Yırtıq – daxili orqanların bir boşluqdan digərinə (məsələn, qarın boşluğundan döş boşluğuna) və ya təbii və ya əmələ gəlmiş dəliklər vasitəsilə xaricə qabarması ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətdir. Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə cərrah məşğul olur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hernia
Xəstəlik haqqında
Yırtıq – daxili orqanların bir boşluqdan digərinə (məsələn, qarın boşluğundan döş boşluğuna) və ya təbii və ya əmələ gəlmiş dəliklər vasitəsilə xaricə qabarması ilə xarakterizə olunan patoloji vəziyyətdir. Xəstəliyin diaqnostikası və müalicəsi ilə cərrah məşğul olur.
Səbəbləri
Əksər yırtıqların əmələ gəlməsinin patogenetik səbəbi qarın boşluğu daxili (və ya digər boşluqdaxili təzyiq) ilə əzələ divarının onu saxlayabilmə qabiliyyəti arasında uyğunsuzluqdur.
Yırtıqların inkişafı riskini artıran amillər:
- Anatomik və konstitusional xüsusiyyətlər. Bunlar irsiyyət, həyat tərzi, bədənin quruluşundakı cinsiyyət və yaş fərqləri, insanın fiziki hazırlığı ilə müəyyən olunur. Məsələn, 50 kiloqramlıq çuvalı qaldırmağa çalışan 14 yaşlı yeniyetmədə qasıq yırtığının inkişaf riski istehsalatda çalışan yetkin kişi ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir.
- Hamiləlik. Uşağı daşımaq ön qarın divarının vəziyyətinə qarşı yüksək tələblər irəli sürür. Növbəti fiziki yüklənmə qarın düz əzələlərinin birləşməsi sahəsində bağırsaq ilgəklərinin bəzilərinin qabarmasına səbəb ola bilər.
- Daimi fiziki həddindən artıq gərginliklər. Belə ki, yükdaşıyanlar, pauerliftinqçilər, xüsusilə irsi meyillik fonunda, hər dəfə ağır yük qaldırarkən risk altındadırlar.
- Piylənmə və ya bədən kütləsinin kifayət qədər olmaması. Yağ mübadiləsinin pozulması birləşdirici və əzələ toxumasının vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.
Yuxarıda göstərilən amillər qabarmanın yaranması üçün əlverişli şərait yaradır, lakin boşluqdaxili təzyiqin birbaşa artmasına səbəb olmur. Buna görə də onlar meyilləndirici amillər adlanır. Lakin yırtığın formalaşması üçün həm də təhrikedici amillərin təsiri tələb olunur. Bunlara təzyiqin artdığı və ya onun kəskin tərəddüd etdiyi bütün hallar daxildir:
- Körpənin güclü ağlaması;
- tənəffüs xəstəlikləri zamanı güclü öskürək;
- ağır yükün qəfil qaldırılması;
- təkrarlanan qəbizlik;
- prostatın xoşxassəli hiperplaziyası (adenoma) fonunda sidik ifrazı ilə bağlı problemlər;
- uşağın doğulması prosesində qadının gücənməsi.
Təsnifat
Etiologiyadan asılı olaraq yırtıqlar anadangəlmə və qazanılmış olur. Əgər qabarmaya hələ doğuşdan rast gəlinirsə (anadangəlmə yırtıqlar), bu, inkişaf qüsuru kimi qiymətləndirilir.
Yırtıqlar çox zaman uzun müddət ağırlaşmasız keçir. Lakin zaman keçdikcə orqanın boğulması, ayrı-ayrı strukturların qan təchizatının pozulması və davamlı ağrı sindromunun qoşulması baş verə bilər. Bu halda yırtığın ağırlaşmış formasından söhbət gedir. Xəstənin vəziyyəti kəskin pisləşir və həyatın xilas edilməsi üçün təcili əməliyyatın aparılması tələb olunur. Planlı cərrahi müdaxilələrdən fərqli olaraq, sonuncular daha yüksək ağırlaşma faizi ilə müşayiət olunur. Buna görə də ağırlaşmaların inkişafından xeyli əvvəl xəstəliyin ilk simptomları yarandıqda mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.
Yırtığın gedişat xarakterindən asılı olaraq yırtıqlar aşağıdakılardır:
- İlkin. Daxili orqanların qabarması üçün əlverişli şərait olduqda ilk dəfə yaranır.
- Təkrarlanan. Aparılmış müalicədən sonra yenidən qabarmanın müşahidə olunması.
- Əməliyyatdan sonrakı. Yırtıq əməliyyatdan sonrakı çapıq nahiyəsində orqanizmin daxili orqanların təzyiqini saxlaya bilməyən «zəif» sahənin formalaşması nəticəsində yaranır.
Əgər yırtıq kisəsinin tərkibi sərbəst şəkildə qarın boşluğuna qaytarılırsa, bu halda reduksiya olunan yırtıqdan söhbət gedir. Lakin kisənin qapılarında daxili strukturun sıxılması, müşayiətedici simptomatikanın inkişafı və onun normal vəziyyətə qaytarılmasının mümkünsüzlüyü zamanı «reduksiya olunmayan yırtıq» diaqnozu qoyulur.
Anatomik təsnifat qabarıqları 2 növə bölür:
- Daxili – qarındaxili, diafraqmal.
- Xarici – qasıq, göbək, epiqastral, perineal və digərləri.
Yırtıq qabarmasının yeri xəstənin müalicə taktikasının seçiminə birbaşa təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Yırtığın klinik mənzərəsi onun lokalizasiyasından, ölçülərindən, reduksiyaolunanlığından və ağırlaşmaların mövcudluğundan asılıdır. İnkişafın erkən mərhələlərində simptomatika olduqca kasad ola bilər. Bir çox pasiyentlər xəstəliyin ilk əlamətlərinə məhəl qoymamağa və ixtisaslaşmış yardım üçün müraciət etməməyə meyillidirlər.
Yırtıqların ümumi simptomları:
- Daxili orqanın yerdəyişməsi yerində şişkinliyin əmələ gəlməsi. Qasıq yırtığı zamanı qasıq-iliak nahiyədə kiçik kürəvi qabarmanın yaranması müşahidə olunur. Erkən mərhələlərdə o, ağrımır və yalnız vizual narahatlıq yaradır. Pasiyentin vəziyyətindən asılı olaraq qabarmanın ölçüsü dəyişə bilər.
- Ağrı hissləri. Narahatlıq toxumaların həddindən artıq gərilməsi, patoloji sahədə reseptorların qıcıqlanması ilə əlaqədardır və fiziki yüklənmə zamanı güclənir.
- Dərinin qızarması, yerli temperaturun yüksəlməsi. Bu simptomlar patoloji sahədə iltihabi prosesin inkişafına işarə edir.
- Hıçqırıq, ürəkbulanma, qusma. Belə spesifik əlamətlər diafraqmal yırtıq üçün xarakterikdir.
- Yırtıq kisəsinə düşmüş orqanın funksiyasının pozulması. Ən çox bağırsaq zədələnir. Bu, həzm pozğunluqları (qarında köp, gəyirmə) və defekasiya aktının pozulması (daha çox qəbizlik müşahidə olunur) ilə müşayiət olunur.
Yırtığın boğulması baş verərsə, klinik mənzərə kəskin şəkildə ağırlaşır. Pasiyent güclü ağrı sindromundan şikayətlənir. Qabarma qızarır. Uzunmüddətli boğulma zamanı bakterial infeksiyanın qoşulması ilə toxuma nekrozu inkişaf edə bilər. Üşütmə, qızdırma yaranır. Pasiyentin ümumi vəziyyəti kəskin pisləşir. Vaxtında müalicə aparılmadıqda, sepsisin yüksək riski səbəbindən vəziyyət həyatı təhlükə altına salır.
Şəkillərdə əlamətlər
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Yırtıqların diaqnostikası patoloji qabarmanın müayinəsi nəticələrinə, pasiyentin şikayətlərinin və xəstəliyin anamnezinin qiymətləndirilməsinə əsaslanır. 98% hallarda diaqnozun dəqiqləşdirilməsi həkimə ilk müraciət mərhələsində belə aparılır.
Pasiyentin vəziyyəti, yırtığın ölçüləri və onun tərkibinin xarakteri haqqında daha ətraflı məlumat almaq üçün cərrah əlavə müayinələr təyin edir:
- Qanın və sidiyin ümumi analizi. Orqanizmdə iltihabi prosesin mövcudluğunu və böyrəklərin funksiyasının ilkin qiymətləndirilməsini aşkar edir.
- Qanın biokimyəvi analizi. Daxili orqanların (qaraciyər, böyrəklər) funksiyasını qiymətləndirməyə imkan verir.
- Patoloji sahənin USM-i. Orqanların vizuallaşdırılması yırtığın ölçüsünü, onun anatomik quruluşunun xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə imkan verir.
- EKQ, döş qəfəsi orqanlarının rentgenoqrafiyası. Pasiyentin ürək və ağciyər funksiyasının qiymətləndirilməsi üçün zəruridir.
Göstərişlərə əsasən pasiyenti əlaqəli mütəxəssislər (kardioloq, pulmonoloq, terapevt) müayinə edirlər.
Müalicə
Müalicə üsulları
Yırtıq – praktiki olaraq konservativ müalicəyə tabe olmayan xəstəlikdir. Ənənəvi olaraq “qızıl standart” orqanların düzgün anatomiyasının bərpasına və əzələ divarının zəifliyinin korreksiyasına yönəlmiş cərrahi müdaxilə olaraq qalır. Bu 2 məqsədə nail olmaq təkrar qabarmaların formalaşmasının qarşısını almağa imkan verir.
Konservativ müalicə
Konservativ terapiyanın yeganə variantı yırtığın manual qaydada yerinə salınmasıdır. Bu, patoloji qabarmanın müayinəsindən sonra cərrah tərəfindən həyata keçirilir. Lakin belə üsul yalnız müvəqqəti tədbirdir. Əgər boşluqdaxili təzyiqlə əzələ divarının zəifliyi arasındakı disbalans aradan qaldırılmasa, yırtıq mütləq yenidən əmələ gələcəkdir.
Müalicəvi terapiya kimi istifadə olunan dərman qrupları:
- Ağrıkəsicilər;
- qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar;
- antibiotiklər (bakterial invaziya olduqda).
Konkret preparatın seçimi klinik vəziyyətin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Cərrahi müalicə
Yırtığın aradan qaldırılmasının yeganə effektiv metodu cərrahi əməliyyatdır. O, zədələnmiş toxumaların kəsilib çıxarılmasına (boğulma zamanı), anatomiyanın bərpasına və əzələ divarındakı qüsurun aradan qaldırılmasına yönəldilmişdir.
Patoloji çıxıntının lokalizasiyasından asılı olaraq giriş və cərrahi müdaxilənin özünün variantı fərqlənir. Bütün manipulyasiyaların mahiyyəti daxili orqanların başqa boşluğa və ya strukturlara keçdiyi divarın möhkəmləndirilməsindən ibarətdir.
Əməliyyatlar həm açıq, həm də endoskopun köməyi ilə azinvaziv yolla icra oluna bilər. Üsulun seçimi pasiyentin klinik vəziyyətindən, yırtığın ölçülərindən və konkret klinik halın xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Reabilitasiya
Yırtığın cərrahi müalicəsindən sonra pasiyentin bərpası müdaxilənin həcmindən asılıdır. Yardıma vaxtında müraciət edildikdə bu proses 2-3 həftəyə qədər davam edir. Xəstə cərrahi müdaxilədən artıq 1-3 gün sonra stasionardan evə buraxılır. Bu vaxt pasiyent həkimlərin sutkalıq nəzarəti altında olur. Cərrah sarğıları həyata keçirir, tikişlərin effektivliyini qiymətləndirir, əməliyyatdan sonrakı ağırlaşmaların inkişafının profilaktikası üçün antibiotiklər təyin edir. Ehtiyac olduqda pasiyentə ağrıkəsicilər yeridilir.
Açıq cərrahi müdaxilələrdən sonra tam bərpa 1 aya qədər uzana bilər. Bu dövrdə pasiyentə fiziki yükü, cinsi həyatı məhdudlaşdırmaq, saunaya, hamama, hovuzlara getməkdən imtina etmək tövsiyə olunur. Paralel olaraq tam qidalanmaq, streslərdən uzaq durmaq, daha çox istirahət etmək lazımdır.
Profilaktika
Anadangəlmə yırtıqların qarşısını almaq mümkün deyil, lakin qazanılmış yırtıqların riskini qarın divarını qorumaqla və qarın daxilində təzyiqin artmasına səbəb olan amilləri aradan qaldırmaqla azaltmaq olar.
- Bədən çəkisini normal həddə saxlayın.
- Qəbizliyə yol verməyin: qidalanmada kifayət qədər lif və maye olsun.
- Uzunmüddətli öskürəyi və prostat vəzinin böyüməsi ilə bağlı sidik ifrazının çətinləşməsini müalicə edin.
- Siqareti tərgidin: o, həm öskürəyə səbəb olur, həm də birləşdirici toxumanı zəiflədir.
- Ağır əşyaları dizləri bükərək və yükü bədənə yaxın tutaraq qaldırın, gücünüzdən artıq yük qaldırmayın.
- Qarın və bel əzələlərini möhkəmləndirən müntəzəm, mülayim fiziki aktivliyə vaxt ayırın.
- Qarın boşluğunda əməliyyatdan sonra fiziki yüklə bağlı həkim tövsiyələrinə ciddi əməl edin: bu, əməliyyatdan sonrakı yırtıqların qarşısını alır.
Yırtıq artıq yaranıbsa, onun ağırlaşmalarının ən etibarlı profilaktikası planlı əməliyyatdır: boğulma baş verdikdən sonra aparılan təcili əməliyyat daha risklidir.
Yadda saxla!
Uzun müddət yırtıqlar insanın ümumi vəziyyətini pozmur. Lakin mövcud qabarmanın təhrikedici amillərin təsiri altında tədricən ölçüsü artır, ağırlaşmaların inkişafı üçün şərait yaranır. Cərrahlar bir daha xəbərdarlıq edirlər ki, bir dəfə əmələ gəlmiş yırtıq öz-özünə keçmir. O, cərrahi müalicə tələb edir. Əməliyyatın problemsiz keçməsi, reabilitasiya dövrünün qısa olması və pasiyentin mümkün qədər tez adi həyat ritminə qayıda bilməsi üçün hər hansı şübhəli qabarmanın yaranması zamanı tibbi yardım üçün müraciət etmək lazımdır.
Suallar və cavablar
Yırtığın özü irsi xəstəlik kimi birbaşa ötürülmür, lakin birləşdirici toxumanın anadangəlmə zəifliyi genetik meyllə bağlı ola bilər və nəsildən-nəslə keçə bilər. Ona görə ailəsində yırtıq olan insanlarda inkişaf riski bir qədər yüksəkdir, xüsusən digər amillər — ağır fiziki yük, arıqlıq və ya piylənmə — əlavə olunduqda. Bu, mütləq xəstələnəcək demək deyil, sadəcə qarın divarının vəziyyətinə diqqətli olmağı tələb edir.
Hamiləlik dövründə qarın daxili təzyiqin artması yırtığın yaranma və ya böyümə ehtimalını artıra bilər. Əgər yırtıq artıq mövcuddursa, onun vəziyyəti hamiləlik boyunca həkim tərəfindən izlənilməlidir; əməliyyat isə adətən ciddi ağırlaşma olmadıqda doğuşdan sonraya saxlanılır. Ağır əşya qaldırmaqdan çəkinmək və mütəmadi cərrah müayinəsi hamilə qadınlar üçün faydalı tövsiyələrdir. Konkret qərarı həkim fərdi olaraq verir.
Müalicə olunmayan yırtıq özbaşına keçib getmir və zamanla böyüyə bilər. Ən ciddi risk yırtığın boğulmasıdır — bu zaman daxili orqanın qan təchizatı pozulur, kəskin ağrı yaranır və təcili cərrahi müdaxilə tələb olunur. Bundan başqa bağırsaq keçməməzliyi və toxuma zədələnməsi kimi ağırlaşmalar da mümkündür. Buna görə diaqnoz qoyulduqdan sonra müalicəni gecikdirməmək və cərrahın tövsiyələrinə əməl etmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Hospitalizasiya - nə qədər davam edir, növləri və qaydaları
Hospitalizasiya — pasiyentin diaqnostika, terapiya və müşahidə üçün tibb müəssisəsinin stasionarında yerləşdirilməsidir. O, təcili və planlı olur. Növlərin…
İstiqamət: Terapiya / Ümumi cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
