Xolestaz ödün qaraciyərdən onikibarmaq bağırsağa əmələ gəlməsi və ya axınının azalmasıdır. Səbəb qaraciyərdaxili və ya öd yollarında mexaniki maneə ilə əlaqəli ola bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Öd durğunluğu
Xəstəlik haqqında
Xolestaz müstəqil xəstəlik deyil, qaraciyərin və öd çıxarıcı yolların ən müxtəlif digər xəstəliklərinin gedişini müşayiət edə bilən sindromdur. Xolestazdan əsasən 40 yaşdan yuxarı kişilər əziyyət çəkir, lakin o, qadınlarda, xüsusən hamiləlik dövründə də yarana bilər. Uşaqlar yalnız tək-tək hallarda xəstələnir.
Statistikaya görə, xolestazla keçən patologiyanın rastgəlmə tezliyi ildə 10 min əhaliyə bir haldır; hepatobiliar sistemin kəskin və ya xroniki xəstəliklərindən əziyyət çəkənlərin yarıdan çoxunda öd durğunluğu həyatı boyu ən azı bir dəfə baş verir.
Səbəbləri
Qaraciyərdə öd durğunluğu ilə müşayiət olunan xəstəliklərin müxtəlif mənşəyi var. Xolestazın ən çox rast gəlinən səbəbləri:
- genetik meyillik;
- hepatobiliar sistemin viruslar və ya bakteriyalar tərəfindən zədələnməsi;
- alkoqoldan sui-istifadə;
- qaraciyər üçün toksik olan dərman preparatlarının qəbulu;
- hepatotoksik kimyəvi maddələrin təsiri;
- maddələr mübadiləsinin pozulması (xüsusilə hamiləlik dövründə);
- qaraciyər sirrozu və ya sklerozlaşdırıcı xolangit zamanı lobulyararası öd axarlarının fibrozlaşması və ya iltihabı.
Beləliklə, qaraciyərdaxili xolestaz kəskin hepatitin, birincili biliar xolangitin, alkoqol qaraciyər xəstəliyinin, B və C viral hepatitləri fonunda qaraciyər sirrozunun gedişatına müşayiət edir, hepatotoksik dərmanların (sitostatiklərin, amoksisillin/klavulanatın, aminazinin və digərlərinin) qəbulu zamanı və ya qaraciyərə pisxassəli şişin yayılması zamanı yaranır.
Qaraciyərxarici xolestazın səbəbi adətən ümumi öd axarını tıxayan konkrement ilə öd-daş xəstəliyi, boyun nahiyəsində yerləşən və ödün yolunu kəsən öd kisəsi polipi, ümumi öd axarının çapıq strikturası, kəskin pankreatit, öd yollarını xaricdən sıxan şişlər olur.
Təsnifat
Xolestazın aşağıdakı növləri fərqləndirilir:
- gedişat xüsusiyyətlərinə görə – kəskin və xroniki;
- dərinin saralmasının olub-olmamasına görə – sarılıqlı və sarılıqsız;
- ödün ifrazı xüsusiyyətlərinə görə – parsial (istehsalının azalması ilə), dissosiativ (öd komponentlərinin bir hissəsinin ifrazının gecikməsi ilə) və tam (ödün bağırsağa çıxışının pozulması ilə müşayiət olunur).
Öd yollarının zədələnmə səviyyəsinə görə xolestazın iki tipi ayırd edilir:
- qaraciyərdaxili (qaraciyərdaxili öd axarlarının və/və ya hepatositlərin zədələnməsi zamanı yaranır);
- qaraciyərxarici (ümumi öd axarının konkrement və ya şişlə tıxanması nəticəsində inkişaf edir).
Klinik mənzərə
Bu patologiyanın klinik təzahürləri öd yollarında çox miqdarda ödün olması və onikibarmaq bağırsağa az miqdarda daxil olması ilə əlaqəlidir, onların ifadəliliyi əsas xəstəliyin növündən və gedişatının ağırlığından asılıdır.
Qadınlarda və kişilərdə xolestaz simptomları oxşardır, onların əsasları bunlardır:
- sağ qabırğaaltı nahiyədə diskomfort hissi, ağırlıq, ağrı;
- axşama və bədənə isti suyun dəyməsindən sonra güclənən dəri qaşıntısı;
- sidiyin tündləşməsi;
- nəcisin tezləşməsi, konsistensiyasının daha maye halına dəyişməsi, rəngsizləşməsi.
İfadəli qaşıntı səbəbindən xəstələr narahat, əsəbi olurlar, yuxuları pozulur.
Bağırsaqda ödün çatışmazlığı həzm proseslərinin pozulmasına, o cümlədən yağda həll olan vitaminlərin – K, D, A, E – sorulmasının azalmasına gətirib çıxarır. Bu, artmış qanaxma meyilliliyinin, sümüklərdə ağrıların, xüsusilə alaqaranlıqda görmə kəskinliyinin azalmasının əsasını təşkil edir.
Xolestazın obyektiv əlamətləri aşağıdakılar ola bilər:
- qaraciyərin ölçüsünün böyüməsi;
- dəri altında xolesterol yığıntılarının – sarımtıl düyüncüklərin – ksantomaların və ksantelazmaların yaranması;
- daxili orqanların, xüsusən qaraciyərin fibrozlaşması (mis mübadiləsi proseslərinin pozulması səbəbindən).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xəstənin şikayətləri, anamnez məlumatları, obyektiv müayinənin nəticələri əsasında həkim xolestaz və onu törədə biləcək hər hansı qaraciyər xəstəliyindən şübhələnəcək. Diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün xəstəyə əlavə müayinə tövsiyə ediləcək. O, aşağıdakıları əhatə edə bilər:
- klinik qan analizi (leykositoz, artmış EÇS, anemiya aşkarlanacaq);
- qanın biokimyəvi tədqiqi (AlAT, AsAT-nin artmış fəallığı, bilirubin və lipidlərin artıqlığı, mümkün ola bilər – autoimmün iltihabi prosesin markerləri – antinuklear antikorlar və digərləri aşkarlanacaq);
- ümumi sidik analizi (onda öd piqmentlərinin olduğunu göstərəcək);
- qarın boşluğu orqanlarının və xüsusən qaraciyərin USM-i (onun ölçülərinin böyüməsi, strukturunun qeyri-bircinsliliyi, konturunun aydın olmaması, öd kisəsi və axarlarının ölçü və strukturunun dəyişməsi, kisə və ya axarlarda konkrementlərin olması aşkarlanacaq);
- endoskopik retroqrad xolangiopankreatoqrafiya və ya dəridən keçən transhepatik xolangioqrafiya (öd kisəsində daşları və ya sklerozlaşdırıcı xolangit əlamətlərini aşkar etməyə, tıxanma (obturasiya) zamanı axarların drenajını aparmağa imkan verəcək);
- maqnit-rezonans xolangiopankreatoqrafiya;
- pozitron-emissiya tomoqrafiyası;
- mürəkkəb diaqnostik hallarda – USM nəzarəti altında qaraciyər biopsiyası.
Müalicə
Qaraciyər xolestazının səbəbindən asılı olaraq onun böyüklərdə müalicəsi konservativ və ya cərrahi ola bilər.
Konservativ müalicə aşağıdakıları əhatə edir:
- rasiondan heyvan mənşəli yağların çıxarılması və bitki mənşəli yağların artırılmış miqdarı olan pəhriz;
- medikamentoz müalicə (ursodezoksixol turşusu preparatları, hepatoprotektorlar, sitostatiklər, əksvirus, antibakterial, antihistamin preparatlar, bisfosfonatlar, hemostazın korreksiyası üçün vasitələr, vitaminlər).
Tez-tez əsas müalicə üsulu əməliyyatdır. Bir qayda olaraq, o, qaraciyərxarici xolestazların bütün hallarında və qaraciyərdaxili xolestazların bir hissəsində zəruridir. Əməliyyatın həcmi əsas xəstəlikdən asılı olaraq müxtəlif ola bilər:
- öd axarlarının drenajı;
- xolesistektomiya (öd kisəsinin çıxarılması);
- kisənin açılması;
- öd kisəsi və ya öd yolları ilə onikibarmaq bağırsaq arasında anastomozların qoyulması;
- qaraciyər transplantasiyası.
Reabilitasiya
Öd durğunluğunu və ona səbəb olan xəstəliyi aradan qaldırmaq üçün əməliyyat keçirmiş xəstələr stasionarda qalmağa (müddəti xəstənin vəziyyətindən və müdaxilənin növündən asılıdır), mümkün ağırlaşmaların inkişafına tibbi personalın nəzarətinə və medikamentoz müalicəyə ehtiyac duyurlar.
Şöbədən çıxarkən həkim xəstəyə qidalanma xüsusiyyətləri və dəstəkləyici terapiya üzrə tövsiyələr verir, qastroenteroloq yanında ambulator müşahidə tövsiyə edir. Xəstə həkim tərəfindən müəyyən edilmiş dövrilik ilə müayinə üçün qəbula getməli və patologiyanın residivini aşkar etməyə və vaxtında onun aradan qaldırılması üçün tədbir görməyə imkan verən minimal müayinələrdən keçməlidir.
Profilaktika
Sağlam həyat tərzi (heyvan mənşəli yağların minimum miqdarda olduğu müxtəlif qidalanma, kifayət qədər fiziki fəallıq), öd durğunluğuna səbəb ola biləcək hepatobiliar sistem xəstəliklərinin vaxtında diaqnostikası və müalicəsi xolestaz inkişafı riskini azaltmağa kömək edəcək.
Yadda saxla!
Mən praktikant həkiməm və vaxtaşırı xolestazla müşayiət olunan hepatobiliar sistem xəstəlikləri olan xəstələrə məsləhət verirəm. Bəzən öd durğunluğu parlaq şəkildə ifadə olunur – sağ qabırğaaltı nahiyədə intensiv ağrı, dəri və selikli qişaların saralması, güclü qaşıntı ilə gedir. Adətən belə xəstələr dərhal tibbi yardıma müraciət edirlər.
Tamamilə fərqli vəziyyət – xolestazın xroniki gedişatıdır. Bu zaman patologiyanın əlamətləri zəif ifadə olunur – xəstədə yüngül, aydın olmayan sklera və dəri saralması, sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və diskomfort, intensiv olmayan qaşıntı, ürəkbulanma ola bilər. Çox vaxt bu cür simptomları olan xəstələr həkimə tələsmir, tanışlarının, qonşularının və ya aptek əczaçılarının məsləhəti ilə özbaşına müalicə etməyə çalışırlar. Uzun müddət mövcud olduqda bu vəziyyət tədricən proqressivləşir, qaraciyər çatışmazlığı, hətta ensefalopatiya inkişaf edir. Ağırlaşmalar, bir qayda olaraq, geri dönməzdir və xəstənin həyat keyfiyyətini xeyli aşağı salır, onun həyatına təhlükə yaradan nəticələrə gətirib çıxarır.
Mənfi proqnozdan qaçmağa öz sağlamlığına diqqətli münasibət – qaraciyər xolestazının ilk simptomları yarandıqda qastroenteroloq-həkimə və ya hepatoloqa müraciət etmək və onu törədən səbəblərin müalicəsi kömək edəcək.
Əlaqəli Xəstəliklər
Hepatologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
