Bayılma, yəni sinkopal vəziyyət və ya sinkope – beynin qanla təchizatının müvəqqəti pisləşməsi nəticəsində yaranan. Bu səhifədə bayılmanın səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Endokrinoloq Hematoloq Kardioloq Nevroloq Psixiatr Terapevt
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Bayılma, yəni sinkopal vəziyyət və ya sinkope – beynin qanla təchizatının müvəqqəti pisləşməsi nəticəsində yaranan, postural əzələlərin tonusunun azalması və insanın yıxılması ilə müşayiət olunan qısamüddətli huşunu itirmədir. Qəflətən baş verir, adətən bir neçə dəqiqə davam edir. Müxtəlif somatik və ya nevrogen səbəblərə əsaslana bilər, diaqnostika prosesində müxtəlif profilli həkimlərin – kardioloqların, nevroloqların, psixiatrların iştirakını tələb edir.
Növləri
Bayılmaların təsnifatının əsasında onların əmələ gəlmə səbəbləri və mexanizmi durur. Bunun əsasında huşunu itirmənin bir neçə növü ayırd edilir.
1. Nevrogen:
- Vazovaqal (qan damarlarının kəskin genişlənməsi nəticəsində);
- Irritativ (üçlü və ya dilaltı-udlaq sinirinin nevralgiyasında bayılma, karotid sinus sindromu).
2. Ortostatik:
- Vegetativ sinir sisteminin çatışmazlığı ilə şərtlənən;
- Dövr edən qan həcminin azalması ilə əlaqəli;
- Dərman qəbulu ilə çağırılan.
3. Kardiogen mənşəli – ürək xəstəlikləri nəticəsində yaranan: ağciyər arteriyasının və ya aorta qapağının stenozu, hipertrofik kardiomiopatiya, miokard infarktı və digərləri.
4. Aritmogen – sinus düyününün zəiflik sindromu, blokadalar, ürək stimulyatorunun işinin pozulması, antiaritmik preparatların qəbulu fonunda inkişaf edir.
5. Serebrovaskulyar – ekstrakranial damar sistemindəki pozğunluqlarda yaranır.
6. Atipik – müayinədən sonra belə huşunu itirmənin səbəbi aydın olmayaraq qalır.
Bayılmanın gedişində 3 mərhələ ayırd edilir:
- Xəbərçilər (bayılmaöncəsi, presinkopal mərhələ);
- Ən yüksək mərhələ (əsl bayılma, sinkope);
- Bərpa dövrü (postsinkopal mərhələ).
Səbəbləri
Normal vəziyyətdə beyin toxumasının şərti 100 qramından dəqiqədə 60-100 ml qan keçir. Bu göstəricilərin 20 ml-ə qədər azalması huşunu itirməyə səbəb olur, buna aşağıdakılar səbəb ola bilər:
- Beynə qan aparan damarların daralması (ateroskleroz, vazospazm);
- Beyni qanla təchiz edən damarların genişlənməsi;
- Ürək atım həcminin azalması (miokard infarktı, ağır ürək aritmiyası, güclü qanaxma və ya diareya zamanı dövr edən qan həcminin azalması ilə);
- Bədən vəziyyətinin qəflətən sürətlə dəyişməsi zamanı qanın yenidən paylanması nəticəsində arterial təzyiqin düşməsi (ortostatik kollaps);
- Qanın oksigenlə doyma səviyyəsinin azalması (qan, tənəffüs sistemi xəstəliklərində, ağciyərlərin hiperventilyasiyasında).
Yaşlılarda huşunu itirmənin tez-tez rast gəlinən səbəbləri güclü ağrı sindromu və psixoemosional gərginlikdir, daha nadir hallarda otoskopiya zamanı sərgərdan sinirin liflərinin qıcıqlanması və ya asqırma yaxud öskürək zamanı karotid sinusun qıcıqlanması buna səbəb olur.
Bayılmaların təxminən 40%-nin səbəbi diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün hərtərəfli müayinə aparıldıqdan sonra belə aydın olmayaraq qalır.
Diaqnostika
Qısamüddətli huşunu itirməyə səbəb olan amili müəyyən etmək üçün mütəxəssisə ilk müraciətdə anamnez toplanır, bu, xəstənin mövcud şikayətləri barədə sorğu-sualını və fiziki müayinəni əhatə edir.
Əldə edilən məlumat əsasında həkim ilkin diaqnoz qoyur və onu dəqiqləşdirmək üçün əlavə laborator və instrumental müayinələr təyin edir.
- Analizlər: ümumi qan və sidik analizi, əsas və ya geniş biokimya, infeksiya və hormon testləri və s.
- Ürək əzələsinin funksional vəziyyətini öyrənmək üçün EKQ.
- Ürəyin işinin effektivliyini qiymətləndirmək, həmçinin qapaqlarda və digər elementlərdə zədələnmələri aşkar etmək üçün exokardioqrafiya (ürəyin USM-i).
- Neyrokardiogen bayılma formasını aşkar etməyə imkan verən, boyun nahiyəsində yerləşən refleks zonanın – karotid sinusun masajı.
- Fəqərələrin bütövlüyünü və onurğanın ümumi vəziyyətini qiymətləndirmək məqsədilə onurğanın rentgenoqrafiyası.
- Beynin qan təchizatındakı pozğunluqları aşkar etməyə imkan verən transkranial və brakiosefal qan damarlarının USDQ-si.
Zərurət olduqda müayinələr siyahısı genişləndirilir, KT, MRT, funksional sınaqlar və s. Əlavə olunur.
Müalicə
Hər birimiz huşunu itirmiş xəstəyə ilk yardımın necə göstərildiyini dəqiq bilməliyik. Mümkünsə, yıxılmanın qarşısını almağa çalışmaq lazımdır – zəiflik, başgicəllənmə, “pis olma” hissindən şikayətlənən insanı qollarından tutmaq. Sonra ona üfüqi vəziyyət vermək lazımdır – rahat şəkildə kürəyi üstə uzatmaq, ayaqlarını bir qədər qaldırmaq, köynəyin yaxasını açmaq, qalstuku və kəməri boşaltmaq, təmiz hava axınını təmin etmək. Bu tədbirlər beynə qan axınını asanlaşdırır – xəstə daha tez özünə gəlir. Damar və tənəffüs mərkəzinin refleks oyanmasını çağırmağa cəhd etmək olar – bu məqsədlə huşu olmayan insanın üzünə soyuq su çiləmək olar. Əgər xəstə 5-10 dəqiqə ərzində özünə gəlmirsə, təcili tibbi yardım briqadası çağırılmalıdır. Tənəffüsü və nəbzi izləmək vacibdir – əgər onlar yoxdursa, dərhal ürək-ağciyər reanimasiyasına başlamaq və tibb briqadası gələnə qədər davam etdirmək lazımdır.
Bayılmaların dərman müalicəsinə qan damarlarının tonusunu artıran, arterial təzyiqi tənzimləyən preparatlar, sedativ vasitələr, antikonvulsantlar, daha nadir hallarda – əsas xəstəlikdən asılı olaraq transkvilizatorlar və digər dərmanlar daxildir. Ayrı-ayrı hallarda xəstəyə karotid sinusun denervasiyası və ya kardioverter-defibrilyatorun implantasiyası həcmində cərrahi müdaxilə göstəriş ola bilər.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Bayılmaların ən təhlükəli nəticələrinə orqanizmin həyat fəaliyyətinə ciddi təhlükə yaradan vəziyyətlər aiddir:
- Asfiksiyaya səbəb ola biləcək dilin batması;
- Qan dövranı və tənəffüs sistemlərinin normal fəaliyyətinin pozulması;
- Qısamüddətli amneziya (yaddaşın itirilməsi);
- Koma vəziyyəti;
- Beyin ödemi;
- Bərk səthə yıxılma zamanı kəllə-beyin travmaları və ya sınıqlar.
Bundan başqa, ağırlaşmaları bayılma ilə müşayiət olunan xəstəliklərin özü də törədə bilər. Belə ki, kardioloji patologiyalar və hipoqlikemiya yardım olmadıqda ölümlə nəticələnə bilər, böyrək kolikası əlamətlərinin nəzərə alınmaması isə sidik-ifrazat sisteminin ciddi zədələnməsinə səbəb ola bilər.
Hansı həkimə müraciət etməli
Bayılma ilk dəfə baş veribsə, terapevtin məsləhətinə müraciət etmək lazımdır. Anamnez toplandıqdan sonra həkim ilkin diaqnoz qoyacaq və patoloji vəziyyətin ehtimal olunan səbəbindən asılı olaraq xəstəni dar profilli mütəxəssisə yönləndirəcək və ya özü müalicə ilə məşğul olacaq. Qısamüddətli huşunu itirmə ilə müşayiət olunan xəstəliklərin aşkarlanması və müalicəsi ilə bir neçə ixtisas üzrə həkimlər məşğul olur.
Yadda saxla!
Huşunu itirmə bir çoxlarına tanış olan təhlükəli vəziyyətdir. Ən çox onu peşəkar həkim yardımı tələb edən ciddi xəstəliklər təhrik edir. Bəzi hallarda insan patoloji səbəb olmadan da bayıla bilər, lakin burada da öz təhlükələri mövcuddur. Yıxılma zamanı xəstə travma ala bilər. Tez-tez təkrarlanan bayılma vəziyyətləri insanların özünü hiss etməsinə, həyat keyfiyyətinə və əmək qabiliyyətinə təsir edir. Əgər əlamət dövri olaraq təkrarlanırsa, patologiyanın olmadığına əmin olmaq və ya onun müalicəsinə başlamaq üçün həkimə müraciət etmək və tam müayinədən keçmək lazımdır.
Bayılmanın qarşısını almaq üçün bir neçə qaydaya əməl etmək kifayətdir:
- Isti havada və ya havasız otaqda uzun müddət qalmaqdan çəkinmək;
- Kifayət qədər, 2–2,5 litr təmiz qazsız su içmək;
- Normal qidalanmaq, heç bir halda səhər yeməyini keçirməmək;
- Şaquli vəziyyətə kəskin keçiddən çəkinmək.
Bayılmaöncəsi vəziyyət (gözlərin qarşısında ləkələrin görünməsi, izahsız zəiflik) yarandıqda dərhal uzanmaq və ya oturmaq, su içmək lazımdır.
Bayılma ilk dəfə baş veribsə, insan bir neçə dəqiqə ərzində huşuna gəlmirsə, döş qəfəsində ağrı, ürək döyüntüsünün pozulması və ya nəfəs darlığı ilə müşayiət olunursa, yıxılma zamanı ciddi travma alınıbsa, yaxud tutma (qıcolma) müşahidə olunursa, dərhal təcili yardım çağırın.
Suallar və cavablar
Sinkopal vəziyyətlərin səbəbinin müəyyən edilməsi və müalicəsi nevroloqun vəzifəsidir.
Bu, onların nə səbəbdən yarandığından asılıdır. Bəzi səbəblər funksionaldır və xəstənin həyatı üçün təhlükə yaratmır, digərləri isə ciddi orqanik patologiyadır və düzgün müalicə tələb edir.
Huşunuzu ilk dəfə itirmisinizsə, obmorok bir dəqiqədən çox çəkirsə, huş tez qayıtmırsa, döş qəfəsində ağrı, nəfəs darlığı və ya ürək ritminin pozulması ilə müşayiət olunursa, yaxud təkrar-təkrar baş verirsə — dərhal təcili yardım çağırın.
Xeyr, xalq təbabəti vasitələrinin effektivliyi və təhlükəsizliyi tədqiqatlarla təsdiqlənməyib. Onları tətbiq etməklə özünüzə zərər verə və xəstəliyi ağırlaşdıra bilərsiniz.
