırdaq toxuması əhəmiyyətli dərəcədə dağılmışdır. Oynaq funksional vəziyyətinin pozulması ilə əhəmiyyətli deformasiyalara məruz qalır.
Topoqrafo-anatomik əlamətə görə xəstəliyin aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- koksartroz – bud-çanaq oynağının zədələnməsi;
- qonartroz – diz oynağının zədələnməsi;
- ayaq biləyi oynağının artrozu;
- çiyin oynağının artrozu;
- dirsək oynağının artrozu;
- ayaq pəncəsi oynaqlarının, o cümlədən barmaqlardakı falanqalararası birləşmələrin artrozu;
- bilək oynağının artrozu və s.
Mərhələlər
Artrozun ağırlığı beynəlxalq praktikada adətən rentgen şəkillərinə görə Kellgren–Lawrence şkalası ilə qiymətləndirilir. Şkala oynaq yarığının daralmasını və osteofitləri (kənar sümük çıxıntılarını) nəzərə alır.
- 0 mərhələ — rentgendə artroz əlamətləri yoxdur.
- I mərhələ — şübhəli dəyişikliklər: oynaq yarığının cüzi daralması, kiçik osteofitlər ola bilər. Hərəkət rejimi, məşqlər və oynağın qorunması əsas tədbirlərdir.
- II mərhələ — osteofitlər aydın görünür, yarıq bir qədər daralıb. Yük altında ağrı, səhər sərtliyi yaranır. Konservativ müalicə — müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapiya, ağrıkəsicilər — adətən effektivdir.
- III mərhələ — oynaq yarığı nəzərəçarpacaq dərəcədə daralıb, çoxsaylı osteofitlər, sümük səthinin bərkiməsi var, deformasiya başlaya bilər. Ağrılar tez-tez olur, hərəkət məhdudlaşır. Bəzi hallarda korreksiyaedici əməliyyat müzakirə olunur.
- IV mərhələ — yarıq demək olar ki, yoxdur, iri osteofitlər və aydın deformasiya var. Ağrı daimidir, dayaq funksiyası pozulur. Çox vaxt endoprotezləşdirmə və ya digər rekonstruktiv əməliyyat tələb olunur.
Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Posttravmatik artroz simptomlarının ifadə dərəcəsi patoloji prosesin mərhələsi ilə müəyyən edilir. Bu xəstəliyin əsas klinik əlamətləri bunlardır:
- fiziki yüklənmə zamanı güclənən, zədələnmiş oynaq nahiyəsində ağrılar;
- hərəkətlərin başlanğıcında ağrının meydana çıxması (start ağrıları);
- ilkin mərhələdə sakitlikdə ağrılı hissiyatın olmaması;
- oynaqda əyilmə-açılma zamanı eşidilən xırıltı;
- cəlb olunmuş oynağın hərəkət çətinliyi və funksional aktivliyinin məhdudlaşması (pilləkənlə qalxarkən çətinliklər, axsaqlıq, əli qaldırarkən çətinliklər və s. – bu simptomun xarakteri patoloji prosesə hansı oynağın cəlb olunmasından asılıdır);
- oynağın hava dəyişikliyinə həssaslığı;
- ağrının gecə xarakteri.
Posttravmatik artroz dalğavari gedir – patoloji prosesin kəskinləşmə dövrləri remissiya dövrləri ilə əvəz olunur. Kəskinləşmə tez-tez sinovial qişanın iltihabı ilə ağırlaşır, nəticədə oynaq bir qədər şişir, üzərindəki dəri qızarır, toxunuşda isti ola bilər.
Oynağın degenerativ-distrofik zədələnməsinin proqressivləşməsi zaman keçdikcə deformasiyalara gətirib çıxarır. Birləşmə nahiyəsi əyilir, hərəkət-dayaq aparatının maraqlı strukturlarının funksional aktivliyini məhdudlaşdıran kontrakturalar inkişaf edir. Oynağın palpasiyası zamanı ağrılılıqla müşayiət olunan osteofitlər aşkar edilə bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Patoloji prosesin diaqnostikası klinik müayinə və palpasiya məlumatlarına əsaslanır. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün rentgen müayinəsi və ultrasəs skanlaması aparılır. USM patoloji prosesin ilkin mərhələlərinin aşkarlanması üçün daha informativdir, rentgenoqrafiya isə – gec mərhələlərdə sümük strukturlarının vəziyyətinin qiymətləndirilməsi üçün. Mürəkkəb klinik hallarda və cərrahi müdaxilə planlaşdırılarkən degenerativ-distrofik prosesin topikasının dəqiq detallaşdırılması tələb olunur, buna görə kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası aparılır.
Laboratoriya analizləri posttravmatik artrozun obyektiv diaqnostikası üçün az informativdir. Əməliyyatönü müayinə zamanı skrininq kimi aparıla bilər.
Xidmətlər
Müalicə
Posttravmatik artrozun müalicəsi üçün istifadə olunan bir çox dərman preparatları ağrı sindromunu aradan qaldırmağa imkan verir, lakin praktiki olaraq xəstəliyin patogenetik həlqələrinə təsir göstərmir. Buna görə patoloji prosesin proqressivləşməsi zamanı zədələnmiş oynağın endoprotezləşdirilməsindən ibarət olan posttravmatik artrozun cərrahi müalicəsi məsələsi həll edilir. Əməliyyat üçün göstərişlər oynaq səthlərinin əhəmiyyətli əyilməsi, ətrafın düzgün oxunun pozulması, oynaqda qeyri-sabitlik və kontrakturaların meydana çıxmasıdır.
Konservativ müalicənin ilk istiqaməti qeyri-medikamentoz təsirdir. Patoloji prosesin proqressivləşməsini yavaşlatmaq üçün tövsiyə olunur:
- müalicəvi bədən tərbiyəsi hərəkətlərinin daim yerinə yetirilməsi;
- artıq çəki olduqda onun azaldılması;
- ortopedik korreksiya vasitələrinin taxılması;
- fizioterapevtik prosedurların kurs şəklində keçirilməsi.
Posttravmatik artrozun qeyri-medikamentoz terapiyası bir neçə məqsəd güdür. Birincisi, bu, ağrı sindromunun meydana çıxmasının qarşısının alınması və ya aradan qaldırılması, oynağın funksional vəziyyətinin yaxşılaşdırılması, zədələnmiş birləşmədə qan axınının bərpası, oynaq səthlərinin trofikasının yaxşılaşdırılmasıdır.
Əgər sadalanan tədbirlər ağrı sindromunu aradan qaldırmağa imkan vermirsə, nesteroid qrupundan olan iltihabəleyhinə vasitələrin tətbiqi göstərişdir. Ağır hallarda nesteroidlər effektiv olmadıqda kortikosteroid vasitələrindən istifadə olunur.
Son zamanlar xəstəliyi modifikasiya edən istiqamətli preparatlar meydana çıxmışdır. Bu, oynaq daxilinə yeridilən və oynaq səthlərini nəmləndirərək onların çatlamasının qarşısını alan müxtəlif molekulyar kütləli hialuronatdır. Hialuron turşusu həmçinin qığırdaq lövhələrinin və altında yerləşən sümük toxumasının qidalanmasını yaxşılaşdırır. Oynaqdaxili inyeksiyanın terapevtik təsiri 6-12 ay ərzində saxlanılır.
Son zamanlar xəstəliyi modifikasiya edən preparatlar kimi PRP-terapiya da tətbiq edilir. Bu, trombositlərlə zənginləşdirilmiş öz plazmasının oynaqdaxili inyeksiyalarıdır. O, sonradan santrifuqalaşdırmaya məruz qalan venoz qandan alınır.
Cərrahi müalicə
Posttravmatik artrozun cərrahi müalicəsi üçün xüsusi göstərişlər patoloji prosesin lokalizasiyası ilə müəyyən edilir.
- Bud sümüyünün boynu və başcığının, habelə sirkə çuxurunun sınıqlarından sonra çanaq-bud oynağının posttravmatik artrozu inkişaf edə bilər. Bud sümüyü boynunun medial sınıqlarında sümüyün bitişməsi pozula və başcığın avaskulyar nekrozu yarana bilər ki, bu da sonradan artroza səbəb olur. Ağrı və funksiya pozğunluğu ifadəli olduqda çanaq-bud oynağının endoprotezləşdirilməsi aparılır. Cərrahi müalicə erkən aktivləşdirməni aparmağa və xəstələrin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verir.
- Ayaq biləyi oynağının zədələnməsi zamanı bəzi hallarda artrodez aparıla bilər. Bu, birləşən səthlərin süni olaraq hərəkətsizləşdirilməsi yolu ilə davamlı ağrı sindromunun aradan qaldırılmasına yönəlmiş çarəsizlik əməliyyatıdır.
- Diz oynağının tam endoprotezləşdirilməsi dizin posttravmatik degenerativ xəstəliklərinin terminal mərhələsinin müalicəsində ən effektiv və tez-tez istifadə olunan üsullardan biridir.
Deformasiyaedici artrozun digər lokalizasiyalarında cərrahi müalicə proqramı analoji qaydada tərtib edilir.
Reabilitasiya
Posttravmatik artrozun cərrahi müalicəsindən sonra aşağıdakı istiqamətləri özündə birləşdirən kompleks reabilitasiya tələb olunur:
- əməliyyat edilmiş oynağın işlənməsinə yönəlmiş müalicəvi bədən tərbiyəsi;
- periartikulyar toxumalarda qan axınını yaxşılaşdırmağa kömək edəcək fizioprosedurlar;
- əzələ spazmını aradan qaldırmağa kömək edən bərpaedici masaj;
- zədələnmiş oynağı stabilləşdirməyə imkan verən kinesio-teypləmə.
Profilaktika
Posttravmatik artrozun profilaktikası intraartikulyar sınıqlar zamanı oynaq səthlərinin konqruentliyinin ən tam bərpası üçün optimal şəraitin yaradılmasını nəzərdə tutur. Bunun üçün sümük fraqmentlərinin yerdəyişməsi və digər ağırlaşdırıcı amillərin olması halında cərrahi müdaxiləyə göstərişlərin genişləndirilməsi ilə diferensial müalicə aparılır.
Yadda saxla!
Posttravmatik artroz – inkişafı travmatik amillə əlaqədar olan oynağın degenerativ-distrofik zədələnməsidir. Travma fonunda sümük və qığırdaq toxumasının qan təchizatı pozulur. Belə şəraitdə oynaqdaxili strukturlara qida maddələrinin və oksigenin çatdırılması zərər çəkir. Bu, distrofiyanın inkişafı üçün zəmin yaradır ki, sonradan qığırdaq lövhəciyinin və oynağın əmələ gəlməsində iştirak edən digər komponentlərin degenerasiyasına gətirib çıxarır. Posttravmatik artrozun inkişafı zamanı oynaq səthlərinin bu və ya digər dərəcədə qeyri-konqruentliyinin olduğunu nəzərə alaraq, cərrahi müalicə üçün göstərişlər genişlənir.
Suallar və cavablar
Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Travmatologiya-ortopediya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Travmatologiya-ortopediyada müasir müalicə metodları
Müasir təbabət dayaq-hərəkət aparatının müxtəlif travmalarının və xəstəliklərinin müalicəsində böyük uğurlar qazanır. Elm yerində saymır, yeni işləmələr və…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Axilles vətərinin qırılması
Axilles vətərinin qırılmaları ortopediyada nadir hal deyil. Ən çox belə zədə idmançılarda (futbolçularda, qaçışçılarda, tennisçilərdə, gimnastlarda və b.)…
İstiqamət: Travmatologiya-ortopediya
Ayaqdakı çıxıntını necə aradan qaldırmaq olar?
Ayağın baş barmağındakı «sümükcik» deformasiyası qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Bu xəstəlik təkcə pəncənin formasını pozmur…
İstiqamət: Podologiya
Podoloq: bu mütəxəssis nə ilə məşğul olur?
Podologiya mərkəzində çalışan podoloq mütəxəssisləri dırnaq lövhələrinin patologiyalarına aid geniş spektrli problemləri həll edirlər, ilk növbədə bunlar:
İstiqamət: Podologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
