Fotodermatit günəş işığının təsiri ilə dəridə yaranan iltihabi reaksiyadır. Səpgi, qızartı və qaşınma ilə özünü göstərir, bəzən dərmanlar, kosmetika və ya bitki şirələri ilə günəşin birgə təsiri nəticəsində inkişaf edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fotodermatoz
- günəş allergiyası
- işığa həssaslıq reaksiyası
- Photodermatitis
Xəstəlik haqqında
Normalda dəri günəş şüalarına qızarma və qaralma ilə cavab verir. Fotodermatitdə isə qısa müddətli və ya adi intensivlikli şüalanma dəridə iltihaba səbəb olur. Reaksiya əsasən günəşə açıq olan sahələrdə – üz, boyun, sinə dekoltesi, qolların arxa səthi, baldırlar – yaranır, paltar altında qalan dəri isə adətən zədələnmir. Qulaqarxası nahiyə, çənəaltı sahə və göz qapaqlarının büküşləri çox vaxt təmiz qalır.
Fotodermatit vahid xəstəlik deyil, müxtəlif mexanizmlərlə gedən bir neçə vəziyyətin ümumi adıdır. Bəzən səbəb dəridə və ya qanda olan maddədir (dərman, ətir, bitki şirəsi), bəzən isə immun sistemin işığa qarşı xüsusi həssaslığıdır. Reaksiyanı əsasən ultrabənövşəyi şüalar yaradır; onların bir hissəsi buludlu havada və pəncərə şüşəsindən də keçir.
Fotodermatit hər yaşda rast gəlinir. Bitki şirəsi ilə bağlı forma uşaqlarda və yayda açıq havada işləyən insanlarda tez-tez müşahidə olunur. Bəzi sistem xəstəlikləri, məsələn, sistemli qırmızı qurdeşənəyi və porfiriyalar da işığa həssaslıqla özünü göstərə bilər, ona görə təkrarlanan reaksiyalar müayinə tələb edir.
Səbəbləri
Fotodermatitin səbəbini tapmaq müalicənin və profilaktikanın əsasıdır. Ən çox rast gəlinən səbəblər və risk amilləri:
- dərmanlar – tetrasiklin qrupundan və ftorxinolon qrupundan bəzi antibiotiklər, sulfanilamidlər, bəzi sidikqovucular, qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, retinoidlər, bəzi ürək ritmi preparatları; bu dərmanları qəbul edərkən hətta qısa günəş təsiri reaksiya yarada bilər;
- bitkilər – limon, laym, əncir şirəsi, cəfəri, kərəviz, baldırğan və digər çətirçiçəklilər; onların tərkibindəki furokumarinlər günəşlə birlikdə fitofotodermatit yaradır;
- kosmetika və ətirlər – bərqamot yağı, bəzi efir yağları, günəşdən qoruyucu vasitələrin bəzi kimyəvi filtrləri;
- bitki mənşəli preparatlar – məsələn, dazıotu tərkibli vasitələr işığa həssaslığı artırır;
- immun mexanizmlər – polimorf işıq səpgisi, günəş övrəsi;
- sistem və metabolik xəstəliklər – sistemli qırmızı qurdeşənəyi, porfiriyalar, pellaqra;
- dəri tipi və vərdişlər – açıq dəri tipi, uzun qış fasiləsindən sonra kəskin və uzunmüddətli günəş təsiri.
Təsnifat
- fototoksik reaksiya – günəş yanığına bənzəyir, maddənin kifayət qədər miqdarı və günəş təsiri olduqda hər kəsdə yarana bilər, saatlar ərzində başlayır, yalnız günəş görən sahələri tutur;
- fotoallergik reaksiya – immun mexanizmlidir, ekzemaya bənzəyir, bir-iki gün sonra yaranır və günəş görməyən sahələrə də yayıla bilər; yalnız həssaslaşmış insanlarda olur;
- fitofotodermatit – bitki şirəsi və günəşin birgə təsiri, zolaqlı və ya damcı şəkilli qızartı, qabarcıqlar, sonra uzun müddət qalan piqmentasiya;
- polimorf işıq səpgisi – yazda və yayın əvvəlində ilk günəş təsirindən saatlar və ya günlər sonra qaşınan düyüncüklər, yay irəlilədikcə zəifləyə bilər;
- günəş övrəsi – günəşdə bir neçə dəqiqə ərzində qaşınan qabarların yaranması, kölgədə qısa müddətdə keçməsi.
Klinik mənzərə
Əlamətlər reaksiyanın növündən və günəş təsirinin müddətindən asılıdır:
- günəşə açıq sahələrdə qızartı, ödem, isti hissi;
- güclü qaşınma, yanğı, toxunduqda ağrı;
- düyüncüklər, qabarcıqlar, ekzemaya bənzər nəm səpgilər, sonra qabıqlar;
- bitki şirəsi təması yerlərində zolaqlı və ya əl izi şəkilli səpgilər;
- günəş övrəsində – bir neçə dəqiqə ərzində yaranan, kölgədə keçən qaşınan qabarlar;
- fotoallergik reaksiyada səpgilərin tədricən günəş görməyən sahələrə də yayılması;
- reaksiya keçdikdən sonra həftələrlə, bəzən aylarla qalan tünd ləkələr.
Uşaqlarda fitofotodermatit bəzən zədələnmə və ya yanıq kimi qəbul edilir, ona görə yaxın günlərdə bitki və meyvə şirəsi ilə təmas barədə məlumat həkim üçün vacibdir. Səpgi ilə birlikdə hərarət, oynaq ağrıları, halsızlıq olarsa, sistem xəstəliyini istisna etmək lazımdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: geniş qabarcıqlar yaranıbsa, üz və göz qapaqları kəskin şişibsə, hərarət, üşütmə, ürəkbulanma varsa, səpgi kiçik uşaqda geniş sahəni tutubsa və ya günəş övrəsi zamanı nəfəs darlığı, başgicəllənmə yaranıbsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz əsasən sorğu və baxışa əsaslanır, xüsusi müayinələr səbəbi dəqiqləşdirmək üçün aparılır.
- sorğu – səpgilərin günəşlə əlaqəsi, yaranma vaxtı, qəbul edilən dərmanlar və bitki mənşəli vasitələr, kosmetika, ətirlər, bitki və meyvə şirəsi ilə təmas;
- baxış – səpgilərin günəşə açıq sahələrdə yerləşməsi və formasının qiymətləndirilməsi;
- fototestlər – dərinin kiçik sahələrinin dozalanmış işıqla şüalandırılması, işığa həssaslığın dərəcəsini göstərir; ixtisaslaşmış mərkəzlərdə aparılır;
- fotoaplikasion (fotopatç) sınaq – şübhəli maddələr dəriyə qoyulur və sonra şüalandırılır, fotoallergiyanın səbəbini müəyyən edir;
- dəri biopsiyası – qeyri-tipik hallarda digər xəstəlikləri istisna etmək üçün;
- qan analizləri – sistemli qırmızı qurdeşənəyindən şübhə olduqda antinüvə anticisimləri və digər göstəricilər, porfiriyadan şübhə olduqda xüsusi biokimyəvi müayinələr.
Differensial diaqnostika adi günəş yanığı, kontakt dermatit, seboreyalı dermatit, rozasea və sistemli qırmızı qurdeşənəyi ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- aylarla qalan piqmentasiya, xüsusən fitofotodermatitdən sonra;
- qaşınma və qabarcıqların açılması nəticəsində bakterial infeksiyanın qoşulması;
- xroniki aktinik dermatit – daimi işığa həssaslıq, dərinin qalınlaşması;
- uzunmüddətli fotozədələnmə fonunda dərinin vaxtından əvvəl qocalması;
- fotoallergik reaksiyada həssaslığın uzun müddət saxlanması – maddə ilə hər yeni təmasda və günəşdə reaksiyanın təkrarlanması;
- yay dövründə həyat keyfiyyətinin pisləşməsi, sosial məhdudiyyətlər.
Müalicə
Müalicə reaksiyanın növünə və ağırlığına görə seçilir. Əsas prinsip səbəbi aradan qaldırmaq və dərini sakitləşdirməkdir.
- günəşdən qaçmaq – səpgilər keçənə qədər dəri günəşdən tam qorunmalıdır;
- səbəb olan maddəni dayandırmaq – kosmetika və ətirlərdən imtina; dərman səbəb olduqda onu dəyişmək yalnız həkimlə razılaşdırılaraq edilir, həyati vacib preparatı özbaşına dayandırmaq olmaz;
- soyuq kompreslər və nəmləndirici vasitələr – yanğı və qaşınmanı azaldır;
- yerli qlükokortikoid kremlər – iltihabı və qaşınmanı azaldır, həkimin göstərdiyi müddətlə istifadə olunur;
- antihistamin preparatlar – qaşınmada və günəş övrəsində;
- sistem qlükokortikoidləri – ağır və geniş reaksiyalarda qısa kursla, yalnız həkim təyinatı ilə;
- təkrarlanan polimorf işıq səpgisində – yazın əvvəlində həkim nəzarəti ilə tibbi aparatlarda tədricən «sərtləşdirici» fototerapiya, bəzi hallarda antimalyar preparatlar;
- fitofotodermatitdə – təmas yerini dərhal sabunla yumaq, qabarcıqlı sahələrə yüngül yanıq kimi qulluq etmək; qalan piqmentasiya adətən aylar ərzində öz-özünə solur;
- sistem xəstəliyi aşkar edildikdə – əsas xəstəliyin müvafiq mütəxəssis tərəfindən müalicəsi.
Evdə nə etmək olar: sərin duş qəbul etmək, yumşaq pambıq geyim geyinmək, qabarcıqları deşməmək, bol maye içmək.
Nə etmək olmaz: səpgilərin üzərinə spirtli məhlullar, yağ, xama və ya digər xalq vasitələri sürtmək, uşaqlarda hormonlu kremləri həkimsiz istifadə etmək, uşaqlara ağrı və ya hərarət üçün aspirin vermək.
Profilaktika
- geniş spektrli, yüksək qoruma faktorlu günəşdən qoruyucu vasitələr və onların hər iki saatdan bir, suda çimdikdən və bol tərlədikdən sonra isə dərhal yenilənməsi;
- uzunqol, sıx toxunmuş geyim, enli kənarlı papaq, gün eynəyi;
- günortaya yaxın saatlarda günəşdə qalmamaq, kölgəni seçmək;
- yeni dərman təyin edildikdə onun işığa həssaslıq yaradıb-yaratmadığını həkimdən soruşmaq;
- limon, laym şirəsi və bitkilərlə təmasdan sonra əlləri və dərini dərhal yumaq;
- günəşə çıxmazdan əvvəl ətir və efir yağlarından istifadə etməmək;
- yazda günəşə tədricən öyrəşmək;
- işığa həssaslıq yaradan dərman və maddələr müəyyən edilibsə, onların siyahısını yadda saxlamaq və hər həkim qəbulunda bildirmək;
- uşaqları bağda, bostanda oynadıqdan və ya meyvə şirəsi ilə təmasdan sonra yuyundurmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Fotodermatitin diaqnostikası və müalicəsi ilə dermatoloq məşğul olur. Uşaqlarda əvvəlcə pediatra, sistem xəstəliyindən şübhə olduqda isə revmatoloqa müraciət edilir.
Yadda saxla!
Fotodermatit çox vaxt «günəşə allergiya» adlandırılır, lakin əksər hallarda arxasında konkret səbəb – dərman, kosmetika və ya bitki – durur. Onu tapmaq residivlərin qarşısını alır.
- Yeni dərmana başlamısınızsa və günəşdə səpgi yaranıbsa, həkimə bildirin.
- Geniş qabarcıqlı səpgi, hərarət və ümumi halsızlıq olarsa, həkimə təcili müraciət edin.
- Hər yay təkrarlanan səpgilər sistem xəstəliyi əlaməti ola bilər – müayinədən keçin.
- Geyim, papaq, kölgə və qoruyucu krem birlikdə residivlərin qarşısını almağın ən etibarlı yoludur.
Suallar və cavablar
Bəli, nadir hallarda bəzi kimyəvi filtrlər fotoallergik reaksiya yarada bilər. Belə hallarda mineral filtrli (sink oksid, titan dioksid) vasitələr seçilir.
Limon və laymın tərkibində olan furokumarinlər günəş şüaları ilə qarşılıqlı təsirdə dərini zədələyir. Bu, fitofotodermatit adlanır və sonradan uzun müddət qalan qəhvəyi ləkələr buraxır. Ona görə yayda açıq havada limonla işlədikdən sonra əlləri yumaq lazımdır.
Bəli, işığa həssaslıq bu xəstəliyin mümkün əlamətlərindən biridir. Səpgi ilə birlikdə oynaq ağrıları, hərarət, halsızlıq varsa, həkim müvafiq analizlər təyin edir.
Xeyr, solyari dərinin zədələnmə və dəri xərçəngi riskini artırır. Polimorf işıq səpgisində «sərtləşdirmə» yalnız həkim nəzarəti ilə tibbi fototerapiya aparatlarında mümkündür.
Bəli. Ultrabənövşəyi şüaların bir hissəsi buludlardan və adi pəncərə şüşəsindən keçir. Ona görə işığa yüksək həssaslığı olan insanlar avtomobildə və pəncərə kənarında da qorunmalıdır.
Piqmentasiya adətən bir neçə həftədən bir neçə aya qədər tədricən solur. Bu dövrdə dərini günəşdən qorumaq vacibdir, çünki yeni şüalanma ləkələri tündləşdirir. Ağardıcı vasitələrdən yalnız həkimin tövsiyəsi ilə istifadə etmək olar.
Mövzu üzrə məqalələr
Hamiləlikdə allergiya: dərmansız üsullar nə vaxt kifayət etmir?
Asqırma, burun axması və göz qaşınması hamiləlikdə də allergiya ilə əlaqəli ola bilər. Lakin burun tutulmasının hər səbəbi…
İstiqamət: Ginekologiya / Allergologiya
Allergik rinit — bəşəriyyətin dörddə birinin problemi
Allergik rinit geniş yayılmış xəstəliklərə aiddir. Statistikaya görə, bu və ya digər formada bütün bəşəriyyətin dörddə birinə qədəri…
İstiqamət: Allergologiya
Kəmərəbənzər dəmrov: səbəbləri, necə görünür və necə ötürülür
Kəmərəbənzər dəmrov, həmçinin kəmərəbənzər herpes kimi tanınır, – su çiçəyi virusunun (Varicella Zoster Virus) törətdiyi virus xəstəliyidir. Bu…
İstiqamət: Dermatologiya
Qida allergiyası
Bir çox qida məhsullarının allergen xassələrə malik olması hələ Qalenə məlum idi, o deyirdi: «Birinə qida olan, digərinə…
İstiqamət: Allergologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
