Qida borusunun xoşxassəli yenitörəmələri – qida borusunun divarından inkişaf edən, metastaz verməyən şişlərdir. Çox vaxt əlamətsiz keçir, böyüdükdə isə udmanı çətinləşdirə bilər; müalicə taktikası şişin növündən və ölçüsündən asılıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Özofagusun xoşxassəli törəmələri
- qida borusunun xoşxassəli şişləri
Qida borusunun xoşxassəli yenitörəmələri – yuxarı mədə-bağırsaq traktında (MBT) inkişaf edən şişlərdir. Onların qida borusu xərçəngindən əsas fərqi metastazlar şəklində yayılma imkanının olmaması və pasiyent üçün daha əlverişli proqnozla bağlıdır. Lakin xəstəliyin insan sağlamlığı üçün təhlükə daşımadığını düşünmək olmaz. Düzgün müalicə olmadıqda qida borusunun tədricən destruksiyası baş verir və həzm sisteminin normal funksiyası pozulur. Buna görə də hər hansı şübhəli simptomlar yarandıqda ixtisaslaşmış tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır.
Xəstəlik haqqında
Qida borusunun xoşxassəli yenitörəmələri qida borusunun selikli qişasından, selikaltı qatından və ya əzələ qişasından inkişaf edən şişlərdir. Onların qida borusu xərçəngindən əsas fərqi ətraf toxumalara dağıdıcı şəkildə yayılmaması, metastaz verməməsi və pasiyent üçün daha əlverişli proqnozdur.
Bu şişlər qida borusunun bütün yenitörəmələri arasında nadir hallarda rast gəlinir və çox vaxt başqa səbəbdən aparılan endoskopik və ya rentgen müayinəsi zamanı təsadüfən aşkar edilir. Ən çox rast gəlinən növ əzələ toxumasından inkişaf edən leyomiomadır. Xəstəlik əsasən yetkin yaşlı insanlarda müşahidə olunur.
Xoşxassəli olmasına baxmayaraq, bu şişləri tamamilə nəzərə almamaq olmaz. Böyüdükdə onlar qidanın keçməsinə mane olur, ağrı, qanaxma və nadir hallarda tənəffüs pozğunluqları yarada bilər. Bundan əlavə, bəzi epitelial törəmələrin və ilk baxışda xoşxassəli görünən bəzi şişlərin bədxassəli xarakter alma ehtimalı tam istisna edilmir. Buna görə şiş aşkar edildikdə onun dəqiq növünü müəyyən etmək və həkim nəzarəti altında olmaq vacibdir.
Səbəbləri
Qida borusunun xoşxassəli şişlərinin dəqiq səbəbləri hələ tam müəyyən edilməmişdir. Məlumdur ki, onlar orqanın selikli və ya əzələ qişasında hüceyrələrin bölünməsinin tənzimlənməsi pozulduqda yaranır. Şişin yaranma riskini artıra biləcək amillər bunlardır:
- Xroniki reflüks. Mədə möhtəviyyatının qida borusuna daim geri atılması selikli qişanı qıcıqlandırır; bu, skvamoz papillomaların və iltihabi poliplərin yaranması ilə əlaqələndirilir.
- İnsan papilloma virusu. Bəzi hallarda qida borusunun papillomalarında bu virus aşkar edilir.
- Selikli qişanın kimyəvi və fiziki zədələnmələri. Turşu və qələvilərlə yanıqlar, çox isti qida və içkilərin müntəzəm qəbulu, xroniki iltihab.
- Genetik meyillilik. Bəzi irsi sindromlarda həzm traktında çoxsaylı poliplər və şişlər yaranır.
- Anadangəlmə inkişaf xüsusiyyətləri. Qida borusunun dublikasiya kistaları kimi törəmələr embrional inkişafın pozulması ilə bağlıdır.
- Siqaret və spirtli içkilər. Qida borusunun selikli qişasını zədələyir və onun xəstəliklərinin ümumi risk amilləri sırasındadır.
- Zərərli peşə amilləri. Kimyəvi maddələrlə uzunmüddətli təmas qida borusu xəstəliklərinin ümumi risk amili kimi qeyd olunur, lakin xoşxassəli şişlərlə əlaqəsi sübut olunmayıb.
Əksər hallarda isə şiş heç bir aydın səbəb olmadan yaranır və onun inkişafını pasiyentin həyat tərzi ilə birbaşa əlaqələndirmək mümkün olmur.
Təsnifat
Böyümə xarakterindən asılı olaraq qida borusu şişləri iki cür olur:
- ekzofit (intraluminal) – orqanın boşluğunun daxilinə doğru böyüyür, çox vaxt ayaqcıq üzərində polipşəkilli olur;
- endofit (intramural) – orqanın divarının qalınlığında, selikli qişanın altında yerləşir.
Mənşə toxumasına görə:
- epitelial şişlər – skvamoz papilloma, iltihabi və fibrovaskulyar poliplər, nadir hallarda adenoma;
- qeyri-epitelial (selikaltı) şişlər – leyomioma (ən çox rast gəlinən növ), dənəvər hüceyrəli şiş, lipoma, hemangioma, fibroma, nevroma və başqaları;
- kistalar – anadangəlmə dublikasiya kistaları və retension kistalar.
Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, selikaltı yerləşən bəzi şişlər, məsələn, mədə-bağırsaq traktının stromal şişləri, xarici görünüşcə leyomiomaya bənzəsə də, potensial bədxassəli ola bilər. Onları ayırmaq üçün histoloji müayinə lazımdır.
Klinik mənzərə
Qida borusunun xoşxassəli şişləri yavaş böyüyür. Buna görə kiçik ölçülü törəmələr illərlə heç bir əlamət vermir və təsadüfən aşkar edilir. Şiş böyüdükdə aşağıdakı simptomlar yarana bilər:
- Udma çətinliyi (disfagiya). Ən çox rast gəlinən əlamətdir. Əvvəlcə bərk qidaların – ətin, çörəyin keçməsi çətinləşir, pasiyent yeməyi su ilə ötürməli olur. Şikayətlər adətən uzun müddət ərzində yavaş-yavaş artır.
- Döş sümüyü arxasında ağrı və ya təzyiq hissi, xüsusən udma zamanı.
- Qidanın geri qayıtması (regurgitasiya), gəyirmə, ürəkbulanma.
- Arıqlama və zəiflik – qidalanmanın uzun müddət çətinləşməsi nəticəsində.
- Qanaxma əlamətləri – əsasən damar mənşəli şişlərdə və ya şişin səthi xoralaşdıqda; nəticədə anemiya, solğunluq, başgicəllənmə.
- Öskürək, təngnəfəslik – iri şişlər nəfəs yollarını sıxdıqda.
Nadir hallarda qida borusunun yuxarı hissəsindən inkişaf edən uzun ayaqcıqlı polip qusma zamanı ağız boşluğuna və ya boğaza çıxa bilər və nəfəs yolunu bağlaya bilər.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qida qida borusunda ilişib qalırsa və tüpürcəyi belə udmaq mümkün olmursa, qanlı qusma və ya qara nəcis müşahidə olunursa, udma çətinliyi sürətlə artırsa və ya səbəbsiz arıqlama yaranıbsa. Boğazda törəmə görünüb nəfəs almaq çətinləşirsə, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Pasiyentlər ən çox udma pozğunluğu yarandıqda qastroenteroloqa müraciət edirlər. Həkim şikayətləri, onların nə vaxtdan başladığını və necə dəyişdiyini, reflüks və digər xəstəlikləri öyrənir. Diaqnozu təsdiqləmək üçün aşağıdakı müayinələr aparılır:
- Ezofaqoqastroduodenoskopiya (EQDS) – əsas üsuldur; şişin yerini, ölçüsünü, səthinin vəziyyətini görməyə və selikli qişadan inkişaf edən törəmələrdən biopsiya götürməyə imkan verir.
- Endoskopik ultrasəs müayinəsi – selikaltı şişlər üçün xüsusilə vacibdir; şişin divarın hansı qatından inkişaf etdiyini, strukturunu və ölçüsünü göstərir, lazım olduqda nazik iynə ilə material götürülür.
- Barium qarışığı ilə qida borusunun rentgenoloji müayinəsi – qida borusunun formasını, daralmanı və qidanın keçməsini qiymətləndirir.
- Kompüter və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası – iri şişlərdə onun ətraf orqanlarla əlaqəsini və əməliyyatın planlaşdırılmasını dəqiqləşdirir.
- Histoloji müayinə – götürülmüş toxumanın mikroskop altında öyrənilməsi şişin növünü və xoşxassəli olduğunu təsdiqləyir.
- Ümumi qan analizi – qanaxma ilə bağlı anemiyanı aşkar edir.
Differensial diaqnostika qida borusu xərçəngi, mədə-bağırsaq traktının stromal şişi, qida borusunun xaricdən sıxılması, axalaziya və çapıq daralmaları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Qida borusunun tıxanması – qida tikəsinin şiş səviyyəsində ilişib qalması.
- Qanaxma – şişin səthinin xoralaşması və ya damar şişlərinin zədələnməsi zamanı.
- Qidalanma çatışmazlığı – uzun müddət davam edən udma çətinliyi nəticəsində arıqlama və anemiya.
- Aspirasiya – geri qayıdan qidanın nəfəs yollarına düşməsi, aspirasion pnevmoniya.
- Tənəffüs yolunun bağlanması – ayaqcıqlı polipin boğaza çıxması zamanı nadir, lakin təhlükəli ağırlaşma.
- Bədxassəli çevrilmə – bəzi epitelial törəmələrdə nadir hallarda mümkündür.
Müalicə
Müalicə taktikası şişin növündən, ölçüsündən, yerləşməsindən, böyümə sürətindən və şikayətlərin olub-olmamasından asılıdır. Qərarı qastroenteroloq, endoskopist və cərrah birgə qəbul edir.
Dinamik müşahidə. Kiçik, əlamətsiz, endoskopik ultrasəs müayinəsi ilə xoşxassəli xarakteri təsdiqlənmiş selikaltı şişlər (məsələn, kiçik leyomiomalar) çox vaxt çıxarılmır. Belə hallarda həkimin təyin etdiyi intervallarla nəzarət endoskopiyası aparılır.
Konservativ müalicə. Şişi aradan qaldıran dərman müalicəsi yoxdur. Dərmanlar yalnız müşayiət edən vəziyyətləri yüngülləşdirmək üçün tətbiq olunur: reflüks zamanı mədə turşuluğunu azaldan preparatlar, anemiyada dəmir preparatları. Selikli qişanı qorumaq üçün yeməyi yaxşı çeynəmək, kiçik porsiyalarla yemək, çox isti və qıcıqlandırıcı qidalardan çəkinmək tövsiyə olunur.
Çıxarılma göstərişləri: udma çətinliyi və digər şikayətlər, şişin böyüməsi, qanaxma, epitelial törəmələr (poliplər, papillomalar), həmçinin diaqnozda şübhə və bədxassəli prosesin istisna edilə bilməməsi.
Nə etmək olmaz: udma çətinliyini uzun müddət nəzərə almamaq, ilişib qalmış qidanı əşyalarla itələməyə çalışmaq, “şişəleyhinə” xalq vasitələrinə və təsdiqlənməmiş üsullara vaxt sərf etmək.
Cərrahi müalicə
Şişin çıxarılması üçün mümkün qədər az travmatik üsullara üstünlük verilir:
- Endoskopik polipektomiya – orqanın divarına dərin yayılmayan polip və papillomaların endoskop vasitəsilə kəsilib çıxarılması; dəridə kəsik olmur.
- Endoskopik selikli qişa rezeksiyası və selikaltı disseksiya – selikli və selikaltı qatlarda yerləşən törəmələrin bütöv halda çıxarılması.
- Selikaltı tunel üsulu ilə endoskopik çıxarılma – əzələ qatından inkişaf edən kiçik və orta ölçülü şişlər üçün; selikli qişada “tunel” yaradılaraq şiş çıxarılır, sonra giriş bağlanır.
- Torakoskopik və ya laparoskopik enukleasiya – iri leyomiomaların və kistaların kiçik kəsiklər vasitəsilə qabığı ilə birlikdə çıxarılması; qida borusu qorunur.
- Açıq əməliyyat və qida borusunun bir hissəsinin rezeksiyası – çox iri, divarın böyük hissəsini tutan şişlərdə və ya bədxassəli prosesdən şübhə olduqda nadir hallarda tətbiq olunur.
Çıxarılmış toxuma mütləq histoloji müayinəyə göndərilir; onun nəticəsi sonrakı müşahidə planını müəyyən edir.
Reabilitasiya
Endoskopik çıxarılmadan sonra bərpa adətən qısa çəkir. İlk günlərdə maye və püreləşdirilmiş qida, sonra həkimin icazəsi ilə tədricən adi qida tövsiyə olunur. Bu dövrdə ağır fiziki yüklərdən, çox isti, bərk və acı yeməklərdən çəkinmək lazımdır. Açıq və ya torakoskopik əməliyyatlardan sonra pasiyent bir müddət stasionarda müşahidə olunur, qidalanma rejimi mərhələli şəkildə genişləndirilir, tam bərpa isə bir neçə ay çəkə bilər. Əməliyyatdan sonra güclənən döş ağrısı, qızdırma, qanlı qusma və ya udmanın yenidən çətinləşməsi təcili müraciət üçün səbəbdir. Nəzarət endoskopiyalarının vaxtını həkim müəyyən edir.
Profilaktika
Qida borusu şişlərinin spesifik profilaktikası mövcud deyil, lakin selikli qişanı qorumaq üçün aşağıdakılar faydalıdır:
- reflüks xəstəliyini vaxtında müalicə etdirmək;
- çox isti qida və içkiləri bir qədər soyudub qəbul etmək;
- siqareti tərgitmək və spirtli içkiləri məhdudlaşdırmaq;
- məişət kimyəvi maddələrini uşaqların əli çatmayan yerdə saxlamaq, onları qida qablarına tökməmək;
- zərərli kimyəvi maddələrlə işləyərkən qoruyucu vasitələrdən istifadə etmək;
- udma çətinliyi yarandıqda müayinəni təxirə salmamaq;
- aşkar edilmiş şiş zamanı nəzarət müayinələrini buraxmamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Udma çətinliyi və döş sümüyü arxasında narahatlıq olduqda qastroenteroloqa müraciət etmək lazımdır. Müalicə endoskopist və torakal cərrahla birlikdə planlaşdırılır, bədxassəli prosesdən şübhə olduqda onkoloq qoşulur.
Yadda saxla!
- Qida borusunun xoşxassəli şişləri metastaz vermir və əksər hallarda proqnoz əlverişlidir.
- Şişin dəqiq növünü yalnız endoskopik, endoskopik ultrasəs və histoloji müayinələr müəyyən edə bilər.
- Kiçik, əlamətsiz selikaltı şişlər çox vaxt yalnız müşahidə tələb edir, şikayət yaradan və ya böyüyən törəmələr isə çıxarılır.
- Artan udma çətinliyi, qanlı qusma və səbəbsiz arıqlama həkimə gecikmədən müraciət üçün əsasdır.
Suallar və cavablar
Qida borusunun xoşxassəli şişlərinin dəqiq yaranma səbəbi tam öyrənilməyib, lakin genetik meyillilik risk amillərindən biri kimi qeyd olunur — ailədə oxşar hallar olduqda diqqətli olmaq məsləhətdir. Bununla belə, əksər hallarda şiş heç bir irsi səbəb olmadan yaranır. Konkret riski qiymətləndirmək üçün qastroenteroloqla ailə anamnezi müzakirə edilə bilər.
Qida borusunun xoşxassəli yenitörəmələri metastaz vermir və xərçəngdən daha əlverişli gedişə malikdir, lakin bu, onların həmişə tamamilə zərərsiz qalacağı demək deyil — nadir hallarda bəzi epitelial törəmələrdə hüceyrə dəyişiklikləri baş verə bilər. Buna görə aşkarlandıqdan sonra müntəzəm endoskopik müşahidə tövsiyə olunur. Dəqiq riski şişin növünə və ölçüsünə görə həkim qiymətləndirir.
Xeyr, kiçik və simptomsuz şişlər bəzən yalnız müntəzəm endoskopik müşahidə ilə izlənilir. Əməliyyat və ya endoskopik çıxarılma əsasən şiş udmaya mane olduqda, böyüdükdə və ya bədxassəli dəyişikliyə şübhə yarandıqda nəzərdən keçirilir. Konkret qərar şişin ölçüsü, yerləşməsi və simptomların olub-olmamasına əsasən qastroenteroloq və endoskopist tərəfindən birgə qəbul edilir.
Endoskopik müdaxilələr adətən sedasiya və ya ümumi anesteziya altında aparılır, buna görə prosedur zamanı pasiyent ağrı hiss etmir. Sonrakı günlərdə döş sümüyü arxasında yüngül narahatlıq ola bilər. Güclü ağrı, qızdırma və ya qanlı qusma yaranarsa, dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Tam çıxarılmış xoşxassəli şişlər nadir hallarda təkrarlanır, lakin poliplər və papillomalar qida borusunun başqa sahəsində yenidən yarana bilər. Buna görə həkim əməliyyatdan sonra nəzarət endoskopiyası təyin edir. Reflüksun müalicəsi də təkrarlanma riskini azaltmağa kömək edir.
Yeməyi kiçik tikələrlə, yaxşı çeynəyərək, tələsmədən yemək, quru və bərk qidaları yumşaq və ya püreləşdirilmiş formada qəbul etmək tövsiyə olunur. Lakin bu tədbirlər müayinəni əvəz etmir – udma çətinliyinin səbəbini mütləq həkim aydınlaşdırmalıdır.
Qastroenterologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
