Postxolesistektomiya sindromu öd kisəsi çıxarıldıqdan sonra davam edən və ya yeni yaranan qarın ağrısı və həzm simptomlarını təsvir edən ümumi termindir. Səbəb öd yolları və ya öd yollarından kənar patologiya ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Öd kisəsi çıxarıldıqdan sonrakı sindrom
- xolesistektomiyadan sonrakı sindrom
Xəstəlik haqqında
Postxolesistektomiya sindromu öd kisəsinin çıxarılması əməliyyatını (xolesistektomiyanı) keçirmiş insanlarda yaranan qarın ağrısı və həzm pozğunluqlarının ümumi adıdır. Bu, müstəqil xəstəlik deyil, səbəbləri müxtəlif olan simptomlar kompleksidir: əlamətlər əməliyyatdan əvvəlki şikayətlərin davamı ola bilər və ya yeni yarana bilər.
Öd kisəsi qaraciyərin hasil etdiyi ödü toplayır, qatılaşdırır və yemək zamanı bağırsağa ötürür. Kisə çıxarıldıqdan sonra öd daha az qatı halda və fasiləsiz olaraq bağırsağa axır. İnsanların çoxu bu dəyişikliyə tez uyğunlaşır və əməliyyatdan sonra özünü daha yaxşı hiss edir. Lakin xəstələrin bir hissəsində şikayətlər qalır və ya bir müddət sonra yaranır. Simptomlar əməliyyatdan dərhal sonra, bir neçə ay və hətta bir neçə il sonra ortaya çıxa bilər; qadınlarda daha tez-tez qeyd olunur.
Bu sindromun əhəmiyyəti ondadır ki, onun arxasında həm funksional pozğunluqlar, həm də ümumi öd axarında qalmış daş, axarın daralması kimi müalicə tələb edən üzvi problemlər dura bilər. Ona görə də əməliyyatdan sonra təkrarlanan ağrılar müayinəsiz qalmamalıdır.
Səbəbləri
Sindromun səbəbləri şərti olaraq öd yolları ilə bağlı olanlara və öd yollarından kənar xəstəliklərə bölünür. Bəzən simptomlar əməliyyatdan əvvəl də mövcud olan, lakin öd kisəsi ilə əlaqəsi olmayan xəstəliyin nəticəsidir.
- Ümumi öd axarında daşlar – əməliyyat zamanı aşkar edilməmiş (qalıq) və ya sonradan yaranmış daşlar ödün axınını pozur, ağrı və sarılıq yaradır.
- Oddi sfinkterinin disfunksiyası – öd və mədəaltı vəzi axarlarının onikibarmaq bağırsağa açıldığı yerdəki əzələ halqasının işinin pozulması; öd kolikasına bənzər ağrılar verir.
- Öd axarlarının daralması (striktura) – əməliyyat zamanı axarın zədələnməsi və ya iltihab nəticəsində yaranır.
- Kistoz axarın uzun güdülü və ya öd kisəsinin qalığı – burada yenidən daş və iltihab yarana bilər.
- Öd axması – əməliyyatdan sonrakı erkən dövrdə öd yollarından ödün qarın boşluğuna sızması.
- Öd turşularının yaratdığı diareya – öd bağırsağa fasiləsiz daxil olduqda yoğun bağırsağı qıcıqlandırır və tez-tez sulu nəcisə səbəb olur.
- Yuxarı həzm yollarının xəstəlikləri – qastroezofageal reflüks xəstəliyi, qastrit, mədə və onikibarmaq bağırsağın xora xəstəliyi, duodenoqastral reflüks.
- Xroniki pankreatit və mədəaltı vəzinin digər xəstəlikləri.
- Bağırsağın funksional pozğunluqları – qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, nazik bağırsaqda bakteriyaların həddindən artıq çoxalması.
- Qaraciyər xəstəlikləri – qaraciyərin piylənməsi, hepatit.
- Bitişmələr və əməliyyat sonrası yırtıqlar – qarın boşluğunda yapışmalar ağrı yarada bilər.
Təsnifat
Səbəbinə görə postxolesistektomiya sindromunun iki əsas variantı ayırd edilir:
- Funksional forma – üzvi dəyişiklik aşkar edilmir; şikayətlər Oddi sfinkterinin işinin pozulması, öd axınının ritminin dəyişməsi, bağırsağın motorikasının pozğunluqları ilə bağlıdır.
- Üzvi forma – öd yollarında və ya qonşu orqanlarda müəyyən struktur dəyişiklik var: qalıq daşlar, striktura, öd kisəsinin qalığı, pankreatit, xora xəstəliyi və s. Bu hallar çox vaxt əməliyyatdan əvvəlki diaqnostikanın natamamlığı və ya əməliyyatın texniki çətinlikləri ilə əlaqəli olur.
Yaranma vaxtına görə erkən (əməliyyatdan sonrakı ilk həftələr) və gecikmiş (aylar və illər sonra) formalar fərqləndirilir.
Klinik mənzərə
Sindromun əlamətləri əməliyyatdan əvvəlki şikayətlərə bənzəyə, onlardan güclü və ya zəif ola, həm də tamamilə yeni ola bilər. Ən çox rast gəlinən simptomlar:
- sağ qabırğaaltı nahiyədə və ya epiqastriyada küt və ya tutmaşəkilli ağrı; bəzən o, öd kolikasına bənzəyir, bəzən pankreatitdə olduğu kimi kürəyə yayılır və kəmərvari xarakter daşıyır;
- ürəkbulanma, bəzən qusma;
- ağızda acılıq hissi, acı gəyirmə, ürək yanması;
- köp (meteorizm), qarında gurultu;
- nəcisin tezləşməsi, sulu, yağlı nəcis – xüsusilə yağlı yeməkdən sonra;
- dərinin və gözlərin sarımtıl rəng alması, dəri qaşınması;
- ümumi zəiflik, tez yorulma;
- uzunmüddətli həzm pozğunluğu zamanı çəki itkisi, ağız künclərində çatlar kimi qida maddələrinin çatışmazlığı əlamətləri.
Ağrının yeməklə, xüsusilə yağlı qida ilə əlaqəsi, gecə yaranması, sarılıqla müşayiət olunması həkimə səbəbi müəyyənləşdirməkdə kömək edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər güclü qarın ağrısı ilə yanaşı üşütmə və yüksək hərarət, dərinin və gözlərin saralması, sidiyin tündləşməsi və nəcisin açıq rəngə düşməsi müşahidə olunursa – bu, öd yollarının tıxanmasının və iltihabının (xolangitin) əlaməti ola bilər. Durmayan qusma, qara nəcis, qanlı qusma, güclü kəmərvari ağrı, əməliyyatdan sonra qarının şişməsi və hərarət də təcili yardım tələb edir; belə hallarda 103 nömrəsinə zəng edin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim əvvəlcə əməliyyatdan əvvəlki və sonrakı şikayətləri, əməliyyatın növünü və gedişini, ağrının xarakterini və qida ilə əlaqəsini dəqiqləşdirir, qarını palpasiya edir, dərinin və skleraların rəngini qiymətləndirir. Daha sonra səbəbi aydınlaşdırmaq üçün müayinələr təyin olunur:
- Qanın ümumi və biokimyəvi analizi – bilirubin, qələvi fosfataza, qammaqlutamiltransferaza, ALT, AST öd axınının pozulmasını və qaraciyərin vəziyyətini, amilaza və lipaza isə mədəaltı vəzinin iltihabını göstərir.
- Qarın boşluğu orqanlarının USM-i – öd axarlarının genişlənməsini, qaraciyər və mədəaltı vəzinin dəyişikliklərini, mayeni aşkar edir.
- Maqnit-rezonans xolangiopankreatoqrafiya (MRXPQ) – öd və mədəaltı vəzi axarlarının qeyri-invaziv təsviri; daşları və daralmaları göstərir.
- Endoskopik USM – kiçik daşları və axarın son hissəsinin dəyişikliklərini yüksək dəqiqliklə aşkar edir.
- Endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya (ERXPQ) – əsasən müalicəvi məqsədlə aparılır: daşın çıxarılması, sfinkterotomiya, stentin qoyulması.
- Ezofaqoqastroduodenoskopiya – qida borusu, mədə və onikibarmaq bağırsağın xəstəliklərini istisna edir.
- Kompüter tomoqrafiya, lazım olduqda hepatobiliar ssintiqrafiya – öd axınının dinamikasını qiymətləndirmək üçün.
- Nəcis analizi – piy qarışığı, mədəaltı vəzi fermentlərinin çatışmazlığı, infeksiya əlamətləri.
Differensial diaqnostika xora xəstəliyi, pankreatit, reflüks xəstəliyi, qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, ürək və böyrək mənşəli ağrılarla aparılır.
Ağırlaşmalar
- Kəskin xolangit – öd yollarının irinli iltihabı; hərarət, sarılıq və ağrı ilə müşayiət olunan təhlükəli vəziyyətdir.
- Mexaniki sarılıq – axarın daşla və ya daralma ilə tıxanması.
- Biliar pankreatit – daşın axarın son hissəsində ilişməsi nəticəsində mədəaltı vəzinin iltihabı.
- İkincili biliar sirroz – uzunmüddətli öd durğunluğu qaraciyərin zədələnməsinə gətirib çıxarır.
- Qida maddələrinin sorulmasının pozulması – çəki itkisi, yağda həll olan vitaminlərin çatışmazlığı.
Müalicə
Müalicə sindromun konkret səbəbindən asılıdır, ona görə əvvəlcə dəqiq diaqnoz qoyulmalıdır. Funksional pozğunluqlar əsasən pəhriz və dərmanlarla, üzvi səbəblər isə çox vaxt endoskopik və ya cərrahi müdaxilə ilə aradan qaldırılır.
Qidalanma və həyat tərzi:
- kiçik porsiyalarla, tez-tez və müntəzəm qidalanma – bu, öd axınını “qida ilə” uzlaşdırır;
- yağlı, qızardılmış, hisə verilmiş, ədviyyatlı yeməklərin məhdudlaşdırılması; yağların bir dəfədə çox deyil, gün ərzində paylanaraq qəbulu;
- tərəvəz, meyvə, taxıl məhsulları hesabına kifayət qədər lif;
- alkoqoldan və siqaretdən imtina;
- müntəzəm fiziki aktivlik, normal bədən çəkisinin saxlanılması, stresin azaldılması.
Dərman müalicəsi (həkim səbəbə uyğun seçir):
- spazmolitiklər – öd yollarının və bağırsağın spazmı ilə bağlı ağrını azaldır;
- öd turşularını bağlayan preparatlar – öd turşularının yaratdığı diareya zamanı;
- öd turşusu preparatları – müəyyən hallarda ödün xassələrini yaxşılaşdırmaq üçün;
- proton pompası inhibitorları – reflüks, qastrit və xora xəstəliyi zamanı;
- mədə-bağırsaq motorikasını tənzimləyən preparatlar;
- mədəaltı vəzi fermentləri – həzm çatışmazlığı zamanı;
- probiotiklər, bakteriyaların həddindən artıq çoxalmasında isə həkimin təyin etdiyi antibakterial müalicə.
Endoskopik və cərrahi müalicə. Ümumi öd axarında daşlar ERXPQ zamanı çıxarılır; Oddi sfinkterinin müəyyən formalarında endoskopik sfinkterotomiya, axarların daralmasında stentləmə aparılır. Ağır strikturalar, öd kisəsinin qalığı, axarın zədələnməsi zamanı rekonstruktiv əməliyyat tələb oluna bilər.
Müşahidə. Əməliyyatdan sonrakı ilk aylarda həkim nəzarəti, şikayət olduqda nəzarət analizləri və USM tövsiyə olunur.
Ağrıkəsicilərlə ağrını “maskalamaq”, özbaşına öd qovucu vasitələr və bitki çayları qəbul etmək, sarılıq və hərarəti evdə gözləmək olmaz – bu, ağırlaşmaların aşkar edilməsini gecikdirir.
Profilaktika
- Əməliyyatdan əvvəl tam müayinədən keçmək: həkim öd axarlarında daşların olub-olmamasını və şikayətlərin başqa səbəblərini yoxlamalıdır.
- Əməliyyatdan sonra həkimin qidalanma tövsiyələrinə əməl etmək, yağlı və ağır yeməklərdən çəkinmək.
- Müntəzəm, kiçik porsiyalarla qidalanmaq, uzun fasilələrdən qaçmaq.
- Normal bədən çəkisini saxlamaq, sürətli arıqlamadan çəkinmək – bu, öd daşlarının yaranmasını təşviq edə bilər.
- Alkoqol və siqaretdən imtina etmək.
- Mədə, bağırsaq və mədəaltı vəzi xəstəliklərini vaxtında müalicə etmək.
- Əməliyyatdan sonra yeni şikayətlər yarandıqda müayinəni təxirə salmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Öd kisəsi çıxarıldıqdan sonra şikayətlər yarandıqda qastroenteroloqa müraciət etmək lazımdır. Üzvi səbəb aşkar edildikdə müalicəyə endoskopist və cərrah qoşulur.
Yadda saxla!
- Postxolesistektomiya sindromu müstəqil xəstəlik deyil, öd kisəsi çıxarıldıqdan sonra yaranan müxtəlif səbəbli simptomların ümumi adıdır.
- Şikayətlərin səbəbi qalıq daş, axarın daralması kimi müalicə olunan problem ola bilər – dəqiq müayinə vacibdir.
- Düzgün qidalanma rejimi əksər funksional pozğunluqların yüngülləşməsinə kömək edir.
- Sarılıq, hərarət və güclü ağrı birlikdə olduqda təcili yardım lazımdır.
Suallar və cavablar
Adətən qanın biokimyəvi analizi, qarın boşluğunun USM-i, lazım olduqda maqnit-rezonans xolangiopankreatoqrafiya və endoskopik müayinələr aparılır. Dəqiq diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri və fərdi risklər nəzərə alınaraq həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Xeyr, əksər insanlar bir neçə ay ərzində adi, lakin balanslı qidalanmaya qayıdırlar. İlk dövrdə yağlı və ağır yeməkləri məhdudlaşdırmaq, kiçik porsiyalarla yemək tövsiyə olunur. Əgər müəyyən qidalar şikayət yaradırsa, onları həkim və ya dietoloqla razılaşdırmaqla məhdudlaşdırmaq olar.
Bəli, nadir hallarda daşlar ümumi öd axarında yarana bilər və ya əməliyyatdan əvvəl orada qalmış ola bilər. Belə daşlar ağrı, sarılıq və hərarətlə özünü göstərə bilər. Bu əlamətlər yarandıqda tez bir zamanda həkimə müraciət etmək lazımdır.
Öd kisəsi olmadıqda öd bağırsağa fasiləsiz daxil olur və yoğun bağırsağı qıcıqlandıra bilər. Bu, xüsusilə yağlı yeməkdən sonra sulu nəcisə səbəb olur. Çox vaxt pəhriz və həkimin təyin etdiyi müalicə ilə vəziyyət yaxşılaşır, lakin uzun sürən ishal digər səbəblərin də yoxlanmasını tələb edir.
Bu, səbəbdən asılıdır. Daş, daralma kimi üzvi səbəblər çox vaxt endoskopik və ya cərrahi yolla aradan qaldırılır. Funksional pozğunluqlar isə pəhriz və dərman müalicəsi ilə yaxşı nəzarət altında saxlanıla bilər.
Qastroenterologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
