Tüpürcək vəzinin kistası vəz və ya onun axacağında maye və ya selik toplanması nəticəsində yaranan kistik törəmədir. Lokalizasiya və mənşəyə görə müxtəlif formaları mövcuddur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mukosele
- tüpürcək vəzi kistası
- retensiya kistası
Xəstəlik haqqında
Tüpürcək vəzinin kistası vəzin özündə və ya onun axacağında maye, yaxud selikli sekret toplanması nəticəsində yaranan, divarla məhdudlanmış boşluqdur. İnsanda üç cüt böyük tüpürcək vəzisi — qulaqönü, çənəaltı və dilaltı — və ağız boşluğunun selikli qişasında səpələnmiş çoxsaylı kiçik tüpürcək vəziləri var. Kistaların yarısından çoxu məhz kiçik vəzilərdə, ən çox alt dodağın daxili səthində yaranır; böyük vəzilər daha az hallarda zədələnir.
Kiçik vəzilərin kistası (mukosele) ağız boşluğunun tez-tez rast gəlinən xoşxassəli törəmələrindəndir, böyük vəzilərin kistaları isə nadirdir. Xəstəlik əsasən uşaqlarda, yeniyetmələrdə və gənc yaşlı insanlarda aşkar olunur, lakin istənilən yaşda yarana bilər. Kista bədxassəli törəmə deyil və çox vaxt yalnız kosmetik narahatlıq yaradır. Bununla belə, böyük kistalar danışığa, çeynəməyə və udmağa mane ola, infeksiyalaşaraq irinləyə bilər. Bundan əlavə, xarici görünüşcə kistaya oxşayan bəzi şişlər də mövcuddur, ona görə də hər yeni törəmə həkim tərəfindən müayinə olunmalıdır. Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə stomatoloqlar, çənə-üz cərrahları və LOR-həkimlər məşğul olur.
Səbəbləri
Anadangəlmə kistalar embrional inkişaf zamanı vəz toxumasının və axacaqların formalaşmasının pozulması nəticəsində yaranır və nadir hallarda rast gəlinir. Qazanılmış kistaların əsas səbəbi tüpürcəyin normal axınının pozulmasıdır: axacaq tutulur və ya zədələnir, sekret vəzidə və ya ətraf toxumalarda toplanmağa başlayır. Bu prosesə aşağıdakı amillər təsir edir:
- Selikli qişanın travması — dodağın və ya yanağın təsadüfən dişlənməsi, dodağı dişləmək vərdişi, iti diş kənarı, düzgün oturmayan protez və ya breket elementləri kiçik vəzin axacağını zədələyə bilər. Mukoselenin ən tez-tez rast gəlinən səbəbi budur.
- Tüpürcək daşı xəstəliyi (sialolitiaz) — axacaqda daş əmələ gəlir və sekretin çıxmasına mane olur, nəticədə vəz və ya axacaq genişlənir.
- Selikli tıxac — qatılaşmış sekret axacağın mənfəzini bağlayır; bu, kifayət qədər maye qəbul edilmədikdə və tüpürcək ifrazı azaldıqda daha asan baş verir.
- İltihabi proseslər — stomatit, sialoadenit (tüpürcək vəzinin iltihabı), diş və diş əti xəstəlikləri axacağın daralmasına və çapıqlaşmasına səbəb ola bilər.
- Əməliyyat və tibbi manipulyasiyalar — ağız boşluğunda və üz nahiyəsində aparılan müdaxilələrdən sonra axacaq zədələnə bilər.
- Ağız gigiyenasının pozulması — ağız boşluğunda xroniki iltihab ocaqlarının olması axacaqların vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.
Təsnifat
Yerləşməsinə görə aşağıdakı kistalar ayırd edilir:
- kiçik tüpürcək vəzilərinin kistaları — dodaq (ən çox alt dodaq), yanaq, dil, damaq nahiyəsində;
- dilaltı vəzin kistası — ranula; ağız boşluğunun dibində yerləşir, bəzən ağız dibi əzələsindən keçərək çənəaltı nahiyəyə yayılır (dalan ranula);
- çənəaltı və qulaqönü vəzilərin kistaları — daha nadir rast gəlinir.
Mənşəyinə görə anadangəlmə və qazanılmış kistalar ayırd edilir. Quruluşuna görə isə:
- retensiya (həqiqi) kistaları — tüpürcəyin axınının pozulması nəticəsində yaranır, daxildən epitel qişa ilə örtülür;
- ekstravazasiya (yalançı) kistaları — axacaq zədələndikdə tüpürcək ətraf toxumalara çıxır və onun ətrafında epitel qişası olmayan birləşdirici toxuma kapsulu formalaşır.
Mukosele dedikdə selikli sekretlə dolu belə törəmələr, əsasən kiçik vəzilərin kistaları nəzərdə tutulur; onların əksəriyyəti ekstravazasiya tiplidir.
Klinik mənzərə
Tipik əlamət ağız boşluğunda və ya üzdə yavaş-yavaş böyüyən, yumşaq, dairəvi, ağrısız törəmənin meydana çıxmasıdır. Səthi yerləşən kista selikli qişadan şəffaf və ya göyümtül görünür. Əlamətlər kistanın yerləşməsindən və ölçüsündən asılıdır:
- Kiçik vəzilərin kistası — adətən bir neçə millimetrdən bir santimetrə qədər olan yumşaq, elastik qabarcıq; çox yavaş böyüyür, demək olar ki, narahatlıq yaratmır, lakin yemək zamanı tez-tez dişlənir.
- Ranula — dilin altında, ağız dibinin bir tərəfində göyümtül, şəffaf şişkinlik; böyüdükcə dili yuxarı qaldırır, danışıq, çeynəmə və udma zamanı narahatlıq yaradır. Dalan ranulada çənəaltı nahiyədə yumşaq şişkinlik görünür.
- Çənəaltı vəzin kistası — alt çənənin altında dairəvi qabarma; böyük ölçülərdə üzün konturunu dəyişə bilər.
- Qulaqönü vəzin kistası — qulağın önündə və ya altında ağrısız şişkinlik, üzün asimmetriyası; dəri adətən dəyişmir.
- Öz-özünə açılma — kista dişləndikdə cırıla, ağıza bir az şəffaf, yapışqan maye axa bilər; sonra dəlik bağlanır və kista tez-tez yenidən dolur, çünki səbəb aradan qalxmayıb.
- İltihab əlamətləri — infeksiyalaşma zamanı ağrı, qızartı, şişkinliyin artması, ağızda xoşagəlməz dad, bədən temperaturunun yüksəlməsi.
Uşaqlarda kista çox vaxt alt dodaqda olur və valideynlər onu təsadüfən görürlər; körpələrdə böyük ranula əmizdirməni və qidalanmanı çətinləşdirə bilər. Böyüklərdə qulaqönü vəzidə yerləşən törəmə daha çox diqqət tələb edir, çünki bu nahiyədə şişlərlə differensial diaqnostika vacibdir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər şişkinlik sürətlə böyüyürsə, udmaq çətinləşibsə, yüksək hərarət, güclü ağrı və irinli ifrazat varsa, ağzı açmaq çətindirsə, həmçinin törəmə bərk və hərəkətsizdirsə və ya üzün mimika əzələlərində zəiflik yaranıbsa. Nəfəs almaq çətinləşdikdə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
İlkin diaqnoz çox vaxt həkimin ağız boşluğunu və üzü müayinə etməsi zamanı qoyulur. Həkim törəmənin nə vaxt yarandığını, ölçüsünün dəyişib-dəyişmədiyini, travma, dodaq dişləmə vərdişi və keçirilmiş iltihablar olub-olmadığını soruşur. Palpasiya (əllə yoxlama) zamanı törəmənin konsistensiyası, hərəkətliliyi, ağrılı olub-olmaması və iltihab əlamətləri qiymətləndirilir. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün aşağıdakı müayinələr təyin edilə bilər:
- Tüpürcək vəzilərinin ultrasəs müayinəsi (USM) — kistanın ölçüsünü, divarını, daxilindəki mayeni və vəzlə əlaqəsini göstərir, daşları aşkar etməyə kömək edir.
- Sialoqrafiya — axacağa kontrast maddə yeridildikdən sonra rentgen müayinəsi; axacaqların daralma və genişlənmələrini göstərir.
- Kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT) — böyük və dərin yerləşən kistalarda, dalan ranulada və qulaqönü vəzin törəmələrində yayılmanı dəqiq qiymətləndirmək üçün aparılır.
- Nazik iynə ilə punksiya — törəmənin məzmunu götürülür və sitoloji müayinəyə göndərilir; bu, kistanı şişdən ayırmağa kömək edir.
- Histoloji müayinə — çıxarılmış toxuma mütləq müayinə olunur, bu, yekun diaqnozu təsdiqləyir.
Differensial diaqnostika hemangioma, lipoma, limfa düyünlərinin böyüməsi, dermoid kista, abses və tüpürcək vəzinin xoşxassəli və bədxassəli şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- İrinləmə — kistaya ağız boşluğunun mikroorqanizmləri düşdükdə iltihab, sonra isə abses inkişaf edə bilər; ağrı, hərarət, zəiflik meydana çıxır, müalicə isə planlı çıxarılmadan daha travmatik olur.
- Residiv — öz-özünə açılmış və ya tam çıxarılmamış kista yenidən dolur.
- Funksional pozulmalar — böyük ranula danışığı, çeynəməni və udmanı çətinləşdirir, nadir hallarda tənəffüs yollarına təzyiq göstərir.
- Kosmetik dəyişikliklər — üzün asimmetriyası, dodaqda və ya çənəaltı nahiyədə görünən şişkinlik.
Müalicə
Müalicə taktikası kistanın ölçüsündən, yerləşməsindən, səbəbindən, simptomların ifadəliliyindən və pasiyentin ümumi vəziyyətindən asılıdır. Kiçik, yenicə yaranmış mukosele, xüsusən uşaqlarda, bəzən öz-özünə sorula bilər, ona görə həkim qısa müddətli müşahidə tövsiyə edə bilər. Lakin davam edən, böyüyən və təkrarlanan kistalarda dərmanlarla müalicə effektiv deyil — əsas üsul cərrahi müalicədir. Həkim vəziyyətdən asılı olaraq aşağıdakı üsullardan birini seçir:
- Kistanın kapsulla birlikdə çıxarılması (sistektomiya) — kiçik vəzilərin kistalarında əsas üsuldur; zədələnmiş kiçik vəz də birlikdə çıxarılır ki, residiv olmasın.
- Marsupializasiya (sistostomiya) — kista açılır, divarları selikli qişaya tikilir və boşluq ağız boşluğu ilə birləşdirilir; daha çox böyük və ya dərin kistalarda, xüsusən uşaqlarda istifadə olunur.
- Kistanın vəzlə birlikdə çıxarılması — ranulada dilaltı vəzin çıxarılması residiv riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır; qulaqönü vəzin kistalarında üz sinirini qorumaqla vəzin müvafiq hissəsi çıxarılır.
- Az invaziv üsullar — kiçik mukoselelərdə lazer və ya kriodestruksiya tətbiq oluna bilər; bu üsullar seçilərkən histoloji müayinə imkanı nəzərə alınır.
İltihab və irinləmə zamanı əvvəlcə infeksiya müalicə olunur: həkim göstəriş olduqda antibakterial preparatlar təyin edə, absesi aça və drenaj edə bilər; planlı əməliyyat iltihab söndükdən sonra aparılır. Ağrı və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr və antiseptik ağız yaxalayıcıları yalnız həkimin tövsiyəsi ilə istifadə olunur.
Evdə kistanı iynə ilə deşmək, sıxmaq, kəsmək və ya isti kompres qoymaq olmaz: bu, infeksiyaya, residivə və çapıqlaşmaya səbəb olur. Diaqnoz qoyulmamış törəməni xalq vasitələri ilə müalicə etməyə çalışmaq da yolverilməzdir, çünki bu halda şiş vaxtında aşkar edilməyə bilər.
Reabilitasiya
Ağız boşluğundakı əməliyyatlar əksər hallarda kiçik kəsiklərlə aparılır və sorulan tikiş materialından istifadə olunur, ona görə tikişləri götürməyə ehtiyac olmur. Sağalma dövründə ağzı həkimin tövsiyə etdiyi antiseptik məhlullarla yaxalamaq, çox isti, bərk, acı və turş qidalardan çəkinmək, siqaret çəkməmək və əməliyyat nahiyəsinə dillə və ya barmaqla toxunmamaq lazımdır.
Kəsik dəri üzərində olduqda (məsələn, qulaqönü vəzin əməliyyatından sonra) sarğı həkimin göstərişinə uyğun dəyişdirilir, tikişlər sağalmadan sonra götürülür. Bir neçə həftə ağır fiziki yükdən, həddindən artıq qızmadan, soyuqdan və yara nahiyəsinə günəş şüalarının birbaşa təsirindən çəkinmək tövsiyə olunur. Histoloji müayinənin nəticəsi ilə mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Profilaktika
- hər gün dişləri və ağız boşluğunu təmizləmək, diş ipindən və yaxalayıcılardan düzgün istifadə etmək;
- dodaq və yanağı dişləmək vərdişindən imtina etmək, uşaqlarda bu vərdişə diqqət yetirmək;
- iti diş kənarlarını, sınmış dişləri və düzgün oturmayan protezləri vaxtında stomatoloqa düzəltdirmək;
- stomatit, diş əti xəstəlikləri və tüpürcək vəzilərinin iltihabını vaxtında müalicə etmək;
- kifayət qədər maye içmək ki, tüpürcək qatılaşmasın;
- kontakt idman növləri ilə məşğul olarkən qoruyucu ağız qapağından istifadə etmək;
- ildə ən azı bir dəfə profilaktik stomatoloji müayinədən keçmək və lazım olduqda peşəkar ağız gigiyenası aparmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Ağız boşluğunda törəmə aşkar etdikdə əvvəlcə stomatoloqa müraciət etmək olar. Böyük vəzilərin kistaları ilə çənə-üz cərrahı və ya LOR-həkim (otorinolarinqoloq), uşaqlarda isə uşaq stomatoloqu və ya uşaq cərrahı məşğul olur.
Yadda saxla!
- Tüpürcək vəzinin kistası xoşxassəli törəmədir, lakin öz-özünə açıldıqdan sonra tez-tez yenidən dolur.
- Kistanı evdə deşmək, sıxmaq və ya kəsmək olmaz — bu, infeksiya və residiv riskini artırır.
- Davam edən və böyüyən kistanın etibarlı müalicəsi onun cərrahi yolla, çox vaxt zədələnmiş vəzlə birlikdə çıxarılmasıdır.
- Bərk, sürətlə böyüyən törəmə və üz əzələlərinin zəifliyi şişi istisna etmək üçün təcili müayinə tələb edir.
- Ağrı, hərarət və irinli ifrazat iltihab əlamətidir — vaxtında müraciət ağırlaşmaların qarşısını alır.
Suallar və cavablar
Kiçik, yenicə yaranmış mukosele bəzən özü sorulur. Lakin kista tez-tez açılıb yenidən dolursa və ya bir neçə həftə ərzində keçmirsə, onun çıxarılması lazımdır. Bu barədə qərarı stomatoloq və ya çənə-üz cərrahı müayinədən sonra verir.
Kista özü xoşxassəli törəmədir və adətən bədxassəli şişə çevrilmir. Lakin bəzi şişlər xaricən kistaya bənzəyir, ona görə də çıxarılmış toxuma həmişə histoloji müayinəyə göndərilir. Bərk, sürətlə böyüyən və ya ağrılı törəmə mütləq həkimə göstərilməlidir.
Evdə bunu etmək olmaz. Deşildikdən sonra kista çox vaxt yenidən dolur, üstəlik infeksiya düşmə riski yaranır. Punksiyanı yalnız həkim diaqnostika məqsədilə steril şəraitdə aparır.
Kiçik vəzilərin kistalarının çıxarılması adətən yerli keyləşdirmə altında, qısa müddətdə aparılır. Böyük vəzilərdə əməliyyat ümumi anesteziya ilə həyata keçirilə bilər. Əməliyyatdan sonrakı narahatlıq adətən bir neçə gün ərzində azalır.
Bu, ranula ola bilər, lakin digər törəmələri istisna etmək üçün uşağı uşaq stomatoloquna və ya uşaq cərrahına göstərmək lazımdır. Əgər şişkinlik sürətlə böyüyürsə, uşaq udmaqda və ya nəfəs almaqda çətinlik çəkirsə, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır.
Kista zədələnmiş vəzlə birlikdə tam çıxarıldıqda residiv riski azdır. Yalnız açılma və ya natamam çıxarılma zamanı təkrarlanma daha tez-tez baş verir. Dodaq dişləmə vərdişindən imtina və ağız boşluğuna düzgün qulluq yeni kistaların qarşısını almağa kömək edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
